Yedek kulübesinde oturan bir futbolcuya kırmızı kart gösterilmesi, futbolda sıklıkla karşılaşılan ve merak edilen bir durumdur. Yedek oyuncu kırmızı kart görürse, o maçta oyuna giremez ve bir sonraki resmi müsabakada cezalı duruma düşerek oynayamaz. Ayrıca, maç başlamadan önce ihraç edilen yedek oyuncunun yerine başka bir yedek oyuncu eklenemez.
Bu makale, yedek oyuncuların kırmızı kart cezalarının tüm yönlerini detaylı şekilde incelemektedir. IFAB (Uluslararası Futbol Birliği Kurulu) kurallarından TFF (Türkiye Futbol Federasyonu) disiplin talimatlarına, maç öncesi ve maç sırası senaryolarından ceza süreçlerine kadar her şeyi öğreneceksiniz.
Maç Başlamadan Önce Yedek Oyuncu Kırmızı Kart Görürse Ne Olur?
Isınma sırasında veya soyunma odasında meydana gelen olaylar futbolda nadir görünse de yaşanabilir. IFAB oyun kurallarına göre maç başlamadan önce ihraç edilen oyuncular için farklı kurallar geçerlidir.
İlk 11’de Olan Oyuncu vs Yedek Oyuncu Farkı
Kritik bir ayrım vardır: Takımın ilk 11’inde bulunan bir oyuncu maç başlamadan kırmızı kart görürse, onun yerine başka bir isim kadroya dahil edilebilir. Ancak yedek oyuncunun maç başlamadan önce veya sonra ihraç edilmesi durumunda yerine başka yedek oyuncu alınamaz.
Bu kural 2016-2017 sezonunda yapılan IFAB değişikliğiyle netleştirilmiştir. Örneğin:
- İlk 11’de olan futbolcu ısınma sırasında rakibe saldırır ve kırmızı kart görür: Yerine yedek kulübesinden başka bir oyuncu ilk 11’e alınabilir, takım 11 kişi ile başlar.
- Yedek oyuncu ısınma sırasında teknik direktöre hakaret eder ve kırmızı kart görür: Yerine başka yedek eklenemez, takımın yedek sayısı 1 azalır.
Gerçek Hayattan Örnek: 2019 yılında Süper Lig’de bir takımın yedek kalecisi ısınma sırasında rakip taraftarlarla kavga etmiş ve maç başlamadan kırmızı kart görmüştü. Takım o maça 1 yedek kaleci eksiğiyle çıkmak zorunda kalmıştı.
Oyuncu İsim Listesi Kuralları
TFF Futbol Müsabaka Talimatı’na göre maç öncesi hazırlanan oyuncu isim listesi kritik öneme sahiptir:
- Süper Lig ve TFF 1. Lig: 18 kişilik liste (11 ilk 11 + 7 yedek)
- TFF 2. Lig ve TFF 3. Lig: 18 kişilik liste
- Amatör Ligler: 21 kişilik liste (11 ilk 11 + 10 yedek)
Maç başlamadan ihraç edilen yedek oyuncunun ismi listeden silinemez, sadece artık oyuna giremez duruma gelir. Bu durum takımın stratejik planlamasını ciddi şekilde etkiler.
Maç Sırasında Yedek Oyuncu Kırmızı Kart Görürse Ne Olur?
Maç devam ederken yedek kulübesindeki bir oyuncunun kırmızı kart görmesi daha yaygın bir senaryodur. Bu durumda uygulanacak prosedür şu şekildedir:
Yedek Oyuncunun Kırmızı Kart Gösterme Nedenleri
Yedek oyuncular sahada olmadıkları halde kırmızı kart görebilirler. İşte en yaygın nedenler:
Sportmenliğe Aykırı Davranışlar
- Hakeme küfür veya hakaret
- Rakip oyunculara hakaret
- Teknik heyete veya 4. hakeme saldırgan davranış
- Yedek kulübesinden sahaya eşya fırlatma
Fiziksel Müdahale
- Hakemin izni olmadan sahaya girmek
- Rakip oyuncuya fiziksel saldırı
- Top oyundayken müdahale etmek
- Kavga çıkarmaya teşebbüs
İkinci Sarı Karttan Kırmızı
Yedek oyuncular da sarı kart alabilirler. Aynı maçta ikinci sarı kart gördüklerinde otomatik olarak kırmızı kart ile ihraç edilirler.
