Taraftar Tezahüratı Oyunculara Gerçekten İşitiliyor mu? Ses, Mesafe ve Kulak Sağlığı

Bu yazı yalnız akustiğe ve algıya bakar. Yani tezahüratın sahaya ne kadar ulaştığını, antrenör sesinin gürültüde nasıl kaybolduğunu ve çocuk kulağını nasıl koruyacağınızı anlatır. Seyirci baskısının psikolojisi ve hormon tartışması için seyirci baskısı ve kortizol yazısına bakabilirsiniz.

Bir uyarı baştan gelsin. Futbolcuların sahada duyduğu ses seviyesini doğrudan ölçen geniş araştırma sınırlıdır. Bu nedenle bazı bölümler araştırmaya değil, akustiğin temel ilkelerine dayanan yorumlardır.

Taraftar tezahüratı sahaya ulaşırken ne olur?

Ses kaynaktan uzaklaştıkça zayıflar. Açık alanda tek bir noktadan çıkan ses için temel kural şudur: mesafe her ikiye katlandığında ses düzeyi yaklaşık 6 desibel düşer. Bu, akustiğin temel ilkesidir; stadyuma uyarlanması ise bir yorumdur.

Ancak stadyum açık alan değildir. Tribün sesi duvarlara, çatıya ve zemine çarpar. Dolayısıyla yansıma sesi güçlendirir, yankı ise sözleri birbirine karıştırır. Kapalı ve dik tribünlerde ses sahaya daha yoğun geri döner. Açık ve uzak tribünlerde ise ses zayıflıyor.

Bir de kaynak sayısı vardır. Tribünde binlerce kişi aynı anda bağırır, yani tek bir nokta yoktur. Tezahürat bir ses duvarı gibi gelir. Bu yüzden sahadaki oyuncu bir kişinin sesini değil, kalabalığın toplam sesini duyar.

Küçük bir örnek verelim. Bir ses kaynağına 2 metre mesafede duyduğunuz düzeye göre, 4 metrede yaklaşık 6 dB, 8 metrede yaklaşık 12 dB daha az duyuyorsunuz. Tabii bu hesap yansımasız ideal koşul içindir. Gerçek stadyumda sonuç değişir, ama yön aynı kalır: yaklaşmak sesi artırıyor, uzaklaşmak azaltıyor.

Okul sahası ve amatör maç için tablo daha sadedir. Tribün yoksa yankı da azdır. Yine de kenardaki yetişkinler sahaya birkaç metre uzakta durur, dolayısıyla onların sesi çocuğa genellikle çok net ulaşır.

Taraftar tezahüratında oyuncu neden sözleri değil uğultuyu duyar?

İnsan kulağı sesi duyar, beyin ise anlam çıkarır. Aynı anda binlerce kişi farklı sözler söylediğinde sözler birbirini örter. Geriye ritim ve genel gürültü kalır. Bu durum konuşma anlaşılırlığı için en kötü senaryodur.

Oyuncunun dikkati de burada belirleyici olur. Oyuncu topa, rakibe ve boş alana bakarken beynin önceliği oyunda kalır. Bu yüzden tribünün sesi arka plana kayar. Oyun durduğunda, örneğin taç atışında ya da gol sonrası bekleyişte, aynı ses birden belirginleşir.

Kısacası algı üç şeye bağlıdır:

• Sesin gerçekte ne kadar güçlü olduğu.
• Sözlerin birbirini ne kadar örttüğü.
• Oyuncunun o anda dikkatini nereye verdiği.

Oyuncuların tezahüratı hangi anlarda ayırt ettiğini ölçen geniş saha araştırması sınırlıdır.

Taraftar tezahüratı ne kadar yüksek ses çıkarır?

Elimizdeki en somut ölçüm seyircilerden geliyor, oyunculardan değil. Güney Afrika'da bir lig maçında 11 seyirci kişisel ses ölçerle takip edildi. Yaklaşık iki saatlik maçta ortalama düzey 100,5 dBA çıktı. Tepe düzeyi ise ortalama 140 dB(C) civarına çıktı.

Bu sonuçları dikkatle yorumlamak gerekir. Çünkü örneklem küçüktür ve katılımcıların bir kısmı vuvuzela üflemiştir. En yüksek düzeyler de vuvuzela üfleyenlerde çıktı. Üstelik araştırmacılar tribünde ölçüm aldı, sahada değil. Dolayısıyla bu rakamı bir oyuncunun duyduğu düzey diye okuyamayız.

