Futbolda Alerji Krizi (Anafilaksi): Antrenörün Bilmesi Gereken Acil Adımlar

Bu yazı ilk yardım eğitiminin yerine geçmez ve hekim talimatının önüne geçmez. Şüphe anında önce 112'yi arayın, sağlık ekibinin yönlendirmesini izleyin. Ayrıca metin, çocuk ve genç sporcuyla çalışan antrenör, veli ve okul yöneticileri içindir. Kaynaklar arasında EAACI kılavuzu, Dünya Alerji Örgütü (WAO) rehberi ve NHS sayfası var.

Bu konu sahada önem kazanır, çünkü anafilaksi çoğu zaman beklenmedik bir anda başlar. Ayrıca ilerleyişini önceden kestiremezsiniz. Örneğin EAACI kılavuzu ölüm oranının düşük kaldığını söyler. Ancak gıda ve ilaç kaynaklı anafilaksi nedeniyle hastaneye yatışların son yıllarda arttığını da yazar. Yani nadir ama hazırlıksız yakalanmamanız gereken bir durumdan söz ediyoruz.

Bu yüzden futbol okulunda hazırlık üç parçadan oluşur. Birincisi belirtiyi tanımak. İkincisi hekimin önceden yazdığı bir eylem planı. Üçüncüsü planı bilen ve prova eden bir ekip. Yazının geri kalanı bu üç parçayı sırayla açar. Her bilginin yanında kaynağını ve kanıtın türünü belirtiyorum.

Futbolda anafilaksi belirtileri nelerdir?

Futbolda anafilaksi tek bir organı değil, birden çok sistemi etkiler. EAACI kılavuzuna göre vakaların %90'ından fazlasında deri ve mukoza belirtisi var, yarısından fazlasında solunum ya da dolaşım belirtisi eşlik ediyor. Ama WAO deri belirtisinin %10-20 oranında hiç olmayabileceğini vurgular. Bu durum tanıyı geciktirir.

Burada ince bir ayrıntı var. Ancak kurdeşen tek başına anafilaksi demek değildir. Ancak solunum ya da dolaşım bozulması eklenince tablo ciddileşir. Tersi de doğrudur: bilinen bir alerjenden sonra ani nefes darlığı ya da çökme, deri bulgusu olmasa bile anafilaksi gibi ele alınır.

Anafilaksi tanısında hangi kriterler geçerlidir?

Hekimler, ABD'de NIAID ve FAAN (Gıda Alerjisi ve Anafilaksi Ağı) çalıştayında önerilen klinik kriterleri kullanır. Ayrıca EAACI kılavuzu bu kriterleri yeniden yayımlar. WAO ise 2020 rehberinde kriterleri sadeleştirmeyi önerir. Özet olarak üç yol vardır:

• Birinci yol: dakikalar ile saatler içinde başlayan bir hastalıkta deri ya da mukoza tutulumu ve bunun yanında solunum bozulması ya da düşük tansiyon belirtisi.
• İkinci yol (EAACI ve NIAID): muhtemel bir alerjenle karşılaşmadan sonra deri, solunum, tansiyon ya da sürekli sindirim belirtilerinden en az ikisinin hızla ortaya çıkması.
• Üçüncü yol: bilinen bir alerjenden sonra tansiyonun düşmesi.
• WAO'nun sadeleştirmesi: tipik deri belirtisi ve başka bir sistemde anlamlı belirti. Ya da bilinen veya çok olası bir alerjenden sonra, deri bulgusu olmasa bile solunum veya dolaşım bozulması.

Futbolda anafilaksi tanısı da bu kriterlere dayanır. Bu kriterler tanıyı destekleyen klinik araçlardır; WAO onları tanım değil, tanıya yardımcı çerçeve olarak adlandırır. Yani antrenör bu listeyi ezberleyip tanı koymaz. Yine de mantığını bilmek işe yarar, çünkü birden çok sistem ya da kritik tek sistem (nefes, dolaşım) ciddi olabilir.

Futbolda anafilaksi sırasında ilk dakikada ne yaparsınız?

