Futbolda maç sırasında sahaya yıldırım düşerse oyun derhal durur. Hakem, oyuncuların, hakem ekibinin, teknik ekiplerin, top toplayıcıların, saha görevlilerinin ve gerekiyorsa seyircilerin güvenliği için maçı durdurur; ekipler güvenli kapalı alanlara alınır. Tehlike geçmeden maç yeniden başlatılmaz. Yıldırım veya gök gürültüsü riski devam ederse müsabaka askıya alınabilir, ertelenebilir ya da tatil edilebilir.
Kısa cevap şudur: Sahaya yıldırım düşerse futbol maçı devam etmez; önce can güvenliği sağlanır, sonra hakem ve organizasyon şartları değerlendirir.
Bu konu “top oyunda mıydı, pozisyon devam ediyor muydu, gol ihtimali vardı mı?” gibi klasik futbol tartışmalarından daha önemlidir. Yıldırım, futbol sahasında oyuncu sağlığı için doğrudan ve ani tehlike oluşturur. Açık alan, ıslak zemin, metal kale direkleri, aydınlatma direkleri, tribün çevresindeki metal yapılar, tel örgüler ve kalabalık gruplar yıldırım anında riski artırabilir. Bu nedenle hakemin ilk görevi oyunu akıtmak değil, herkesi güvenli alana yönlendirmektir.
IFAB Oyun Kuralları’na göre hakem, maçla ilgili Oyun Kuralları’nı uygulama yetkisine sahiptir. Hakem; dış müdahale, uygun olmayan koşullar veya güvenliği etkileyen durumlarda maçı durdurabilir, askıya alabilir ya da tatil edebilir. IFAB Law 5, hakemin dış müdahale nedeniyle maçı durdurma, askıya alma veya tatil etme yetkisini açıkça düzenler; ayrıca hakemin hava şartlarının maçın oynanmasına izin verip vermediğiyle ilgili kararları da hakem yetkisi kapsamında kabul edilir.
Futbolda yıldırım neden bu kadar ciddi bir tehlikedir?
Yıldırım, atmosferde oluşan çok güçlü bir elektriksel boşalmadır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü, yıldırımı canlılar ve yapılar için tehlikeli sonuçlar doğurabilen doğadaki en güçlü elektriksel boşalma olaylarından biri olarak açıklar. Aynı kaynakta, tüm gök gürültülü fırtınaların yıldırım ürettiği ve gök gürültüsü duyuluyorsa yıldırım tehlikesinin bulunduğu belirtilir.
Futbol sahası bu risk açısından özel bir alandır. Çünkü maç sırasında oyuncular geniş, açık ve çoğu zaman ıslak bir zeminde hareket eder. Saha çevresinde metal kale direkleri, yedek kulübeleri, tel örgüler, reklam panoları, ışıklandırma direkleri ve elektronik sistemler bulunabilir. Yağmur başladığında zemin, ayakkabılar, formalar ve ekipmanlar ıslanır. Bu da yıldırım tehlikesi anında “biraz bekleyelim, pozisyon bitsin” gibi düşünceleri kabul edilemez hale getirir.
Yıldırımın sahaya doğrudan düşmesi şart değildir. Yakına düşen yıldırım da tehlike oluşturabilir. AFAD, yıldırımın yağışın 15-20 kilometre uzağına kadar düşebileceğini belirtir. Bu nedenle sadece “yağmur henüz sahaya gelmedi” veya “fırtına biraz uzakta gibi” demek güvenli karar için yeterli değildir.
Resmi kurala göre hakem oyunu durdurabilir mi?
Evet. Hakem, yıldırım tehlikesinde oyunu durdurabilir ve durdurmalıdır. IFAB Law 5’e göre hakem maçın kontrolünden sorumludur, diğer maç görevlileriyle iş birliği içinde maçı yönetir, zamanı tutar, maç kaydını tutar ve gerekli raporu sunar. Aynı kuralda hakemin dış müdahale veya uygun olmayan durumlarda maçı durdurabileceği, askıya alabileceği ya da tatil edebileceği düzenlenir.
Burada önemli olan kelime “yetki” değil, “sorumluluk”tur. Hakem sadece isterse oyunu durdurabilecek kişi değildir; oyuncu güvenliği açıkça tehlikedeyse oyunu durdurması gereken kişidir. Yıldırım düşmesi, futbolda normal hava şartı olarak değerlendirilemez. Yoğun yağmurda maç oynanabilir, rüzgârda maç devam edebilir, soğukta futbol oynanabilir. Fakat yıldırım riski can güvenliği meselesidir.
Hakem kararı verirken yardımcı hakemlerden, dördüncü hakemden, temsilciden, saha güvenlik sorumlusundan, stadyum anons merkezinden, meteorolojik uyarılardan ve organizasyon yetkililerinden bilgi alabilir. Ancak oyun alanında oyunun devam edip etmeyeceğine ilişkin sportif karar hakemin sorumluluğundadır.
Türkiye’de TFF açısından yıldırım nasıl değerlendirilir?