Aynı çalışmada saf ses testi yalnız 2000 Hz'de ortalama 3,4 dB'lik anlamlı bir kötüleşme gösterdi. Ayrıca iç kulaktaki dış tüy hücrelerinin işlevini gösteren ölçümlerde bazı frekanslarda düşüş çıktı. Yazarlar bu değişimin büyük olasılıkla geçici olduğunu, ama gürültüye bağlı işitme kaybı riskine işaret edebileceğini belirtti.

Kaynak: SciELO South Africa, futbol seyircisi ses maruziyeti çalışması.

Sahadaki oyuncu, tribündeki seyirciden farklı mı duyar?

Muhtemelen farklı duyar, ama bunu ölçen çalışma sınırlıdır. Aşağıdaki liste bir yorumdur, veri değildir.

• Oyuncu sürekli hareket eder. Kulağı aynı noktada kalmaz, dolayısıyla maruziyet sürekli değişiyor.
• Orta sahada oyuncu iki tribüne de eşit uzaklıktadır. Kale arkasındaki kaleci ise bir tribüne çok yakın durur.
• Oyuncunun kendi nefesi, ayak sesi ve takım arkadaşlarının sesi de kulağa karışır.
• Seyirci tüm maçı aynı tribünde geçirir. Oyuncu ise belirli bölgelerde kısa süre geçirir.

Bu nedenle kaleci ve kenar oyuncusu için tezahürat diğer mevkilere göre daha yakın ve daha net olabilir. Yine de bunu mevkiye göre ölçüm olmadan kesin diye yazmıyoruz.

Deplasman tribününün neden ayrı yerleştirildiğini merak ediyorsanız deplasman taraftarı yazımıza göz atın. O yazı güvenlik ve düzen açısından, bu yazı ise ses açısından bakar.

Araştırmalar oyuncuların gürültüde ne yaptığını gösteriyor mu?

Kısmen gösteriyor. Alman Spor Üniversitesi'nden bir ekip, 15 yetenekli futbolcuyu özel bir pas makinesinde dört ses koşuluyla denedi. Koşullar olumlu stadyum gürültüsü, olumsuz stadyum gürültüsü, yönlendirici temel ses ve hiç ses ipucunun olmadığı durumdu. Pas süresinde anlamlı bir ana etki çıktı. Temel koşulda pas süreleri olumsuz gürültü ve ses ipucu olmayan koşuldan hızlıydı.

Burada iki sınır var. Birincisi, örneklem küçük ve profesyonel düzeyde yetenekli oyunculardan oluşuyor. İkincisi, ortam gerçek maç değil, kontrollü bir antrenman aracıdır. Dolayısıyla sonuç çocuk veya amatör maça doğrudan taşınamaz.

Aynı grubun sonraki çalışması oyuncuların kendi performanslarını nasıl değerlendirdiğine baktı. Özetle, ses koşulları öznel puanlarla ilişkili çıktı. Bu çalışma da küçük ve betimleyicidir.

Kaynaklar: Otte ve ark., Eur J Sport Sci, PubMed kaydı.

Antrenörün sesi gürültünün içinde nasıl kaybolur?

Konuşma anlaşılırlığı, konuşanın sesinin arka plan gürültüsüne oranına bağlıdır. Gürültü yükseldiğinde antrenör sesini yükseltse bile sözler birbirine karışıyor. Bu, akustikte genel kabul gören bir ilişkidir. Ancak futbol sahasında antrenör ile oyuncu arasındaki mesafede yapılmış ölçümler sınırlıdır.

Sahada sık görülen bir hata var. Antrenör bağırdıkça cümleleri uzar. Oysa gürültüde uzun cümle ilk düşen şeydir. Oyuncu cümlenin ortasını kaçırınca anlam kayar.

Bu yüzden iyi iletişim gürültüye karşı üç şeye dayanıyor: kısa söz, önceden konuştuğunuz kod ve görsel işaret. Kenar kuralları için antrenörün maç sırasında neler yapabileceğini anlatan yazıya, teknik direktör ile oyuncu arasındaki elektronik iletişim için kulaklık yazısına bakın.

Gürültülü maçta sahada iletişim nasıl sürer?

Bir kısmını antrenmanda deneyip çocuğunuza uygun hale getirebilirsiniz.