Ancak eylem planı yoksa bile sıra değişmez. EAACI kontrol listesi şunları ister: yanında kal, tetikleyiciyi uzaklaştır, anafilaksi belirtisi ara, belirti varsa adrenalin ver, yardım çağır, hastayı yatır. Saha için uyarlanmış sıra şöyledir:

1. Oyunu durdurun. Oyuncunun yanından ayrılmayın, çevresini açın.
2. Bir kişiye 112'yi aratın. Konuşurken "anafilaksi" kelimesini söylemesini ve adresi net vermesini isteyin.
3. Bir kişiyi oyuncunun adrenalin otoenjektörünü ve eylem planını getirmeye gönderin.
4. Belirti varsa ve hekim planında otoenjektör tanımlıysa tereddüt etmeden uygulayın.
5. Oyuncuyu yatırın, bacaklarını kaldırın. Nefesi zorsa yarı oturtun. Ayağa kaldırmayın.
6. Saati not edin, çünkü ikinci doz kararını bu saate bağlarsınız.
7. Son olarak ambulans gelene kadar yanında kalın. Bilinci kapanırsa nefesini izleyin, nefes yoksa kalp masajına geçin.

EAACI'nin çocuk planı örneği "şüphedeysen adrenalin ver" der. Çünkü gereksiz bir adrenalin dozunun bedeli, geç kalmanın bedelinden çok daha küçüktür.

Adrenalin otoenjektörünü sahada nasıl uygularsınız?

Adrenalin otoenjektörü, kaslara tek hamlede doz veren ve hekimin reçete ettiği kalem biçimli bir cihazdır. EAACI, toplumda anafilaksinin ilk basamak tedavisi olarak otoenjektörü önerir. Ayrıca cihazların birbirinin yerine geçmediğini, her ürünün kendi verisinin olması gerektiğini yazar. Marka adı vermiyorum, çünkü eğitim cihazın kendi talimatına dayanır.

Uygulama yeri kılavuzlarda ortaktır: uylukta, yan-ön orta bölge. EAACI "orta uyluk", WAO ise "uyluğun anterolateral bölgesi" der. Özellikle omuz kasına göre uyluktan alınan adrenalin düzeyleri daha yüksektir. WAO'nun hasta planı, cihazı birkaç saniye bastırarak tutmayı ve ardından yardım istemeyi anlatır. Süre cihazdan cihaza değiştiği için üreticinin talimatı geçerlidir.

Giysi üstünden uygulama konusunda kılavuzlarda ayrıntı yok. Bunu hekiminizden cihaz eğitimi sırasında sorun. Ayrıca EAACI, otoenjektörlerin 20-25 derecede saklanacak biçimde tasarlandığını ve raf ömürlerinin sınırlı olduğunu yazar. Güneşte kalan bir çanta bu yüzden iyi bir saklama yeri değildir.

Anafilakside oyuncuyu hangi pozisyonda tutmalısınız?

EAACI kılavuzu, dolaşımı desteklemek için hastanın bacakları kalkık biçimde düz yatmasını önerir. Nefes darlığı ağır basıyorsa hasta oturmayı tercih edebilir, bu durumda bacaklar yine yüksekte kalır. Bilinci kapalı hastayı kurtarma pozisyonuna alırsınız. Ayrıca hamilelerde sol yan önerilir. Belki en önemli cümle şudur: pozisyonu aniden dikleştirmeyin.

NHS aynı noktada çok net: ayağa kalkmak ya da yürümek, iyi hissetse bile yasaktır. Futbolda bu, "yürüyerek soyunma odasına gidelim" cümlesinin yanlış olduğu anlamına gelir. Ancak taşıma gerekiyorsa sağlık ekibi karar verir.

WAO, bacakları kaldırmanın (Trendelenburg) yararını tartışmalı bulur. Önerisi çoğu hastanın sırtüstü yatması, solunum sıkıntısı varsa oturmasıdır. Pratik sonuç aynıdır: oyuncuyu rahat nefes alacağı konumda tutun, ayağa kaldırmayın.

Anafilakside ikinci doz ne zaman gerekir?

Belirtiler düzelmiyorsa ya da kötüleşiyorsa ikinci doz gerekir. Ancak kaynaklar aralık konusunda farklı rakam verir. Bu yüzden sizin için asıl geçerli olan, hekimin yazdığı eylem planıdır.