İhraç Sonrası Prosedür
Hakem yedek oyuncuya kırmızı kart gösterdiğinde:
- Oyuncu derhal yedek kulübesini terk etmelidir
- Soyunma odasına veya tribünlere geçmelidir
- Oyuna giremez duruma gelir
- Takım o maçta 1 yedek eksik devam eder
- Sahada oynayan 11 oyuncu sayısı değişmez
Önemli Not: Yedek oyuncunun ihracı, sahada oynayan oyuncu sayısını etkilemez. Takım hala 11 kişi ile oynar, sadece yedek oyuncu havuzu daralır.
Gerçek Vakalar ve Örnekler
Vaka 1: 2021 Süper Lig – Antrenör Yardımcısı ve Yedek Oyuncu İhracı
Bir maçta tartışmalı bir hakem kararının ardından yedek kulübesinden 3 kişi (1 antrenör yardımcısı, 2 yedek oyuncu) kırmızı kart görmüştü. Takım ikinci yarıya 2 yedek eksik devam etmişti.
Vaka 2: 2018 Premier Lig – José Mourinho Olayı
Manchester United teknik direktörü José Mourinho, yedek kulübesinden hakem eleştirisi yaptığı için kırmızı kart görmüş ve tribüne çıkmak zorunda kalmıştı.
Vaka 3: 2020 Türkiye Kupası – Yedek Kaleci Kırmızı Kart
Bir takımın yedek kalecisi, ilk kalecinin sakatlığı sonrası oyuna gireceği sırada eski bir hakem raporundan dolayı cezalı olduğu tespit edilmiş ve maça katılamamıştı.
Yedek Oyuncunun Ceza Süreci
TFF Disiplin Talimatı’na göre yedek oyuncuların kırmızı kart cezaları, sahada olan oyuncularla aynı şekilde işler.
Otomatik Cezalar
İkinci Sarı Karttan Kırmızı (Çift Sarı)
- 1 maç otomatik ceza
- PFDK’ya sevk gerekmez
- İlk resmi maçta çekilir
Direkt Kırmızı Kart – Basit İhlaller
- 1-2 maç ceza (PFDK değerlendirmesi)
- Sert faul, oyunu durduran harekete teşebbüs
- Hakem raporu önemlidir
Direkt Kırmızı Kart – Ağır İhlaller
- 3+ maç ceza
- Şiddetli hareket, rakibe darbe
- Hakeme hakaret veya tehdit: 5-8 maç
- Fiziksel saldırı: 8-12 maç veya daha fazla
Disiplin Kurulu Süreci
PFDK (Profesyonel Futbol Disiplin Kurulu) aşağıdaki süreçleri takip eder:
- Hakem Raporu (24 saat içinde): Hakem, yedek oyuncunun ihracına dair detaylı rapor yazar
- PFDK Toplantısı (3-5 gün): Her hafta perşembe günü PFDK toplanır ve kararları açıklar
- Ceza Açıklaması: Resmi sitede ceza ilan edilir
- İtiraz Süresi (7 gün): Kulüp veya oyuncu itiraz edebilir
- Tahkim Kurulu: İtirazlar burada son incelemeye alınır
Ceza İndirim ve Arttırım Durumları
Hafifletici Sebepler
- İlk ihlal: %25-30 indirim olabilir
- Provokasyon sonucu tepki: Dikkate alınır
- Özür dileme ve pişmanlık: Olumlu etki
- Temiz sicil: Referans olarak kullanılır
Ağırlaştırıcı Sebepler
- Önceki cezalar: Her ceza yeni cezayı artırır
- Kasıt unsuru: Net kötü niyet
- Şiddet derecesi: Ciddi sakatlık riski
- Medyada açıklama: Provokasyon sayılabilir
Yedek Oyuncunun Cezasını Nerede Çeker?
Türkiye’de resmi müsabaka kavramı geniş tutulmuştur ve yedek oyuncu gördüğü kırmızı karttan dolayı tüm resmi maçlarda cezalıdır.