• Tek kelimelik komutlar kullanın. Örneğin "bırak", "çık", "sağ" gibi.
• Oyuncunun adını önce söyleyin, sonra komutu. Böylece oyuncunun dikkati size dönüyor.
• Maç öncesi el işaretlerini belirleyin: ileri, geri, tut, yardım.
• Gürültü yükselince ses yükseltmek yerine yakınlaşın. Mesafe kısalınca ses düzeyi artar.
• Oyun durduğunda kısa ve net bir cümle söyleyin. Hareket halindeyken uzun açıklama yapmayın.
• Tezahüratın ritmine karşı değil, boşluklarına konuşun. Alkış ve slogan arasındaki kısa sessizlik fırsattır.

Çocuklar için en önemli ilke sadeliktir. Küçük oyuncunun bir anda tek bir görevi olmalıdır. Pozisyon öğretimi ve kenardan yönlendirme sınırları için antrenör ve veli iletişimi yazısı iyi bir tamamlayıcıdır.

Gürültü altında iletişim antrenmanını nasıl kurarsınız?

Aşağıdaki drill sahadaki uygulamaya dayanır; çocuklarda etkisini ölçen çalışma sınırlıdır. Ölçüler rehberdir.

Kurulum: 20x20 metrelik alan, her biri üç kişilik iki takım, iki küçük kale. Kenarda antrenör dışında kimse bağırmaz.

Amaç: Oyuncular kısa komut ve el işaretiyle birbirine yön vermeyi deniyor.

Kural: Her takım üç komut ve üç el işareti belirler. Oyuncular top sahibine yalnız bu komutlarla ve adıyla sesleniyor. Hakem rolündeki antrenör düdüğü yalnız oyunu durdurmak için kullanır.

İlerleme: Önce sessiz ortamda oynayın. Sonra yalnız komutlar yasakken el işaretleriyle oynayın. Üçüncü adımda sahaya yakın, yüksek olmayan bir müzik ya da kalabalık sesi ekleyin. Ses her zaman rahat konuşma düzeyinde kalmalı. Hoparlörü oyuncuların kulağına yöneltmeyin.

Hata: Komutların uzaması, aynı anda iki kişinin seslenmesi ve ses düzeyinin zamanla yükselmesi en sık hatalardır. Her tur en çok iki dakika sürsün. Çocuk kulağında rahatsızlık, uğultu ya da kulak çınlaması söylerse drill'i hemen durdurun.

Ağrı ya da rahatsızlıkta durmak bu drill için de geçerlidir. Çocuğun ilerlemesi yaşına göre değişir; yaşa uygun ilerleme için antrenörünüze danışın.

Kulak sağlığında hangi referans değerler var?

Gürültü güvenliğinde iki farklı dünya vardır: yetişkin iş yeri sınırları ve çocuk için öneriler. İkisini karıştırmamak gerekir.

ABD'de NIOSH 1998 tarihli belgesinde yetişkin işçiler için sekiz saatte 85 dBA ortalama düzeyi önerir. Değişim oranı 3 dB'dir. Yani süre, düzey her 3 dB arttığında yarıya iner. Örneğin 88 dBA için dört saat, 91 dBA için iki saat gibi. Bu değer işçi koruması içindir; çocuk veya tribün ortamı için hazırlanmadı.

Dünya Sağlık Örgütü ile birlikte hazırlanan 2018 tarihli bir derleme ise çocukların eğlence ortamındaki gürültüsüne bakıyor. Derlemede 2017 tarihli bir WHO raporuna atıf var: sekiz saatlik eşdeğer 75 dBA işitme kaybı riskini tümüyle ortadan kaldırıyor, 83 dBA ise riski azaltıyor. Aynı rapor küçük çocuklar için 75 dBA sınırını daha uygun buluyor. Derleme bağlayıcı bir standart değil, tartışmayı beslemek için yazılan bir inceleme.

Kaynaklar: WHO Make Listening Safe, çocuklar için eğlence ortamı gürültü sınırı derlemesi ve WHO güvenli dinleme soru-cevap sayfası. NIOSH için NIOSH ana sayfasına bakın.

Bu referans değerler stadyum ve kenar için ne anlama gelir?

Tablo, hangi değerin kime ve neye uygulandığını gösterir. Kendi cihazınızla ölçüm yapacaksanız, telefon uygulamalarının yaklaşık değer verdiğini, kalibre bir cihaz olmadığını unutmayın.