Rakamları tek bir kural gibi değil, kısa bir aralık olarak okuyun. Yani önemli olan, "biraz daha izleyelim" demek yerine saati not etmek ve ambulans operatörüne durumu bildirmektir. Ama ikinci cihaz yoksa tekrar doz ambulans ekibine kalır.

EAACI, bir ya da iki cihaz taşımanın lehine ve aleyhine argümanları tabloda verir. NHS ise iki cihazı her zaman yanında taşımayı söyler. Ayrıca EAACI belgesine göre EMA da hastaların iki cihaza erişmesini önerir.

Adrenalinden sonra 112 ve hastane neden şart?

Otoenjektör hayat kurtarır ama tedaviyi tek başına bitirmez. Etki sınırlı sürer, belirtiler de geri dönebilir. WAO'ya göre ikincil (bifazik) reaksiyonların yaklaşık yarısı ilk 6-12 saatte ortaya çıkar. EAACI, solunum sorunu yaşayan hastaları 6-8 saat, tansiyonu düşenleri en az 12-24 saat izlemeyi önerir. Buna karşılık NHS genel olarak 2-12 saatlik bir hastane kalışından söz eder.

Bu farklar yanlış değildir, çünkü gözlem süresi reaksiyonun şiddetine göre değişir ve kararı hekim verir. Antrenör için kural tektir: oyuncu toparlanmış görünse de ambulansı iptal etmezsiniz. EAACI örnek planı da aynısını yazar ve anafilaksi sonrası hastanede tıbbi gözlem önerir.

Aileyi arayın, ama bunu 112'den sonra yapın. Hastaneye kimin eşlik edeceğini ve oyuncunun sağlık bilgi formunun kimde olduğunu önceden belirleyin.

Antihistaminik ya da astım spreyi adrenalinin yerini tutar mı?

Hayır. EAACI, sistemik antihistaminiklerin yalnızca deri belirtilerini rahatlattığını söyler. Ancak deri dışı belirtilerdeki etkisi kanıtlanmış değildir. Glukokortikoidler için de kanıt sınırlıdır ve çocuklarda zararlı olabilecekleri belirtilir. WAO da antihistaminiğin tedavideki rolünü sınırlı sayar.

Astım spreyi (kısa etkili beta-2 uyarıcı) ise ek bir araçtır. EAACI, bronş daralması öne çıkıyorsa hekimlerin adrenalinin yanında inhale beta-2 uyarıcı verebileceğini yazar. Yani sprey adrenalinin yerini almaz, yanında durur. "Önce spreyi deneriz" yaklaşımı bu yüzden anafilaksi şüphesinde zaman kaybettirir.

Antrenörün ağrı kesici ya da antihistaminik vermesi hiçbir koşulda gündeme gelmez. Çünkü doz ve alerji öyküsü bilinmeden ilaç vermek yeni bir risk yaratır.

Astım atağı ile anafilaksiyi sahada nasıl ayırt edersiniz?

Kesin ayrımı sahada yapmak zordur ve hekimler bile bazen güçlük çeker. Üstelik astımı olan bir çocuk, gıda alerjisi de varsa anafilaksi için daha yüksek risk taşır. EAACI, kararsız ya da orta-şiddetli kalıcı astımı olan gıda alerjisi hastalarında otoenjektör reçetesini mutlak endikasyon sayar.

EAACI'nin çocuk planı, bilinen gıda alerjisi olan çocukta ani nefes darlığında her zaman anafilaksiyi düşünmeyi söyler. Özellikle bu cümle iki hastalığın üst üste bindiği çocuklarda kritiktir. Hekimin planında hem astım hem anafilaksi adımı varsa ikisini de plandan okuyun. Ama plan yoksa ve şüphe sürüyorsa 112 sizi yönlendirir.

Egzersizle tetiklenen anafilaksi nedir?

Egzersizle tetiklenen anafilaksi, fiziksel aktiviteden sonra gelişen anafilaksidir. Pravettoni ve Incorvaia'nın 2016 derlemesi yaklaşık %30 vakada yemek, sıcak ya da soğuk hava veya ağrı kesici gibi yardımcı bir etken olduğunu aktarır. Hatta egzersizin şiddeti aynı kişide değişebilir.