TFF Futbol Müsabaka Talimatı’nda yıldırım için ayrı bir madde başlığı bulunmasa da yıldırım, pratikte elverişsiz hava ve güvenlik riski olarak değerlendirilir. TFF talimatına göre TFF, müsabakaların saha, gün ve saatini belirlemeye; başlama saatinden iki saat öncesine kadar elverişsiz hava koşulları nedeniyle müsabakayı ileri bir tarihe ertelemeye yetkilidir.
Maç saatine iki saat veya daha az süre kalmışsa, elverişsiz hava koşulları sebebiyle müsabakayı erteleme yetkisi hakeme geçer. Aynı talimatta, ertelemeyi gerektiren zorunlu sebeplerin bulunup bulunmadığının takdirinin müsabaka hakemine ait olduğu belirtilir. Kulüplerin de stadyumu ve oyun alanını elverişsiz hava şartları dahil olmak üzere maçın belirlenen tarihte oynanmasına hazır hale getirmekle yükümlü olduğu düzenlenmiştir.
Yıldırım nedeniyle gününde oynanmayan veya yarıda kalan müsabakalar için TFF talimatı ayrıca şunu söyler: TFF tarafından ayrı bir karar alınmamışsa, elverişsiz hava koşulları nedeniyle gününde oynanmayan veya yarıda kalan maçlar ertesi gün aynı yer ve saatte oynanır; ertesi gün de oynanamazsa ne zaman oynanacağına TFF karar verir. Takımların anlaşmaları ise müsabakanın ertelenmesine sebep olarak gösterilemez.
Bu son cümle çok önemlidir. İki takım “biz devam edelim” dese bile hakem yıldırım riskini görmezden gelemez. Aynı şekilde iki takım “maçı bırakalım” dedi diye de süreç otomatik şekilde takımların anlaşmasına bağlanmaz. Resmi karar, ilgili talimatlar ve hakem değerlendirmesi üzerinden ilerler.
Sahaya yıldırım düşerse ilk yapılacak şey nedir?
Sahaya yıldırım düşerse ilk yapılacak şey oyunu durdurmak ve sahayı boşaltmaktır. Hakem düdüğünü çalar, oyunculara ve teknik alanlara net işaret verir, yardımcı hakemler kendi bölgelerindeki oyuncuları yönlendirir. Profesyonel maçlarda dördüncü hakem, temsilci, güvenlik birimleri ve stadyum kontrol merkezi devreye girer. Amatör maçlarda ise hakem, antrenörler ve saha sorumluları daha pratik bir koordinasyon yapmak zorunda kalır.
Doğru sıra şu şekildedir:
Oyunu derhal durdurmak.
Oyuncuları sahada bekletmemek.
Takımları soyunma odasına veya güvenli kapalı alana almak.
Hakem ekibini güvenli alana geçirmek.
Top toplayıcıları, saha görevlilerini ve sağlık ekibini açık alanda bırakmamak.
Seyirciler için organizasyonun güvenli alan planını devreye sokmak.
Gerekirse acil sağlık müdahalesini başlatmak.
Hava ve yıldırım takibini yapmak.
Saha, zemin ve ekipman kontrolü yapılmadan oyunu başlatmamak.
Bu aşamada en büyük hata, oyuncuları orta sahada toplayıp karar bekletmektir. Yıldırım riski varken futbolcuların, hakemlerin veya görevlilerin açık alanda ayakta beklemesi doğru değildir. The FA’nın hakemlere yönelik fırtına rehberinde, yıldırım ve gök gürültüsü sırasında maçın durdurulması, güvenli alanların önceden düşünülmesi ve yedek kulübeleri, barakalar veya açık garaj gibi yerlerin güvenli alan kabul edilmemesi gerektiği belirtilir.
Yıldırım sahaya değil, stadın yakınına düşerse oyun durur mu?
Evet, yıldırım sahaya doğrudan düşmese bile oyun durabilir. Hatta çoğu durumda durmalıdır. Çünkü yıldırım tehlikesi yalnızca yıldırımın orta noktaya, ceza sahasına veya tribüne düşmesiyle başlamaz. Gök gürültüsü duyuluyorsa veya şimşek-yıldırım aktivitesi stadyum çevresindeyse tehlike bölgesi oluşmuş olabilir.
Meteoroloji Genel Müdürlüğü, gök gürültüsünü duyuyorsanız tehlikede olduğunuzu ve yıldırım tehlikesinin bulunduğunu belirtir. Aynı kaynak, son gök gürültüsü duyulduktan sonra en az 30 dakika güvenli bina veya araç içinde kalınması gerektiğini açıklar.
Bu nedenle hakem “yıldırım henüz sahaya düşmedi” diye beklememelidir. Futbolda yıldırım güvenliği reaktif değil, önleyici düşünülmelidir. Yıldırım düştükten sonra karar vermek geç kalmak anlamına gelebilir. İyi maç yönetimi, tehlikeyi erken görüp sahayı boşaltmaktır.
30-30 yıldırım kuralı nedir?