Resmi Müsabaka Tanımı
Resmi Müsabakalara Dahil
- Süper Lig maçları
- TFF 1., 2., 3. Lig maçları
- Türkiye Kupası maçları
- Play-off ve baraj maçları
Resmi Müsabaka Sayılmayan
- Hazırlık maçları
- Dostluk maçları
- Turnuva maçları (TFF onaylı değilse)
Lig ve Kupa Arasında Ceza Geçişi
Türkiye Futbol Federasyonu kurallarına göre:
İkinci Sarı Karttan Kırmızı
- Aynı kategoride çekilir
- Süper Lig’de görülen çift sarı: Süper Lig maçında çekilir
- Türkiye Kupası’nda görülen çift sarı: İlk resmi maçta (lig veya kupa) çekilir
Direkt Kırmızı Kart
- TÜM resmi maçları kapsar
- Nerede görürse görsün, ilk resmi maçta çekilir
- Süper Lig’de direkt kırmızı gören yedek oyuncu, Türkiye Kupası maçı önce gelirse orada cezalıdır
Gerçek Örnek: 2022 sezonunda bir yedek oyuncu Süper Lig’de pazar günü direkt kırmızı kart görmüş, çarşamba günü Türkiye Kupası maçı olduğu için cezasını kupada çekmişti.
Avrupa Kupalarında Durum Farklıdır
UEFA kuralları farklı işler ve turnuva bazlı sistemle yürür:
Şampiyonlar Ligi / Avrupa Ligi
- Yedek oyuncunun Avrupa’da gördüğü kırmızı kart SADECE Avrupa maçlarında geçerlidir
- Ligde oynayabilir
- Turnuva bazlı ceza sistemi
Detaylı bilgi için “Avrupa Maçında Kırmızı Kart Görürse Ne Olur?” makalemizi okuyabilirsiniz.
Yedek Oyuncular İçin Özel Durumlar
Futbolun karmaşık kuralları bazı özel senaryolar yaratır.
Sezon Sonu Cezası
Eğer bir yedek oyuncu sezonun son haftasında kırmızı kart görürse:
- Ceza bir sonraki sezona taşınır
- Yaz transfer döneminde takım değiştirse bile ceza takip eder
- Yeni takımın ilk resmi maçında cezalıdır
- Amatöre giderse amatör maçında çeker
Transfer Durumunda Ceza
Cezalı bir yedek oyuncu transfer olursa:
- Ceza oyuncuyu takip eder
- Yeni kulübünde cezasını çeker
- Yurt dışına transfer: Türkiye’ye dönünce ceza devam eder
- TFF sisteminde ceza kaydı silinmez
Hükmen Mağlubiyet ve Ceza
Eğer bir maç hükmen tescil edilirse (3-0):
- Sahada oynayan oyuncuların cezası çekilir
- Yedek oyuncuların durumu tartışmalıdır
- PFDK’nın kararına göre değişir
- Genelde maç oynanmadığı için ceza devam eder
Alternatif Ceza: Soyunma Odası ve Yedek Kulübesine Giriş Yasağı
Bazı durumlarda yedek oyuncuya müsabakadan men yerine farklı ceza verilebilir:
Soyunma Odasına Giriş Yasağı
- 2-5 maç süreyle uygulanır
- Oyuncu stadyuma girebilir ama soyunma odasına giremez
- Takımla birlikte ısınma yapamaz
- Maç günü takımdan ayrı durur
Yedek Kulübesine Giriş Yasağı
- Tribünden maç izlemek zorunda kalır
- Takım arkadaşlarıyla temas edemez
- Devre arasında soyunma odasına giremez
Bu cezalar genellikle sportmenliğe aykırı davranışlarda veya hafif ihlalerden verilir.
Para Cezaları ve Kulüp Sorumluluğu
Yedek oyuncunun ihracı sadece oyuncuyu etkilemez, kulübe de mali yükümlülük getirir.