Sıklığı düşüktür. Aynı derlemede anılan en büyük epidemiyolojik çalışma, 76.229 ergende %0,048 oran bulmuştur. Ancak bu rakam tek bir çalışmaya aittir. Elimizdeki kaynaklarda Türkiye için ayrı bir veri yok. Bildirilen yaş aralığı 4 ile 74 arasındadır, yani çocuk sporcular da bu tabloyu yaşayabilir.

Belirtiler genel anafilaksiyle aynıdır: kaşıntı, kızarma, kurdeşen, hırıltı, kusma, tansiyon düşmesi, bilinç kaybı. Oyuncu antrenmanın ortasında aniden yoruluyor ve vücudu kaşınıyor diye ilk başta formsuzluk sanılabilir. Bu yüzden kaşıntı ve kurdeşenle başlayan bir "yorgunluk" şikayetinde antrenmanı durdurmak yerinde olur.

Daha önce egzersiz anafilaksisi yaşayan çocuk için EAACI, otoenjektörü mutlak endikasyon sayar. WAO ise bu hastaların her zaman cep telefonu taşımasını tavsiye eder.

Gıdaya bağlı egzersiz anafilaksisi futbolcuda nasıl ortaya çıkar?

Bu alt tipte yemek ile egzersiz tek başına reaksiyon yaratmaz, ikisi birleşince yaratır. Pravettoni derlemesinde en sık tahıllar, yer fıstığı, kabuklu yemişler, domates ve deniz ürünleri geçer. Yalnız yemek yemek ya da yalnız koşmak sorun çıkarmadığı için tanı koymak zordur.

Hekimler tanıyı çoğunlukla ayrıntılı öyküyle, gerekirse kontrollü egzersiz ve gıda testiyle koyar. Test sağlık merkezinde, acil müdahaleye hazır ortamda yapılır. Bu yüzden sahada böyle bir deneme yoktur.

Önleme hekimin işidir ve kişiye özeldir. Derleme, tanısı konmuş hastalarda tetikleyici yiyeceğin egzersizden önce ve sonraki ilk bir saatte alınmamasını aktarır. Fakat bu bir antrenör kuralı değildir. Velinin hekimden öğrenip yazılı plana eklemesi gereken bir bilgidir. Aşırı sıcak ve soğuk havadan kaçınmak da bazı hastalarda atak sıklığını azaltmıştır.

Yaz sıcaklarında planlama için sıcakta performans yazısına, hipertermi riski için aşırı ısınma ve bayılma rehberine bakın.

Arı sokması futbol sahasında neden risklidir ve ne yaparsınız?

Çim sahada, kulübe çevresinde ve açık havada arı ya da yaban arısı sokması mümkündür. EAACI, anafilaksinin en sık üç tetikleyicisini gıda, ilaç ve Hymenoptera (arı ve yaban arısı) zehiri olarak sayar.

Örneğin sokma yerinde ağrı ve şişlik normaldir. Anafilaksi ise sokmadan sonra uzak bölgelerde belirti, nefes sıkıntısı, baş dönmesi ya da çökmedir. O durumda yukarıdaki sıra geçerlidir. NHS, iğne deride kalmışsa çıkarmayı söyler. MSD El Kitabı ise ince ve künt bir kenarla kazıyarak çıkarmayı önerir. Ancak bu işlem adrenalini ve 112'yi geciktirmemelidir.

Bilinen arı alerjisi olan oyuncuda EAACI, tedavi görmemiş ve sistemik reaksiyon geçirmiş hastalar için otoenjektörü mutlak endikasyon sayar. Ama daha hafif tablolarda karar hekimindir. Veli, sokma alerjisini antrenöre mutlaka bildirmelidir.

İlaç alerjisi ve ağrı kesici sahada neden dikkat ister?

Futbolda anafilaksi ilaç kaynaklı da olabilir. EAACI kılavuzu, ilaç kaynaklı anafilaksinin tipik nedenleri arasında antibiyotikleri (özellikle beta-laktamlar) ve steroid olmayan antiinflamatuvar ilaçları, yani ağrı kesicileri sayar. Aynı ilaçlar egzersiz anafilaksisinde yardımcı etken de olabilir.