30-30 yıldırım kuralı, açık alan sporlarında yaygın kullanılan pratik bir güvenlik yaklaşımıdır. Basit anlatımıyla, şimşek veya yıldırım görüldükten sonra gök gürültüsü 30 saniye içinde duyuluyorsa fırtına tehlikeli yakınlıkta kabul edilir ve herkes güvenli kapalı alana geçmelidir. Oyun, son gök gürültüsü veya yıldırım işaretinden sonra en az 30 dakika geçmeden başlatılmamalıdır.
The FA’nın fırtına rehberinde de bu yaklaşım futbol hakemleri için açıkça anlatılır. Rehbere göre yıldırım görüldüğünde 30’a kadar sayılır; gök gürültüsü 30 saniyeden önce duyulursa oyun hemen durdurulmalıdır. Ayrıca oyun, son gök gürültüsünden sonra 30 dakikadan önce yeniden başlatılmamalıdır.
ABD Ulusal Hava Durumu Servisi de benzer şekilde, gökyüzü tehditkâr görünüyorsa veya gök gürültüsü duyuluyorsa güvenli alana girilmesi ve son yıldırım ya da gök gürültüsünden sonra dışarı çıkmak için 30 dakika beklenmesi gerektiğini belirtir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: 30-30 kuralı, TFF Futbol Müsabaka Talimatı’nda her müsabaka için tek başına yazılmış özel bir maç kuralı gibi görülmemelidir. Daha doğru ifade şudur: 30-30 kuralı, yıldırım güvenliği için uluslararası alanda yaygın kullanılan pratik bir güvenlik rehberidir. Hakem ve organizasyon, kendi müsabaka talimatlarını ve yerel güvenlik prosedürlerini de dikkate alarak hareket eder.
Oyun ne kadar süre durur?
Yıldırım tehlikesinde oyunun ne kadar duracağı, fırtınanın durumuna bağlıdır. En temel güvenlik yaklaşımı, son gök gürültüsü veya yıldırım belirtisinden sonra en az 30 dakika beklemektir. Eğer bu süre içinde yeni bir gök gürültüsü duyulur veya yeni bir yıldırım görülürse bekleme süresi yeniden başlatılır.
Örneğin maç 62. dakikada durdu. Takımlar soyunma odasına gitti. 20 dakika sonra yeniden gök gürültüsü duyuldu. Bu durumda “zaten 20 dakika bekledik, 10 dakika kaldı” denmez. Güvenlik sayacı yeniden başlar. Çünkü yeni gök gürültüsü, tehlikenin devam ettiğini gösterir.
Oyunun durduğu süre çok uzarsa hakem, temsilci ve organizasyon yetkilileri maçın devam edip edemeyeceğini değerlendirir. Profesyonel maçlarda yayın, güvenlik, ulaşım, stadyum operasyonu, seyirci tahliyesi, ışıklandırma, sağlık ekibi ve polis planlaması da dikkate alınır. Amatör maçlarda ise gün ışığı, saha doluluğu, oyuncuların ısınma ihtiyacı ve güvenli dönüş şartları önem kazanır.
Oyun yeniden başlamadan önce ne kontrol edilir?
Yıldırım tehlikesi geçtikten sonra maç hemen santra ile başlamaz. Hakem ve organizasyon önce sahanın yeniden güvenli olup olmadığını kontrol eder. Çünkü yıldırım genellikle tek başına gelmez; yanında yoğun yağmur, rüzgâr, dolu, su birikintisi, görüş düşüklüğü veya elektrik arızası olabilir.
Hakem yeniden başlatma öncesinde şu konulara bakmalıdır:
Yıldırım ve gök gürültüsü riski gerçekten geçti mi?
Oyuncular güvenli şekilde sahaya dönebiliyor mu?
Saha zemini su toplamış mı?
Top normal yuvarlanıyor ve sekiyor mu?
Kale direkleri, ağlar ve köşe bayrakları güvenli mi?
Aydınlatma sistemi çalışıyor mu?
Elektrik panoları, reklam panoları veya saha çevresi risk oluşturuyor mu?
Yardımcı hakem koşu alanında tehlike var mı?
Oyuncular uzun bekleme sonrası yeterli yeniden ısınma yapabilecek mi?
Sağlık ve güvenlik ekipleri maça devam için hazır mı?
The FA rehberi de oyun yeniden başlamadan önce hava tahmininin yeniden gözden geçirilmesini, 30 dakika kuralına uyulmasını, oyuncuların tekrar ısınmasına zaman verilmesini ve özellikle yoğun yağış olmuşsa oyun alanının tekrar kontrol edilmesini önerir.
Bu kontrol yapılmadan maçı başlatmak doğru değildir. Çünkü yıldırım tehlikesi bitmiş olabilir ama zemin artık oynanamaz hale gelmiş olabilir. Su birikintisi, çamur, kaygan zemin veya görüş sorunu ayrı bir maç güvenliği problemidir.
Maç nasıl yeniden başlatılır?
