Futbolda Aşil Tendonu Sakatlığı: Belirtiler, Tedavi ve Sahaya Dönüş

Tendinopati, aşırı yüklenmeyle gelişen ve zamanla ağrı, kalınlaşma ve yük taşıma kapasitesinde düşüş yapan bir tablodur. Eski metinlerde "tendinit" denir ve iltihabı çağrıştırır. Güncel kılavuzların başlığı ise tendinopati terimini kullanır. Çünkü ağrılı tendonda yalnız iltihap yoktur, doku yük karşısında yapısal olarak da yanıt verir.

Öte yandan tam kopma ayrı ve daha ciddi bir olaydır. Bu nedenle tedavi kararı, bekleme süresi ve dönüş takvimi tendinopatiden çok farklıdır. Bu yazıda iki tabloyu ayrı ayrı ele alıyoruz. Ayrıca çocuk ve ergende topuk ağrısının neden başka bir konu olduğunu anlatıyoruz.

Kaynak olarak ABD Fizik Tedavi Derneği ortopedi bölümünün hazırladığı orta kısım aşil tendinopatisi kılavuzlarını (2018 ve 2024 tarihli güncel kılavuz), hakemli randomize çalışmaları ve meta-analizleri kullandık.

Aşil tendonu nerede yer alır ve futbolcuda ne iş yapar?

Aşil tendonu, baldırdaki iki kasın (gastroknemius ve soleus) ortak tendonudur ve topuk kemiğine yapışır. Ayak bileğini aşağı doğru iter. Bu hareket yürürken, koşarken ve sıçrarken yerden güç almayı sağlar. Futbolcunun ilk adım hızlanması da tendondan geçen bu güce dayanır.

Üstelik tendonun yükü koşu hızıyla artar. Kayma dalgası ölçümüyle yapılan bir laboratuvar çalışmasında, saniyede 4,47 metre hızla (yaklaşık 16 km/saat) koşan katılımcılarda araştırmacılar aşil tendonu kuvvetini vücut ağırlığının yaklaşık 8 ile 10 katı olarak tahmin etti. Buna karşılık yürüme ve yavaş koşuda değerler belirgin biçimde düşüktü. Yani tendon, normal bir antrenmanda bile ciddi yük taşır.

Bu sayı kişiden kişiye ve ölçüm yöntemine göre değişir. Yine de mesaj nettir: tendon güçlüdür, fakat yükü kademeli artırmak ve toparlanmaya zaman tanımak gerekir. Aksi hâlde taşıma kapasitesi aşılabilir.

Futbolda aşil tendonu sakatlığı neden olur?

Yani tek bir neden yoktur. Çoğu olguda sorun, tendonun o anki kapasitesinin üzerine çıkan yüktür. Kılavuz bunu antrenman şiddetinde, süresinde ya da ortamında yaşanan değişikliklerle ilişkilendirir. Özellikle futbolda bu değişiklikler çok tanıdıktır.

• Ani yük artışı: sezon başı kampı, uzun bir aradan sonra tam tempoya dönüş ya da haftalık maç sayısının artması.
• Sprint ve ivmelenme tekrarları: tendon her adımda itme kuvvetini taşır, sprint serileri bu yükü katlar.
• Durma kalkma ve yön değiştirme: ani yavaşlama ve yeniden hızlanma tendonu hem esnetir hem sıkıştırır.
• Sıçrama: kafa topu, blok ve kaleci hamleleri tekrarlayan yüksek yük getirir.
• Zemin ve ayakkabı değişimi: sert zemine geçiş ya da yeni krampon, tendonun alıştığı yükü değiştirir.

Ayrıca soğuk havada antrenman da bir sistematik derlemede aşil sorunuyla ilişkili çıktı. Ancak zemin türünün tek başına ne kadar risk yarattığına dair doğrudan veri sınırlıdır. Zemin farkları için doğal ve sentetik çim karşılaştırmasına bakabilirsiniz. Sprint yükünü anlamak için sprint hızı antrenmanı yazımız da yardımcı olur.

Orta kısım ve insersiyonel aşil tendinopatisi arasındaki fark nedir?