Yani saha kenarında bunun anlamı basittir. Antrenör hiçbir çocuğa ağrı kesici, antibiyotik ya da başka bir ilaç vermez. Çocuk antrenmana yeni bir ilaçla geliyorsa veli bunu antrenöre söyler. İlaçtan sonra dudak şişmesi, nefes darlığı ya da kurdeşen olursa antrenmanı durdurun ve 112'yi arayın.

Sakatlık anında ilaç yerine planlı ilk müdahale adımlarına yönelmek de iyi bir alışkanlıktır. Ayrıntı için ayak bileği burkulması yazısına göz atın.

Gıda, enerji içeceği ve protein bar için hangi uyarılar geçerlidir?

WAO derlemesi, çocuklarda gıda anafilaksisinin en sık nedenleri olarak yumurtayı, inek sütünü, buğdayı ve yer fıstığını sayar. Orta Avrupa'da yer fıstığı, kabuklu yemişler, susam, buğday ve kabuklu deniz ürünleri öne çıkar. Bunlar spor çantasındaki atıştırmalıklarda sık bulunan maddelerdir.

• Etiketi her seferinde okuyun. Çünkü aynı ürün bile içeriğini değiştirebilir.
• Bar, kraker, granola, çikolata ve sütlü içeceklerde süt, buğday, yer fıstığı, kabuklu yemiş ve soya bulunabilir. Özellikle peynir altı suyu proteini de süt kaynaklıdır.
• Takım içinde yiyecek paylaşımını sınırlayın. Bu yüzden alerjisi olan çocuk kendi atıştırmalığını getirirse daha güvenlidir.
• Takviye ve protein tozu çocuğa önerilmez. Ayrıntı için takviye rehberine bakın.
• Enerji içeceği çocuk ve ergene uygun değildir (AAP). Sıvı konusunu hidrasyon rehberinde bulabilirsiniz.

Maç öncesi ve sonrası beslenme için maç öncesi ve sonrası beslenme yazısı yardımcı olur. Alerjisi olan çocukta yeni bir yiyeceği ilk kez maç günü denememek güvenli kuraldır.

Çocuk sporcu için Alerji Eylem Planını nasıl hazırlarsınız?

Alerji Eylem Planı, hekimin çocuğa özel yazdığı, düz dille hazırlanan ve acil durumda ne yapılacağını adım adım gösteren belgedir. EAACI kılavuzu planın kimlik bilgisi, ebeveyn ve hekim iletişimi, kaçınılacak alerjenler, egzersiz gibi yardımcı etkenler ve acil kit bilgisini taşımasını ister.

• Çocuğun adı, fotoğrafı, veli telefonu ve hekimin bilgisi.
• Alerjenler ve varsa egzersiz gibi yardımcı etkenler.
• Belirti listesi: hava yolu (ses kısıklığı, yutma güçlüğü), solunum (hırıltı, öksürük), dolaşım (solgunluk, uyuşukluk, bayılma).
• Hangi belirtide ne yapacağınız: yatır, adrenalin, 112, veliyi ara, ikinci doz zamanı.
• Cihazın doz bilgisi: hekim yazar, antrenör eklemez.

EAACI planın kopyasının hastada, bakıcılarda, okul personelinde ve aile hekiminde bulunmasını ister. Yani futbolda bu, antrenör, yardımcı antrenör ve kayıt sorumlusu demektir. Yeni personelin planı okuması ve sezon başında planı yenilemek iyi uygulamadır. Ancak bu iki öneri kılavuz metni değil, saha çıkarımıdır.

EAACI, okul politikalarının anafilaksi kılavuzlarını yansıtmasını önerir. Gıda anafilaksisinin toplumda en çok okullarda görüldüğünü de belirtir. Yine de bu önerinin dayandığı kanıt çok zayıftır. Yani gerekçe sağlam, araştırma ise henüz sınırlıdır.

Kayıt formunda alerji bilgisini nasıl toplarsınız ve KVKK ne der?