Maçın nasıl yeniden başlatılacağı, oyunun hangi anda durduğuna bağlıdır. Eğer hakem yıldırım tehlikesi nedeniyle top oyundayken maçı durdurmuşsa ve Oyun Kuralları başka bir yeniden başlatma gerektirmiyorsa, oyun genellikle hakem atışıyla yeniden başlar. IFAB Law 8’e göre hakem oyunu durdurduğunda ve kurallar serbest vuruş, penaltı, taç, aut, korner veya santra gibi başka bir başlangıç gerektirmiyorsa yeniden başlatma şekli hakem atışıdır.
Eğer oyun zaten durmuşsa, örneğin top taça çıkmışken, korner kullanılacakken veya aut atışı beklenirken yıldırım nedeniyle maç askıya alınmışsa, maç kaldığı yeniden başlatma türüyle devam eder. Yani top taça çıkmışken maç durduysa, güvenlik sağlandıktan sonra oyun taç atışıyla başlayabilir. Faul çalınmış ve serbest vuruş beklenirken maç durduysa, oyun serbest vuruşla devam eder.
Burada önemli olan şudur: Yıldırım nedeniyle oyun durması, bir takıma serbest vuruş, penaltı veya kart kazandırmaz. Yıldırım doğal ve dışsal bir güvenlik sebebidir. Hakem, durduğu andaki oyun durumunu kaydeder ve maç devam ederse kurallara uygun şekilde yeniden başlatır.
Yıldırım düşerse maç otomatik tatil mi edilir?
Hayır. Yıldırım düşmesi maçın otomatik olarak tamamen tatil edildiği anlamına gelmez. İlk karar oyunun durdurulmasıdır. Daha sonra şartlar değerlendirilir. Eğer fırtına geçer, güvenli bekleme süresi tamamlanır, saha oynanabilir durumda kalır ve organizasyon açısından maçın devamı mümkünse karşılaşma kaldığı yerden sürdürülebilir.
Ancak yıldırım riski devam ediyorsa, saha hasar gördüyse, elektrik sistemi zarar gördüyse, oyuncu veya görevli yaralandıysa, seyirci güvenliği sağlanamıyorsa, gün ışığı kaybolduysa veya maçın devamı için makul güvenlik şartları oluşmuyorsa hakem müsabakayı tatil edebilir. IFAB Law 7’ye göre tatil edilen maç, müsabaka kuralları veya organizasyon farklı bir karar vermedikçe yeniden oynanır.
Türkiye’de TFF talimatı ise elverişsiz hava koşulları nedeniyle gününde oynanmayan veya yarıda kalan müsabakalar için özel süreç öngörür. TFF ayrı bir karar almamışsa bu maçlar ertesi gün aynı yer ve saatte oynanır; ertesi gün de oynanamazsa tarih TFF tarafından belirlenir.
Bu yüzden “yıldırım düştü, maç kesin iptal oldu” ya da “30 dakika sonra kesin devam eder” gibi kesin cümleler doğru değildir. Doğru cevap şudur: Maç önce durur; devam, erteleme veya tatil kararı güvenlik ve talimatlara göre verilir.
Oyuncuya yıldırım çarparsa ne yapılır?
Bir oyuncuya, hakeme, görevliye veya seyirciye yıldırım çarparsa konu artık sadece maç yönetimi değil, acil sağlık müdahalesidir. Maç derhal durur. Sağlık ekipleri güvenli şekilde müdahale eder. 112 Acil Çağrı Merkezi aranır veya stadyumdaki acil sağlık planı devreye sokulur.
Meteoroloji Genel Müdürlüğü, yıldırıma maruz kalan kişilerin elektrik yükü taşımadığını, bu nedenle dokunmanın güvenli olduğunu ve acil tıbbi müdahale gerektiğini belirtir. Aynı kaynak, 112’nin aranmasını, ilk yardım verilmesini ve mümkünse kişinin daha güvenli bir yere taşınmasını önerir.
Bu bilgi çok önemlidir. Bazı insanlar yıldırım çarpan kişiye dokunmaktan çekinir. Oysa yıldırım çarpan kişi elektrik taşımaz. Doğru olan, güvenliğinizden emin olduktan sonra acil yardım çağırmak ve eğitimli kişiler tarafından ilk yardımın başlatılmasıdır. Kulüplerin, futbol okullarının ve organizasyonların sahada ilk yardım eğitimli personel ve acil eylem planı bulundurması bu yüzden hayati önem taşır.
Güvenli alan neresi kabul edilir?
Yıldırım anında en güvenli alanlar sağlam, kapalı binalar ve üstü kapalı, metal gövdeli araçlardır. Soyunma odası binası, stadyum içindeki kapalı güvenli alanlar, kulüp binası veya uygun şekilde kapalı araçlar tercih edilmelidir. AFAD, yıldırımdan korunmak için sığınılabilecek bir bina veya üstü kapalı araç bulunmasını, fırtına sırasında açık alanlardan ve ağaçlardan uzak durulmasını önerir.