Ayrım ağrının yerine dayanır. Kılavuzlar, tendonun topuk bağlantısından 2 santimetreden daha yukarıdaki ağrıyı orta kısım tendinopatisi sayar. Ağrı tendonun alt ucunda, topuk kemiğine yakınsa insersiyonel tendinopati söz konusudur. Ayrıca iki tür örtüşebilir. Yine de tedavi kanıtının büyük kısmı orta kısım üzerinde yoğunlaşıyor.

Bu ayrım pratikte önemlidir. Çünkü "aşil ağrısı" diye anlatılan her yakınma aynı tedaviye yanıt vermez. Muayene eden kişi ağrının yerini, yükle ilişkisini ve tendon kalınlığını birlikte değerlendirir.

Aşil tendonu sakatlığının belirtileri nelerdir?

Tendinopatide ağrı sinsi başlar ve yükle ilişkilidir. Futbolcu önce yalnızca sprint ya da sıçramada hisseder. Zamanla günlük yürüyüşte de rahatsızlık oluşur. Klinikte sık görülen tablo şöyledir:

• Topuk arkasında, tendon boyunca künt ağrı.
• Sabah ilk adımlarda ya da uzun oturmadan sonra sertlik. Hareketle sertlik biraz azalır.
• Antrenman sırasında düzelip sonrasında ya da ertesi sabah artan ağrı.
• Tendona basınca hassasiyet ve zamanla gözle görülen kalınlaşma.
• Sprint, sıçrama ve parmak ucunda yükselmede performans kaybı.

Ancak kopmada tablo farklıdır ve genellikle bir anda gelişir. Bunu ayrı bir bölümde anlatıyoruz. Baldırın orta bölümündeki ani ağrı ise kas sorunu olabilir; baldır krampı ile kas yırtığı farkı yazısı bu ayrımı açıklıyor. Topuğun altındaki sabah ağrısı için ise plantar fasiit yazısına göz atın.

Hangi risk faktörleri aşil tendonu sakatlığı ihtimalini artırır?

Aşil tendinopatisinin nedenlerini bilim henüz tam çözemedi. Güncel kılavuz da risk faktörü çalışmalarında yanlılık riskinin yüksek olduğunu belirtiyor. Bu nedenle kesin hükümler yerine ilişkilerden söz etmek gerekir.

Kılavuzun aktardığı bir sistematik derleme 10 kohort çalışmasını inceledi ve dokuz risk faktörü buldu. Bunlar arasında şunlar var:

• Alt ekstremitede önceki tendinopati ya da kırık öyküsü.
• Ofloksasin gibi kinolon grubu antibiyotik kullanımı.
• Orta düzeyde alkol tüketimi.
• Soğuk havada antrenman.
• Baldır (plantar fleksör) kas gücünün düşük olması.
• Yürüme ve koşu mekaniğindeki bazı farklılıklar.

Aynı derlemede fazla kilo, ayağın statik duruşu ve fiziksel aktivite düzeyi anlamlı ilişki göstermedi. Yani düztabanlık ya da pronasyon suçlaması bu verilerle desteklenmiyor. Ayak yapısı ve ayakkabı ilişkisini krampon seçimi rehberinde ayrıca tartıştık. Yaş da önemlidir: kılavuza göre yaş ve spora katılım düzeyi arttıkça yaygınlık artıyor. Otuz sonrası oyuncular için yaşlanma ve performans yazısını okuyun.

Kinolon antibiyotikler ve kortikosteroidler tendonu nasıl etkiler?

Bu konu özellikle önemlidir; çünkü risk, spor dışı bir ilaç kullanımından gelir. ABD İlaç Dairesi (FDA) 2008 yılında sistemik florokinolon antibiyotikleri için tendon iltihabı ve tendon kopması konusunda en sert uyarı olan kutulu uyarıyı zorunlu kıldı. En yüksek riskli gruplar olarak 60 yaş üstü kişileri, kortikosteroid ilacı kullananları ve organ nakli alıcılarını saydı. Uyarı sistemik kullanım içindir; göz ve kulak damlaları kapsam dışındadır.

Avrupa İlaç Ajansı ise 2018 değerlendirmesinde bu antibiyotiklerin nadir ama ciddi, uzun süreli ve işlevi bozan yan etkilerinin başlıca kas, tendon, kemik ve sinir sistemini etkilediğini bildirdi. Komite hafif enfeksiyonlarda ve bazı önleyici kullanımlarda bu ilaçlardan kaçınılmasını önerdi. Ayrıntılar için Avrupa İlaç Ajansı açıklamasına bakabilirsiniz.