Bu tablodan çıkan pratik ders basittir. Sayılar tek başına karar vermez. Süre, mesafe ve çocuğun hassasiyeti birlikte belirleyici oluyor.

Çocuk kulağı neden daha fazla dikkat ister?

Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) 2023 tarihli klinik raporunda çocuk ve ergenlerin gürültüye karşı kendine özgü bir kırılganlığı olduğunu belirtiyor. Rapora göre küçük çocuklar gürültülü ortamdan kendi başlarına uzaklaşamıyor, tehlikeli maruziyeti tanıyamıyor ve ergenler yüksek sesli etkinliklerin sonuçlarını genellikle kavramıyor.

Aynı rapor, gürültüye bağlı duyusal sinirsel işitme kaybının genellikle geri dönmediğini ve etkinin uzun süre biriken maruziyetten geldiğini söylüyor. Yani tek bir maç değil, tekrar eden maruziyet önemlidir.

Bu yüzden çocuk için karar yetişkine düşer. Çocuk "ses çok yüksek" demezse bile ortamı sizin değerlendirmeniz gerekir. Raporun ayrıntıları için AAP klinik raporunun PubMed kaydına bakabilirsiniz.

Çocuğu tribüne götürürken kulağını nasıl koruyabilirsiniz?

Aşağıdaki öneriler genel gürültü güvenliği ilkelerine dayanır. Bunları kesin bir futbol protokolü gibi okumayın.

• Tribünde hoparlöre, davula ve boru gibi aletlere yakın oturmayın.
• Çocuğu mümkünse kalabalığın ortasından uzak, çıkışa yakın bir yere oturtun.
• Maç sırasında kısa sessiz molalar planlayın; örneğin devre arasında dışarı çıkın.
• Küçük çocuk uyuyakalıyorsa ya da kulaklarını kapatıyorsa ortam fazla gelmiş demektir.
• Çocuk "bağırmayın" ya da "kulağım ağrıyor" derse ciddiye alın ve ortamı değiştirin.

Tezahürat kültürü ve tribün grupları hakkında bilgi için ultras kültürü yazısına göz atabilirsiniz. O yazı akustikle değil, kültürle ilgilidir.

Kulak koruyucu ne zaman mantıklı olur?

Kulak koruyucu seçimi çocuğun yaşına, kulak yapısına ve ortama bağlıdır. Çocuğa uygun bir ürün seçimi için bir çocuk doktoruna ya da kulak burun boğaz hekimine danışın. Marka veya model önermiyoruz.

Genel mantık şudur: yüksek ses uzun sürüyorsa ve uzaklaşamıyorsanız koruyucu yararlı olabilir. Ancak koruyucu, çocuğun uyarıları duymasını da zorlaştırır. Bu yüzden çocuğu yalnız bırakmayın, yanında durun.

Antrenörler için de benzer bir uyarı var. Düdük ve megafon gibi araçları çocukların kulağına yakın kullanmayın. Düdüğü oyuncuların arkasına ya da yanına alın ve gerekmedikçe uzun uzun çalmayın. Bu bir yorumdur; futbol düdüğünün çocuk kulağındaki etkisini ölçen araştırma sınırlıdır.

Gürültüden sonra hangi belirtiler hekime götürür?

Yüksek sesli bir ortamdan sonra kulakta geçici bir tıkanıklık ya da çınlama olabilir. Bu belirtiler çoğunlukla kısa sürede geçer. Ancak geçmiyorsa bir sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir.

• Kulakta çınlama ya da uğultu gece boyunca sürüyorsa.
• Çocuk sesleri boğuk duyduğunu söylüyorsa.
• Kulak ağrısı, kanama ya da akıntı varsa.
• Çocuk sesi tekrar tekrar sormaya ve televizyonu yükseltmeye başlamışsa.

Bu liste tıbbi tanı değildir. Belirti varsa çocuk hekimi ya da kulak burun boğaz uzmanı karar verir. Acil durumda 112'yi arayın.

Okul ya da antrenör olarak sorun yaşarsanız ve yanıt alamıyorsanız, futbol okulu şikayet sayfamızdaki yolları değerlendirebilirsiniz.

Çocuk maçında kenar sesine neden ayrıca bakmalısınız?