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 6. maddesine göre sağlık bilgisi özel nitelikli kişisel veridir. Kanun bu verinin işlenmesini yasak olarak başlatır, sonra istisnaları sayar: ilgili kişinin açık rızası, kanunda açıkça öngörülme, hayati zorunluluk ve sır saklama yükümlülüğü altındaki kişilerin sağlık hizmeti amacıyla işlemesi gibi.

Futbol okulunun kayıt formu için pratik sonuç şudur: alerji bilgisini velinin açık rızasıyla ve yalnızca acil durum amacıyla toplayın. Kanunun 4. maddesi, verinin amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olmasını ister. Dolayısıyla bütün tıbbi geçmişi değil; alerjen, belirti, cihaz bilgisi ve hekim planını isteyin.

12. madde ise veri sorumlusuna uygun güvenlik düzeyini sağlama görevi yükler. Alerji listesini herkesin gördüğü panoya asmak yerine ilgili antrenörlerle paylaşmak bu yükümlülükle uyumlu bir yaklaşımdır. Kesin hukuki yorum için kulübün hukuk danışmanına danışın. Kanun metni Mevzuat Bilgi Sisteminde yer alıyor.

Çocuklarda rızayı velinin vermesi yaygın uygulamadır; ayrıntıyı sorumlu kişiyle netleştirin. Üstelik sağlık bilgisini vermeyen veli, çocuğunu riske atar. Bunu kısa bir görüşmeyle, "bu bilgi yalnızca acil durumda devreye girecek" diyerek anlatmak işe yarar.

Futbolda anafilaksi riski hangi oyuncularda daha yüksektir?

EAACI kılavuzu, hekimlerin otoenjektör reçetesini düşünmesi gereken durumları bir kutuda toplar. Mutlak endikasyonlar arasında gıda, lateks ya da havadaki alerjenlere bağlı geçmiş anafilaksi, egzersizle tetiklenen anafilaksi, nedeni bilinmeyen anafilaksi ve gıda alerjisiyle birlikte kararsız ya da orta-şiddetli kalıcı astım yer alır. Ayrıca tedavi görmemiş arı zehri alerjisi de listededir.

• Daha önce anafilaksi geçirmiş çocuk, çünkü tekrar riski yüksektir.
• Gıda alerjisi ve kontrolsüz astımı birlikte taşıyan çocuk.
• Egzersizle tetiklenen anafilaksi öyküsü olan sporcu.
• Arı ya da yaban arısı zehrine karşı sistemik reaksiyon geçirmiş çocuk.
• Hafif reaksiyon öyküsü olan ergen, çünkü EAACI bu yaş grubunun yaşam tarzı ve risk davranışları nedeniyle daha yüksek risk taşıdığını belirtir.

Tıbbi yardıma uzak yerlerde, örneğin şehir dışı turnuvada ve kampta risk daha da önem kazanır. EAACI uzun yolculuk ve uzak konumu da ek faktör sayar. Dolayısıyla deplasman ve yaz kampı öncesinde eylem planını yeniden gözden geçirmek mantıklıdır. Kamp organizasyonu için yaz kampı yazısı bir başlangıç noktasıdır.

Acil durumda kim ne yapar? Rol dağılımı nasıl olmalı?

Futbolda anafilaksi dakikalar içinde ağırlaşabildiği için karar anında rol tartışmak zaman kaybettirir. Bu yüzden antrenör ekibi, sezon başında kısa bir prova yapmalıdır. Prova beş dakikayı geçmez ve herkesin görevini netleştirir. Bu öneri kılavuzlardan değil, saha çıkarımından gelir.

Ekip küçükse bir kişi birden çok rol alabilir. Önemli olan görevlerin yazılı olması ve sezon başında prova edilmesidir. Bu şekilde ilk doz geç kalmaz, çünkü kimse kimi bekleyeceğini düşünmez.

Saha kenarı çantasında neler olmalı?

TFF Futbol Okulları Talimatı, A ve B sınıfı okullar için ilkyardım sertifikalı personel ve ilkyardım malzemesi şartı koyar. Ancak genel malzeme her çocuğun alerji planını karşılamaz, kişisel cihazlar bunu tamamlar. Talimatın ayrıntısı için TFF yetkili futbol okulu yazısına bakın.