Güvenli kabul edilmemesi gereken yerler de vardır. Açık yedek kulübesi, tek başına duran ağaç altı, tel örgü yanı, metal direk çevresi, açık tribün, saha kenarı çadırı, sundurma, baraka ve açık garaj yıldırım güvenliği için yeterli kabul edilmemelidir. The FA rehberi de kulübe, baraka ve açık garaj gibi yerlerin güvenli alan olmadığını; sert tavanlı ve camları kapalı bir aracın daha uygun olabileceğini belirtir.
Futbol sahasında özellikle şu alanlardan uzak durulmalıdır:
Kale direkleri.
Aydınlatma direkleri.
Tel örgüler.
Metal reklam panoları.
Tek başına duran ağaçlar.
Su birikintileri.
Açık yedek kulübeleri.
Tribünün açık ve metal bölümleri.
Elektrik panoları ve kablolar.
AFAD ayrıca lastik tabanlı ayakkabıların veya lastik tekerleklerin yıldırımdan korumadığını açıkça belirtir. Bu nedenle “kramponun tabanı var, bir şey olmaz” gibi düşünceler yanlıştır.
Seyirciler için süreç nasıl işler?
Profesyonel bir maçta yıldırım tehlikesi yalnızca oyuncular için değil, seyirciler için de güvenlik sorunudur. Açık tribünde bekleyen taraftarlar, stadyum çevresindeki metal korkuluklar, giriş-çıkış kapıları, açık otoparklar ve kalabalık yönlendirmesi dikkatle yönetilmelidir.
UEFA Güvenlik ve Emniyet Düzenlemeleri, maç organizatörünün kamu otoriteleriyle güvenlik ve emniyet konularında koordinasyon kurması gerektiğini belirtir. Aynı düzenlemelerde stadyum kontrol odasının güvenlik sorumlusu, polis komutanı ve acil hizmet temsilcileriyle olaylara müdahaleyi yönetmek için kullanılması; acil tahliye ve olay planlarının hazır bulundurulması gerektiği açıklanır.
Türkiye’de her saha UEFA organizasyonu standardında olmayabilir; fakat mantık aynıdır. Seyircili maçlarda organizatör, saha işletmesi, güvenlik görevlileri, sağlık ekibi ve yerel otoriteler yıldırım riskinde nasıl anons yapılacağını, seyircilerin nereye yönlendirileceğini, kapıların nasıl kullanılacağını ve panik oluşmadan güvenli alanlara geçişin nasıl sağlanacağını önceden planlamalıdır.
Amatör maçlarda seyirci sayısı az olsa bile veliler, çocuklar, antrenörler ve yedek oyuncular açık alanda bırakılmamalıdır. Özellikle futbol okulu turnuvalarında velilerin ağaç altına, tel örgü yanına veya açık tribüne sığınması engellenmelidir.
Yıldırım riskinde maç öncesi hangi hazırlıklar yapılmalı?
Yıldırım güvenliği maç sırasında akla gelen bir konu olmamalıdır. Maçtan önce hava durumu kontrol edilmeli, özellikle gök gürültülü sağanak ihtimali varsa organizasyon planı hazırlanmalıdır. Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün Yıldırım Takip Sistemi gibi kaynaklar, yıldırım aktivitesini izlemek için yardımcı olabilir.
Fakat sadece telefon uygulamasına bakmak yeterli değildir. Gökyüzünün kararması, rüzgârın aniden artması, şimşek görülmesi, uzaktan gök gürültüsü duyulması ve ani yağış başlangıcı sahada dikkate alınmalıdır. MGM, yıldırım emniyet planına sahip olunmasını, dışarı çıkmadan önce oraj tahminlerinin kontrol edilmesini ve gökyüzü kararması, şimşek çakması veya rüzgârın şiddetlenmesi gibi fırtına işaretlerinin izlenmesini önerir.
Kulüpler ve saha görevlileri şu hazırlıkları yapmalıdır:
Maç günü hava tahminini takip etmek.
Gök gürültülü fırtına uyarısı varsa hakem ve organizasyonu bilgilendirmek.
Güvenli kapalı alanları önceden belirlemek.
Oyuncuların sahadan hangi yoldan çıkacağını planlamak.
Top toplayıcı ve saha görevlilerini açık alanda bırakmamak.
Elektrik panoları, kablolar ve aydınlatma sistemlerini kontrol etmek.
Seyirci yönlendirme anonslarını hazırlamak.
112 ve sağlık ekibi iletişimini hazır tutmak.
Maç yeniden başlayacaksa saha kontrolü prosedürünü bilmek.
Bu hazırlıklar özellikle amatör kulüpler ve futbol okulları için hayati önemdedir. Profesyonel stadyumlarda görev paylaşımı daha belirgin olabilir; ancak yerel sahalarda çoğu zaman hakem, antrenör ve saha sorumlusu hızlı karar almak zorunda kalır.
Futbol okullarında ve altyapıda yıldırım riski nasıl yönetilmeli?