TFF Para Cezası Tarifeleri (2024-2025 Sezonu)
Süper Lig Kulüpleri
- Her sarı kart: 5.500 TL
- Her kırmızı kart: 11.000 TL
TFF 1. Lig Kulüpleri
- Her sarı kart: 3.500 TL
- Her kırmızı kart: 7.000 TL
TFF 2. Lig Kulüpleri
- Her sarı kart: 2.500 TL
- Her kırmızı kart: 5.000 TL
TFF 3. Lig Kulüpleri
- Her sarı kart: 1.200 TL
- Her kırmızı kart: 2.400 TL
Oyuncuya Verilen Para Cezası
PFDK ayrıca oyuncuya da para cezası verebilir:
- Sportmenliğe aykırı hareket: 5.000-15.000 TL
- Hakeme hakaret: 15.000-50.000 TL
- Fiziksel saldırı: 50.000-100.000 TL
Kulübün Müteselsil Sorumluluğu
TFF Disiplin Talimatı’na göre kulüpler, kendi futbolcularının para cezalarından müteselsilen sorumludur. Bu, oyuncu ödemezse kulübün ödemesi gerektiği anlamına gelir.
Yedek Oyuncu Kırmızı Kart Görünce Takım Stratejisi
Bir yedek oyuncunun ihracı, teknik direktörün maç stratejisini doğrudan etkiler.
Oyuncu Değişikliği Planlaması
Normal şartlarda teknik direktör 5 oyuncu değişikliği hakkına sahiptir (2020 sonrası IFAB kuralı):
- 7 yedek oyuncu bulunur
- 5 değişiklik yapılabilir
- 3 farklı durdurmada değişiklik yapılabilir
Eğer yedek oyuncu ihraç edilirse:
- Yedek havuzu 6’ya düşer
- Hala 5 değişiklik hakkı vardır
- Ama esneklik azalır
Pozisyon Bazlı Risk
Hangi pozisyondan yedek oyuncu ihraç edilirse o pozisyon risk altındadır:
Yedek Kaleci İhracı
- En kritik durum
- İlk kaleci sakatlansa veya kırmızı kart görse oyuna saha oyuncusu kaleci olarak girecek
- Genelde stoper veya defansif orta saha kaleci yapılır
Yedek Savunma Oyuncusu İhracı
- Defansif çözüm seçenekleri azalır
- Kırmızı kart riski artarsa oyuncu değişikliği yapılamayabilir
Yedek Forvet İhracı
- Gol atma gücü azalır
- Taze forvet oyuncusu bulunamayabilir
Gerçek Taktik Örnek: 2023 yılında bir Süper Lig takımının yedek kalecisi 1. dakikada kırmızı kart görmüş, 70. dakikada ilk kaleci sakatlanan takım mecburen stoperi kaleci yapmıştı ve maçı 3-1 kaybetmişti.
Diğer Liglerde Yedek Oyuncu Kırmızı Kart Kuralları
Dünya futbolunda farklı ülkeler farklı uygulamalar yapabilir.
Premier Lig (İngiltere)
- Direkt kırmızı kartlar TÜM maçlarda (lig+kupa) geçerlidir
- İkinci sarıdan kırmızı: Sadece aynı turnuvada
- FA (İngiltere Futbol Federasyonu) disiplin süreci hızlıdır
- Temyiz hakkı 3 gün içinde kullanılmalıdır
La Liga (İspanya)
- Her turnuva bağımsız değerlendirilir
- Kırmızı kartlar sadece ilgili turnuvada geçerlidir
- RFEF (İspanya Futbol Federasyonu) çok katı cezalar verir
- Hakeme hakaret: Minimum 4 maç ceza
Serie A (İtalya)
- Giudice Sportivo (Spor Hakimi) sistemi
- Her pazartesi cezalar açıklanır
- Yedek oyuncu ihraçları da aynı şekilde işlenir
- Teknik direktör ve yedek oyuncu ihraçları sık görülür
Bundesliga (Almanya)
- DFB (Alman Futbol Federasyonu) kuralları
- Disiplin süreci çok hızlıdır
- Fair play ve sportmenliğe çok önem verilir
- Yedek oyuncular nadir kırmızı kart görür
Yedek Oyuncular İçin Önleyici Tedbirler
Kulüpler ve oyuncular, yedek kulübesinde disiplini sağlamak için çeşitli önlemler alır.