Çocuk maçlarında tribün yoktur ama kenar vardır. Kenardaki veliler tek bir çocuğa yakın durur ve bağırışlar doğrudan sahaya gider. Burada sorun ses düzeyinden çok içeriktir: yönlendirme, eleştiri ve baskı çocuğu zorlar.

Kenardan bağırmanın psikolojik etkilerini ebeveyn baskısı yazısında bulabilirsiniz. Taraftar davranışı çok ileri giderse hakem ve organizatörün ne yapabileceğini tezahürat kesme kararı yazısı anlatıyor. Bu iki yazıyı tekrar etmiyoruz.

Akustik açıdan ise tek öneri vardır: kenardaki sesi çocuğa yönelik destek cümleleriyle sınırlı tutmak, ses düzeyini düşük tutmak ve aynı anda birden fazla kişinin yönlendirmemesi.

Çocuğunuza uygun bir okul ya da gruba ulaşmak için İstanbul futbol okulları ve minikler programları sayfalarına bakabilirsiniz.

Taraftar tezahüratı hakkında sık yanlış inançlar neler?

• "Oyuncu her sözü duyar." Çoğu zaman sözler birbirini örter; oyuncu ritmi ve ses yüksekliğini algılar.
• "Ses ne kadar yüksekse oyuncu o kadar iyi duyar." Yüksek gürültü konuşmayı bastırır; takım arkadaşlarını duymayı zorlaştırır.
• "Çocuk kulağı alışır." Alışmak, ses zararsız demek değildir. Biriken maruziyet hasar bırakabilir.
• "Sahadaki oyuncu tribündekinden daha fazla duyar." Kanıtsız bir iddiadır; bunu ölçen çalışma sınırlıdır.
• "85 dB çocuk için güvenlidir." 85 dBA yetişkin iş yeri referansıdır; çocuk için daha düşük değerler gündemde.

Her inancın ardında küçük bir doğru payı vardır. Ancak doğrudan kural gibi kullanmak yanlış sonuçlara yol açar.

Örneğin "çocuk alışır" inancı, kulağın değil dikkatin alışmasını anlatıyor. Benzer şekilde "sesi yükselt, anlasınlar" fikri saha deneyiminde sık duyuluyor, ama akustik açıdan ters etki yapabiliyor. Çünkü ses yükselince gürültü de yükseliyor ve sözler yine örtülüyor.

Bu nedenle bir cümleyi "herkes böyle yapıyor" diye değil, nedenini sorarak değerlendirin. Nedeni açıklanamayan her uygulamayı, çocuk söz konusuysa, bir adım geri çekin.

Taraftar tezahüratının ritmi neden daha çabuk fark edilir?

Ritimli tezahürat, dağınık bağırışa göre daha çabuk dikkat çekiyor. Çünkü beyin düzenli tekrarı hızla yakalar. Bu nedenle taraftar tezahüratı sözler anlaşılmasa bile bir "var" hissi bırakır. Bu, algı ilkelerinden yapılan bir yorumdur; futbolda ritim algısını ölçen araştırma sınırlıdır.

Pratikte iki durum var. Toplu ve ritimli tezahürat uzaktan da dikkat çekiyor. Dağınık homurtu ise yalnız yakın bölgede belirgindir. Dolayısıyla tribünün hangi kısmının nasıl ses çıkardığı, oyuncunun algısını belirler.

Oyuncular için asıl zorluk ritmin kendisi değil, ritmin takım arkadaşlarının seslerini örtmesidir. Sürekli tekrar eden bir ses, yeni ve kısa komutları maskeleyebilir. Bu yüzden önceden konuştuğunuz işaretler değerli.

Taraftar tezahüratı sahadaki oyuncular arası iletişimi nasıl etkiler?

Takım arkadaşları birbirine genellikle kısa mesafeden sesleniyor. Gürültü bu mesafede de konuşmayı bozabilir. Özellikle savunma hattı ile kaleci arasındaki mesafe uzadığında komutlar zayıflar.

Bu durumda takımlar genellikle üç yolu birlikte kullanır:

• Önceden konuştuğunuz kısa kod sözcükleri.
• Göz teması ve el işaretleri.
• Kaleci ile savunma arasında sabit görev dağılımı.

Bu liste sahadaki uygulamaya dayanır; çocuklarda etkisini ölçen araştırma sınırlıdır. Yine de antrenmanda denemek ucuzdur ve riski düşüktür. Çocuk takımlarında yalnız iki ya da üç kod yeterlidir.