Altyapı ve futbol okulu maçlarında yıldırım riski çok daha hassas ele alınmalıdır. Çocuk futbolcular riskin ciddiyetini tam anlayamayabilir. Yağmurda oynamayı eğlenceli görebilir, gök gürültüsünü önemsemeyebilir veya “maç bitmeden çıkmayalım” diyebilir. Bu noktada sorumluluk antrenörlerde, hakemlerde ve organizasyondadır.
Futbol okullarında şu kural net olmalıdır: Gök gürültüsü duyulduysa ya da yıldırım görüldüyse çocuklar sahada tutulmaz. Önce güvenli kapalı alana geçilir. Maç, antrenman veya turnuva formatı ikinci plandadır.
Altyapı organizasyonlarında şu hatalar yapılmamalıdır:
Çocukları yedek kulübesinde bekletmek.
Velileri ağaç altına yönlendirmek.
“Bir devre daha oynayalım” demek.
Islak zeminde yıldırım riski varken top toplamaya oyuncu göndermek.
Açık alanda toplu fotoğraf veya seremoni yapmak.
Fırtına geçer gibi görünür görünmez hemen sahaya dönmek.
Son gök gürültüsünden sonra bekleme süresine uymamak.
Futbol eğitiminin amacı çocukları her şartta sahada tutmak değildir. İyi futbol eğitimi, güvenli ortamda doğru oyun alışkanlığı kazandırmaktır. Yıldırım riski varken maç oynatmak cesaret değil, gereksiz tehlikedir.
Yıldırım varken suni çim saha daha güvenli midir?
Hayır, suni çim saha yıldırım riskini ortadan kaldırmaz. Doğal çim, suni çim veya hibrit zemin fark etmeksizin açık alan yıldırım tehlikesi taşır. Hatta suni çim sahalarda tel örgüler, metal kale direkleri, aydınlatma direkleri ve çevre panoları daha yoğun bulunabilir. Bu nedenle “suni çim zemindeyiz, sorun olmaz” düşüncesi yanlıştır.
Suni çim sahalarda yağmur sonrası su birikmesi, elektrik kablolarının çevrede bulunması, aydınlatma direkleri ve kapalı olmayan yedek kulübeleri ayrıca dikkate alınmalıdır. Yıldırım tehlikesi varsa zemin türüne bakılmaz; oyuncular güvenli alana alınır.
Paratoner varsa maç devam eder mi?
Stadyumda veya tesiste yıldırımdan korunma sistemi bulunması riski azaltabilir; ancak bu, yıldırım tehlikesinde maçın otomatik olarak devam edeceği anlamına gelmez. Paratoner veya yıldırımdan korunma sistemi, yapı güvenliği açısından önemlidir. Fakat açık alandaki oyuncuların, hakemlerin, top toplayıcıların ve seyircilerin güvenliğini tek başına garanti etmez.
AFAD, yıldırım tehlikesinde açık alanlardan ve ağaçlardan uzak durulmasını, bina veya üstü kapalı araca sığınılmasını önerir. Bu öneri, yıldırımdan korunma sistemi olan yerlerde bile açık alanda gereksiz beklememek gerektiğini gösterir.
Bu nedenle stadyumda paratoner var diye hakem yıldırım riskini görmezden gelemez. Maçın devamı için sadece tesisin korunması değil, insanların güvenli alanlara alınması ve fırtına riskinin geçmesi gerekir.
Hakem oyunu durdurmazsa antrenör ne yapmalı?
Resmi olarak oyunu durdurma kararı hakeme aittir. Ancak antrenör ve kulüp yetkilileri oyuncu güvenliği konusunda kayıtsız kalmamalıdır. Gök gürültüsü duyuluyor, yıldırım görülüyor veya saha çevresinde açık tehlike varsa antrenör durumu sakin ve saygılı şekilde hakeme, dördüncü hakeme veya saha sorumlusuna iletmelidir.
Özellikle altyapı maçlarında antrenörler çocuk oyuncuları açık alanda tutmamalıdır. Bu durum hakemle tartışma konusu yapılmadan, güvenlik diliyle yönetilmelidir. “Hocam yıldırım var, oyuncuları güvenli alana alalım” cümlesi, “maçı bırakıyoruz” tartışmasından daha doğru ve yapıcıdır.
Burada amaç hakemin otoritesini yok saymak değil, sahadaki herkesin can güvenliğini öncelemektir. Yıldırım tehlikesi futbol taktiği, skor avantajı veya maç programından daha önemlidir.
Takımlar devam etmek isterse ne olur?
Takımların devam etmek istemesi hakemin güvenlik kararını bağlamaz. Hatta iki takım kaptanı, iki teknik direktör ve saha görevlileri “oynayalım” dese bile hakem yıldırım riskini ciddi görüyorsa maçı durdurabilir veya devam ettirmeyebilir.
TFF Futbol Müsabaka Talimatı’nda takımların anlaşmalarının müsabakanın ertelenmesine sebep olarak gösterilemeyeceği açıkça belirtilir. Aynı maddenin devamında, ertelemeyi gerektiren zorunlu sebeplerin takdirinin hakeme ait olduğu da düzenlenmiştir.