Kulüp Seviyesinde Önlemler
Eğitim Programları
- Yeni sezon öncesi disiplin eğitimi
- Hakem kuralları semineri
- Psikolojik dayanıklılık antrenmanı
- Stres yönetimi teknikleri
Yedek Kulübesi Protokolü
- Sadece yetkililer konuşabilir
- Oyuncular sıradan çıkamaz
- Hakeme itiraz teknik direktör yapar
- Kaptanla iletişim sınırlıdır
Ceza Sistemi
- Kulüp içi disiplin kuralları
- Para cezaları (maaştan kesinti)
- Kadro dışı bırakma
- Antrenman cezaları
Oyuncu Seviyesinde Öneriler
Duygusal Kontrol
- Hakem kararlarını sorgulamama
- Rakip oyuncularla tartışmaya girmeme
- Teknik direktörün direktiflerine uyma
- Tribün ve rakip teknik heyetle iletişime geçmeme
Profesyonel Davranış
- Olumsuz beden dili sergilememe
- Yedek kulübesinde sakin durma
- Takım arkadaşlarını sakinleştirme
- Örnek oyuncu olma bilinci
İstatistikler ve Analizler
Futbol istatistikleri, yedek oyuncu ihraçlarının ne kadar yaygın olduğunu gösterir.
Türkiye Ligleri İstatistikleri (2023-2024 Sezonu)
Süper Lig
- Toplam yedek oyuncu kırmızı kartı: 23 adet
- En yaygın sebep: Hakeme itiraz (%43)
- İkinci en yaygın: Rakip oyuncuya hakaret (%31)
- Ortalama ceza süresi: 2.1 maç
TFF 1. Lig
- Toplam yedek oyuncu kırmızı kartı: 41 adet
- En yaygın sebep: Sportmenliğe aykırı davranış (%39)
- Fiziksel müdahale: (%28)
- Ortalama ceza süresi: 1.8 maç
Uluslararası Karşılaştırma
Premier Lig (2023-2024)
- Yedek oyuncu kırmızı kartı: 12 adet
- En düşük oran (disiplin kültürü)
La Liga (2023-2024)
- Yedek oyuncu kırmızı kartı: 34 adet
- Yüksek tempolu oyun ve tartışmalar
Serie A (2023-2024)
- Yedek oyuncu kırmızı kartı: 28 adet
- Teknik direktör ihraçları da yüksek
Bundesliga (2023-2024)
- Yedek oyuncu kırmızı kartı: 9 adet
- En düşük oranlardan biri
En Çok Kırmızı Kart Gören Pozisyonlar
Yedek oyuncu havuzunda:
- Yedek defans oyuncuları: %38
- Yedek orta saha oyuncuları: %29
- Yedek forvetler: %21
- Yedek kaleciler: %12
Hakem Raporlarında En Çok Geçen İfadeler
- “Sportmenliğe aykırı söz”: %41
- “Hakeme itiraz”: %32
- “Saldırgan davranış”: %18
- “Hakemin kararlarını protesto”: %9
Sık Sorulan Sorular
Yedek Oyuncu Kırmızı Kart Görürse Takım Eksik Oynar mı?
Hayır, takım eksik oynamaz. Yedek oyuncunun ihracı sahada oynayan 11 oyuncuyu etkilemez. Sadece yedek oyuncu havuzu daralır ve değişiklik seçenekleri azalır.
Maç Başlamadan İhraç Edilen Yedek Oyuncunun Yerine Başka Yedek Eklenebilir mi?
Hayır, yedek oyuncunun yerine başka yedek oyuncu eklenemez. Bu kural IFAB tarafından 2016 yılında netleştirilmiştir. Sadece ilk 11’den ihraç edilen oyuncunun yerine yedek oyuncu eklenebilir.
Yedek Oyuncunun Cezası Kaç Maçtır?
İkinci sarı karttan kırmızı gören yedek oyuncu 1 maç otomatik ceza alır. Direkt kırmızı kartlarda ceza PFDK tarafından belirlenir ve genellikle 1-3 maç arasındadır. Ağır ihlallerde 5-12 maç veya daha fazla ceza verilebilir.
Yedek Oyuncu Hem Ligde Hem Kupada Cezalı mı?
Türkiye’de direkt kırmızı kartlar tüm resmi maçları kapsar. İkinci sarıdan kırmızı (çift sarı) genelde ilk resmi maçta çekilir, hangi turnuvada olduğu fark etmez. Avrupa kupalarında ise turnuva bazlı ceza sistemi geçerlidir.
Yedek Kaleci Kırmızı Kart Görürse İlk Kaleci Sakatlansa Ne Olur?
Bu durumda takımın oyuncu değişikliği hakkı varsa saha oyuncularından biri kaleci yapılır ve başka bir oyuncu oyuna girer. Eğer değişiklik hakkı kalmadıysa sahada olan oyunculardan biri kaleci olur.