Cihazlar sıcakta bozulabileceği için çantayı arabada ya da güneşte bırakmayın. Ayrıca son kullanma tarihlerini sezon başında ve her ay kontrol edin. Çanta içeriğinin genel mantığı için futbol çantası rehberini okuyun. Küçük bir yaralanma ya da burun kanaması için burun kanaması protokolü ayrıca var.

Alerjisi olan çocuk için futbol okulundan ne beklemelisiniz?

Veli olarak okula yazdırmadan önce bazı soruları sorun ve cevabı yazılı alın. Okulda ilkyardım sertifikalı personel var mı? Alerji planını nerede tutuyorlar? Otoenjektörün yerini herkes biliyor mu? Ambulans çağırma zinciri tanımlı mı?

• Antrenör çocuğun alerjenini ve belirtilerini yazılı olarak biliyor mu?
• Takım içi yiyecek paylaşımı için kural var mı?
• Sıcak havada egzersiz planı ve su molaları yazılı mı?
• Veli ile antrenör arasında düzenli bilgi akışı var mı?

Ama cevaplar belirsizse soruyu yöneticiye açıkça yöneltin. Daha geniş seçim ölçütleri için futbol okulu seçerken 10 kriter rehberi iyi bir başlangıçtır. Antrenör ve veli iletişimi için antrenör veli iletişimi yazısı da işinize yarar.

Şüpheli bir uygulama gördüyseniz önce okul yönetimiyle konuşun. Sonuç alamazsanız futbol okulu şikayet sayfasındaki yollara bakabilirsiniz. Bölgenizdeki okulları karşılaştırmak için İstanbul futbol okulları sayfası da var.

Anafilaksiden sonra sahaya dönüş kararını kim verir?

Yani futbolda anafilaksi sonrası bu karar antrenöre değil, hekime aittir. WAO ve EAACI, anafilaksi geçiren herkesin alerji uzmanına yönlendirilmesini önerir. Amaç tetikleyiciyi doğrulamak, korunma ve acil planı öğretmek, gerekirse arı zehri bağışıklık tedavisi gibi seçenekleri değerlendirmektir. EAACI ayrıca taburculuk öncesi risk değerlendirmesini ve yazılı tavsiyeyi vurgular.

Sahaya dönüşte takvim yerine ölçüt kullanın: hekim onayı, güncel eylem planı, yeni cihaz ve eğitim. Ayrıca çocuğun kaygısını da yönetmek gerekir. Sakatlık sonrası korku konusunu psikolojik toparlanma yazısında bulabilirsiniz. Alerji sonrası kaygıyı doğrudan inceleyen kaynak ise sınırlıdır.

Örneğin beyin sarsıntısı gibi başka acil durumlarda da "şüphede dışarı" ilkesi geçerlidir. Ayrıntı için sarsıntı protokolü yazısına bakın.

Antrenörler anafilakside en sık hangi hataları yapar?

• Beklemek: "biraz izleyelim" demek. Anafilakside zaman en değerli kaynaktır.
• Yalnızca antihistaminik ya da astım spreyi vermek.
• Oyuncuyu ayağa kaldırmak, yürütmek ya da soyunma odasına götürmek.
• Oyuncu iyileşti diye 112'yi ertelemek ya da iptal etmek.
• Başka bir çocuğun cihazını hekim planı olmadan kullanmak. EAACI cihazların birbirinin yerine geçmediğini söyler. Böyle bir durumda ambulans operatörünün yönlendirmesini izleyin.
• Kalabalık yaratmak. Çocukları sahadan uzaklaştırıp her göreve tek kişi atamak daha güvenlidir.
• Cihazın son kullanma tarihine bakmamak ya da cihazı sıcak çantada bırakmak.
• Hekimin planında olmayan ilaç vermek.

Futbolda anafilaksi yönetiminde belirsiz bir nokta da var: Türkiye'de kulüp personelinin çocuğun kendi cihazını kullanmasına ilişkin ayrı bir yasal çerçeve net değildir. Bu yüzden bunu kulübün hukuk danışmanıyla ve çocuğun hekimiyle netleştirin.