Hakem ile oyuncu arasındaki iletişim ayrı bir konudur. Hakemin ekibiyle konuşma biçimi için hakeme giden mesaj yazısına bakın.

Veli ve antrenör kenarda sesi nasıl ayarlayabilir?

Küçük sahada ses ayarı yetişkinin elindedir. Aşağıdaki öneriler çocuk sağlığı için genel gürültü ilkesiyle uyumludur.

• Kenarda tek bir kişi yönlendirsin; diğer yetişkinler yalnız destek cümlesi söylesin.
• Davul, boru ve korna gibi araçları çocuk maçına getirmeyin.
• Alkışı ve destek cümlesini gol ya da güzel hareket anlarına bırakın.
• Çocuk kenara baktığında sakin yüz ifadesi ve kısa bir işaret yeterlidir.
• Hakem düdüğünü duymayı engelleyecek kadar bağırmayın.

Böylece hem çocuğun kulağını hem de dikkatini koruyorsunuz. Çocuk sahada tek bir sese odaklanabildiğinde karar verme yükü azalır.

Kapalı salonda durum farklı. Futsal ve salon antrenmanlarında duvarlar sesi sürekli geri yansıtır. Bu yankı, sözleri birbirine karıştırır ve gürültü düzeyini yükseltir. Böylece küçük bir kalabalık bile açık sahadaki büyük bir kalabalık kadar rahatsız edici olabilir. Bu bir yorumdur; salon sporlarında çocuklar için yapılmış ölçümler sınırlıdır.

Pratikte salonda antrenör daha kısa konuşur, daha az bağırır ve talimatları oyun öncesinde verir. Düdük de açık sahadan daha rahatsız edicidir, bu yüzden kısa çalın. Çocuklarda kulak rahatsızlığı belirtisi varsa antrenmanı durdurmak gerekir.

Oyuncu gürültüye alışabilir mi?

Bu soruya henüz net bir cevap yok. Oyuncuların tribün sesine zamanla alışıp alışmadığını ölçen araştırma sınırlıdır. Yine de Alman ekibin deneyi önemli bir ipucu veriyor: yazarlar, gerçekçi ses koşullarında antrenman yapmanın uzman sporcuların uyum becerisini geliştirebileceğini tartışıyor.

Bu yaklaşım ilginç ama çocuklar için hazır bir reçete sunmuyor. Yazarların tartışması profesyonel düzeyde yetenekli yetişkinlere dayanıyor. Çocuklar üzerinde böyle bir deney yok. Dolayısıyla çocuğa gürültüye alışma antrenmanı yaptırmak, kanıta dayalı bir uygulama değildir.

Kulak açısından da alışma iyi bir sonuç değildir. Biz bu yazıda iki ayrı şeyi karıştırmıyoruz. Dikkatin gürültüye uyum sağlaması bir şeydir. Kulağın hasara uğramaması başka bir şeydir. Dikkat uyum sağlasa bile kulak yükü azalmıyor.

Bu yüzden antrenörün işi, çocuğa gürültüyü sevdirmek değil, gürültüde de sade ve net iletişim kurmayı öğretmektir. Süreyi kısa tutun ve ses düzeyini düşük bırakın.

Küçük oyuncuya tribün sesini nasıl anlatırsınız?

İlk maça çıkan çocuk, kenardaki sesi ve kalabalığı tanımıyor. Önceden konuşmak, şaşkınlığı azaltıyor. Bu öneri sahadaki uygulamaya dayanır; çocuklarda etkisini ölçen araştırma sınırlıdır.

• Maçtan önce "kenardan sesler gelecek ama sen oyuna bak" diye sakin bir cümle kurun.
• Çocuğa ses işaretinin anlamını gösterin: düdük oyunu durdurur, antrenörün adı sana seslenir.
• Çocuk sesleri duymakta zorlanırsa gözle iletişim kurmayı öğretin.
• Maç sonrası çocuğa "ne duydun?" diye sorun ve cevabını dinleyin.
• Kulak rahatsızlığını anlatabilmesi için "çınlıyor" ya da "ağrıyor" gibi basit sözcükler öğretin.

Böylece çocuk hem oyuna odaklanıyor hem de rahatsızlığını söyleyebiliyor. Çocuk söylemediyse bile davranışına bakın; kulaklarını kapatıyorsa ya da yüzünü buruşturuyorsa ortamı değiştirin.