Bu mantığın tersi de geçerlidir. Takımların anlaşması maçın devam etmesini de güvenli hale getirmez. Futbolda güvenlik kararı “iki takım razıysa oynansın” seviyesine indirilemez. Hakem, oyuncu sağlığı ve maçın güvenli yönetimi açısından karar verir.
Yıldırım nedeniyle duran maçta süre nasıl işler?
Maç yıldırım nedeniyle durduğunda hakem süreyi kaydeder. Eğer maç devam ederse, kaybolan süre devre sonunda ilave süreye eklenebilir. IFAB Law 7’ye göre hakem; oyuncu değişiklikleri, sakatlıklar, zaman geçirme, disiplin işlemleri, VAR kontrolleri, gol sevinçleri ve diğer ciddi gecikmeler dahil olmak üzere kaybolan süre için ilave zaman verir.
Yıldırım nedeniyle 30-40 dakikalık bir duraklama yaşanmışsa, bu süreyi normal uzatma gibi oyuna eklemek her zaman pratik olmayabilir. Çünkü uzun süreli askıya alma, maçın devam edip etmeyeceği konusunda ayrı bir organizasyon kararı doğurabilir. Maç kaldığı yerden devam ederse hakem ve organizasyon resmi süreyi, durma anını ve yeniden başlama anını net şekilde kayıt altına alır.
Amatör maçlarda bu kayıt daha da önemlidir. Hakem, maçın kaçıncı dakikada durduğunu, skorun ne olduğunu, hangi takımın yeniden başlatma hakkı bulunduğunu, kartları, oyuncu değişikliklerini ve olayın sebebini rapora yazmalıdır.
Yıldırım sonrası saha kontrolünde nelere bakılır?
Yıldırım ve fırtına sonrası saha kontrolü sadece zeminin ıslak olup olmadığına bakmak değildir. Hakem ve saha görevlileri şu başlıkları değerlendirmelidir:
Zemin su toplamış mı?
Top bazı bölgelerde suya saplanıyor mu?
Kale direkleri, ağlar ve bağlantılar sağlam mı?
Köşe bayrakları ve çizgiler görünür mü?
Elektrik kabloları, reklam panoları veya kamera ekipmanı risk oluşturuyor mu?
Aydınlatma direkleri ve saha çevresi hasar görmüş mü?
Soyunma odası ve saha çıkış yolları güvenli mi?
Oyuncular yeniden ısınmadan yoğun tempoya dönerse sakatlık riski artar mı?
Saha sağlık ekibi hazır mı?
Bu kontrolün ardından hakem maçı başlatabilir, biraz daha bekleyebilir veya şartların uygun olmadığını rapor ederek müsabakayı tatil edebilir.
Yıldırım güvenliği hakkında sık yapılan yanlışlar
Yıldırım konusunda futbolda en sık yapılan hatalardan biri, yağmur yoksa riskin olmadığını sanmaktır. Oysa yıldırım yağış alanının uzağına da düşebilir. AFAD, yıldırımın yağışın 15-20 kilometre uzağına kadar düşebileceğini belirtir.
İkinci hata, “gök gürültüsü uzaktan geliyor” diyerek oyuna devam etmektir. MGM, gök gürültüsü duyuluyorsa yıldırım tehlikesinin bulunduğunu açıkça belirtir.
Üçüncü hata, yedek kulübesini güvenli alan sanmaktır. Açık veya yarı açık yedek kulübeleri yıldırım güvenliği için yeterli değildir. Güvenli alan, sağlam kapalı bina veya uygun kapalı araçtır.
Dördüncü hata, fırtına geçer geçmez sahaya dönmektir. MGM ve uluslararası güvenlik kaynakları, son gök gürültüsünden sonra en az 30 dakika beklenmesini önerir.
Beşinci hata, yıldırım çarpan kişiye dokunulamayacağını sanmaktır. MGM, yıldırıma maruz kalanların elektrik yükü taşımadığını ve dokunmanın güvenli olduğunu belirtir.
Yıldırım riskinde pratik maç kontrol listesi
Hakem, antrenör, saha sorumlusu veya futbol okulu yöneticisi için pratik kontrol listesi şu şekilde olabilir:
Maçtan önce gök gürültülü sağanak ihtimali kontrol edildi mi?
Güvenli kapalı alanlar belirlendi mi?
Oyuncuların sahadan çıkış yolu net mi?
Top toplayıcılar ve saha görevlileri bilgilendirildi mi?
Seyirciler için anons ve yönlendirme planı var mı?
Gök gürültüsü duyuldu mu?
Yıldırım veya şimşek görüldü mü?
30-30 güvenlik yaklaşımı dikkate alındı mı?
Son gök gürültüsünden sonra yeterli süre beklendi mi?
Saha yeniden kontrol edildi mi?
Oyunculara tekrar ısınma süresi verildi mi?
Hakem olay saatini, skoru ve durma nedenini kaydetti mi?
Bu liste resmi talimatın yerine geçmez; ancak sahada doğru refleks geliştirmek için faydalıdır. Özellikle amatör ve altyapı futbolunda bu tür basit listeler büyük riskleri önleyebilir.