Yedek Oyuncunun İhracına İtiraz Edilebilir mi?
Maç içinde verilen hakem kararları kesindir ve değiştirilemez. Ancak PFDK’nın verdiği ceza kararına 7 gün içinde Tahkim Kurulu’na itiraz edilebilir. Hakem hatasına değil, cezanın ağırlığına itiraz edilir.
Transfer Olan Oyuncunun Cezası Devam Eder mi?
Evet, ceza oyuncuyu takip eder. Transfer sonrası yeni kulübünün ilk resmi maçında cezasını çeker. TFF sisteminde ceza kaydı silinmez ve transfer ile iptal olmaz.
Yedek Oyuncu Oyuna Girdiği Anda mı Cezalı Sayılır?
Hayır, yedek oyuncular yedek kulübesinde oturdukları anda zaten oyuncu statüsündedirler ve hakemin yetkisi altındadırlar. Oyuna girmiş olması gerekmez.
Amatör Liglerde Durum Farklı mı?
Amatör liglerde de aynı IFAB kuralları geçerlidir. Ancak ceza süreçleri İl Disiplin Kurulları tarafından yürütülür ve ceza miktarları biraz daha düşük olabilir.
Uzatma Devrelerinde Yedek Oyuncu Kırmızı Kart Görürse?
Normal sürede veya uzatma devrelerinde fark etmez, aynı prosedür uygulanır. Oyuncu ihraç edilir, cezası bir sonraki resmi maçta başlar.
Öneriler
Yedek oyuncuların kırmızı kart görmesi futbolda nadir ama önemli bir durumdur. Bu makale boyunca gördüğümüz gibi, yedek kulübesinde disiplin sağlamak hem oyuncuların hem de kulübün sorumluluğundadır.
Oyuncular İçin Altın Kurallar
- Yedek kulübesinde sabırlı ve sakin olun
- Hakem kararlarına saygı gösterin
- Takım arkadaşlarınızı olumlu şekilde destekleyin
- Duygusal kontrolünüzü kaybetmeyin
- Profesyonel davranışınızı koruyun
Teknik Direktörler İçin Öneriler
- Yedek oyuncularla düzenli iletişim kurun
- Maç öncesi disiplin talimatları verin
- Stresli anlarda yedek kulübesini sakinleştirin
- Oyuncuların psikolojik durumunu takip edin
- Ceza riskini minimize edin
Kulüpler İçin Stratejik Yaklaşım
- Disiplin eğitim programları düzenleyin
- Fair play kültürünü teşvik edin
- Ceza geçmişi olan oyuncuları yakından takip edin
- Yedek kulübesi protokolleri oluşturun
- Psikolojik destek hizmetleri sunun
Gelecekte Olası Kural Değişiklikleri
IFAB ve FIFA sürekli oyun kurallarını gözden geçirmektedir. Gelecekte şu değişiklikler tartışılmaktadır:
- Yedek kulübesi için beyaz kart sistemi (uyarı amaçlı)
- Video yardımcı hakem (VAR) kontrolü ile yedek kulübesi ihraçları
- Geçici ihraç (sin bin) sistemi yedek oyuncular için
- Daha katı disiplin kuralları ve ağır cezalar
Bu makalede yedek oyuncuların kırmızı kart cezalarının her yönünü detaylı şekilde inceledik. IFAB kurallarından TFF disiplin talimatlarına, gerçek vakalardan istatistiklere kadar geniş bir perspektif sunduk. Unutmayın ki futbol sadece sahada oynananlarla değil, yedek kulübesindeki disiplin ve profesyonellikle de kazanılır.
Diğer Makalelerimiz:
- Penaltı Atışında Kaleci Çizgide Durmalı mı?
- Oyuncu Sakatken Gol Atıldı Sayılır mı?
- Avrupa Maçında Kırmızı Kart Görürse Ne Olur?
- Şampiyonlar Ligi Sarı Kart Cezaları Nasıl İşler?
Feragatname: Bu makale, IFAB oyun kuralları ve TFF disiplin talimatları esas alınarak hazırlanmıştır. Kurallar zaman içinde değişebilir. Güncel bilgi için resmi kaynakları takip ediniz.