Sık sorulan sorular
Futbolda sahaya yıldırım düşerse oyun durur mu?
Evet. Sahaya yıldırım düşerse oyun derhal durur. Hakem oyuncuları ve maç görevlilerini güvenli alana yönlendirir. Tehlike geçmeden oyun yeniden başlatılmaz.
Yıldırım sahaya değil yakına düşerse maç durur mu?
Evet, durabilir ve çoğu durumda durmalıdır. Gök gürültüsü duyuluyorsa veya yıldırım aktivitesi yakındaysa oyuncular açık alanda tutulmamalıdır. MGM, gök gürültüsü duyuluyorsa yıldırım tehlikesinin bulunduğunu belirtir.
Hakem yıldırım nedeniyle maçı tatil edebilir mi?
Evet. IFAB Law 5’e göre hakem uygun olmayan durumlarda maçı durdurabilir, askıya alabilir veya tatil edebilir. Hava şartlarının maçın oynanmasına izin verip vermediğiyle ilgili karar da hakem yetkisi kapsamındadır.
Yıldırım sonrası maç ne zaman yeniden başlar?
Genel güvenlik yaklaşımı, son yıldırım veya gök gürültüsünden sonra en az 30 dakika beklemektir. The FA ve uluslararası yıldırım güvenliği kaynakları, oyun veya açık alan faaliyetlerinin son gök gürültüsünden sonra 30 dakikadan önce başlatılmamasını önerir.
TFF talimatına göre yıldırım nedeniyle yarıda kalan maç ne olur?
TFF Futbol Müsabaka Talimatı’na göre elverişsiz hava koşulları nedeniyle gününde oynanmayan veya yarıda kalan müsabakalar için TFF ayrı karar almamışsa maç ertesi gün aynı yer ve saatte oynanır. Ertesi gün de oynanamazsa tarihi TFF belirler.
Takımlar devam etmek isterse hakem oyunu oynatmak zorunda mı?
Hayır. Takımların devam etmek istemesi hakemi bağlamaz. TFF talimatında takımların anlaşmalarının erteleme sebebi olarak gösterilemeyeceği ve zorunlu sebeplerin takdirinin hakeme ait olduğu belirtilir.
Yıldırım çarpan kişiye dokunmak tehlikeli mi?
Hayır. MGM, yıldırıma maruz kalan kişilerin elektrik yükü taşımadığını ve dokunmanın güvenli olduğunu belirtir. Böyle bir durumda acil tıbbi yardım istenmeli, 112 aranmalı ve eğitimli kişiler ilk yardım uygulamalıdır.
Yedek kulübesi yıldırımdan korunmak için güvenli midir?
Genellikle hayır. Açık veya yarı açık yedek kulübeleri, barakalar ve sundurmalar güvenli kapalı alan kabul edilmemelidir. Güvenli alan sağlam bina veya uygun kapalı araçtır.
Paratoner varsa maç devam edebilir mi?
Paratoner riski azaltabilir ama açık alandaki oyuncular için tek başına yeterli güvence değildir. Yıldırım tehlikesi varsa oyun durdurulmalı ve herkes güvenli alana alınmalıdır.
Yıldırım nedeniyle oyun durduktan sonra nasıl başlar?
Top oyundayken hakem yıldırım nedeniyle oyunu durdurmuşsa ve başka bir yeniden başlatma gerekmiyorsa oyun hakem atışıyla başlar. Eğer oyun zaten taç, aut, korner veya serbest vuruş için durmuşsa, maç kaldığı yeniden başlatma türüyle devam eder.
Kısaca
Futbolda maç sırasında sahaya yıldırım düşerse oyun kesinlikle devam etmez. Hakem maçı durdurur, oyuncuları ve maç görevlilerini güvenli alana gönderir, organizasyon da seyirciler ve saha personeli için güvenlik planını devreye sokar. Yıldırım riski futbolda “kötü hava şartı” olmanın ötesinde, doğrudan can güvenliği meselesidir.
Doğru yaklaşım, yıldırımın sahaya düşmesini beklemek değil, tehlikeyi erken fark etmektir. Gök gürültüsü duyuluyorsa, şimşek veya yıldırım görülüyorsa, fırtına sahaya yaklaşıyorsa açık alanda maç oynatmak doğru değildir. Güvenli kapalı alana geçilmeli, son gök gürültüsü veya yıldırım belirtisinden sonra en az 30 dakika beklenmeli, ardından saha ve ekipman kontrolü yapılmalıdır.
IFAB kuralları hakeme maçı durdurma, askıya alma ve tatil etme yetkisi verir. TFF talimatı da elverişsiz hava koşulları ve yarıda kalan müsabakalar için resmi süreci düzenler. Bu nedenle yıldırım anında kararın temeli skor, tempo, yayın, seyirci baskısı veya takımların isteği değil; oyuncu sağlığı ve güvenliktir.
Kısacası futbolda yıldırım düşerse önce maç değil, insan hayatı düşünülür. Güvenlik sağlanmadan sahaya dönülmez.