Pratik sonuç şudur: antibiyotik kullanırken topuk arkasında yeni bir ağrı ya da tendon hassasiyeti çıkarsa hekiminize hemen haber verin. İlacı bırakıp bırakmamaya hekim karar versin. Bir ilacı aşil sorunu yüzünden kendiniz de başlamayın ya da bırakmayın.

Aşil tendonu sakatlığında tanı nasıl konur, ultrason ve MR ne zaman gerekir?

Tanı büyük ölçüde klinik muayeneye dayanır. Hekim ağrının yerini, tendona basınca hassasiyeti ve ayrıca tek bacakla parmak ucuna yükselme gücünü değerlendirir. Ancak kılavuza göre aşil tendinopatisi tanısı için görüntüleme şart değildir. Kılavuz görüntülemeyi tanı belirsizse, iyileşme gecikiyorsa ya da girişimsel bir tedavi gündemdeyse öneriyor.

Bu nedenle ultrason öne çıkar, çünkü ucuz, hızlı ve erişimi kolaydır. MR ise daha çok cerrahi planlama gibi özel durumlarda devreye girer. Kemik kaynaklı sorunlardan şüphelenilirse röntgen de istenebilir. Bunlar kısmi yırtık, tendon çevresi iltihabı ya da bursit gibi benzer tabloları ayırmaya yarar.

Ama görüntülemenin bir tuzağı vardır. Tendon kalınlaşması aşil tendinopatili kişilerin yaklaşık yüzde 73'ünde var. Ancak sağlıklı yetişkinlerin dörtte birine kadarında da kalınlaşma görülebilir. Bu yüzden hekim görüntüyü yakınma ve muayeneyle birlikte yorumlar. Bu nedenle sonucu kendi başınıza değerlendirmeyin. Muayene için spor hekimliği, ortopedi ya da fizik tedavi uzmanı uygundur; futbolda fizyoterapistin görevlerini da okuyabilirsiniz.

Aşil tendonu sakatlığında önce dinlenmek mi, yüklenmek mi gerekir?

Orta kısım tendinopatisinde kanıt, tamamen dinlenmeyi değil, ölçülü ve kademeli yüklenmeyi destekliyor. Kılavuz, kopma riski yüksek görünmeyen olgularda tendon yükleme egzersizini birinci basamak tedavi olarak öneriyor (A derecesi). Egzersizi haftada en az üç kez ve en yüksek tolere edilebilir yoğunlukta yapmayı öneriyor.

Kılavuz ayrıca hastaya eğitim ve danışmanlık verilmesini (B derecesi) ve tam istirahatin gerekmediğini söylemeyi (B derecesi) öneriyor. Yani kişi, ağrı toleransı içinde etkinliklerine devam edebilir. Egzersizin "yük" olduğunu anlamak önemlidir. Tendon uygun yükle kapasite kazanır; yükten tamamen kaçınmak ise kapasiteyi daha da düşürebilir.

Ancak bir sınır çizelim. Bu öneriler orta kısım tendinopatisi içindir ve tendon yapısında kırılganlık düşünülmeyen kişiler için geçerlidir. Kopma şüphesi, kısmi yırtık ya da insersiyonel tutulumda plan değişir. Dozu ve ilerleme hızını yalnızca muayene eden uzman belirler. Bu yüzden bu yazı program vermez.

Alfredson eksantrik protokolü nedir ve neyi kanıtladı?

Alfredson ve arkadaşları 1998'de kronik aşil tendinopatili 15 rekreasyonel sporcuyu inceledi. Ortalama yaş 44,3 idi. Katılımcılar 12 hafta boyunca ağır yüklü eksantrik baldır egzersizi yaptı. Protokol dizin düz ve bükülü olduğu iki pozisyonda, 3 set 15 tekrar ve günde iki kez uygulamayı içeriyordu. Sonunda 15 kişinin hepsi eski aktivite düzeyine döndü, ağrı azaldı ve baldır gücü sağlam tarafa yaklaştı.

Aynı çalışmada 15 kişilik başka bir grup klasik tedavi gördü. Bu grupta tedavi başarısız oldu ve hepsi sonunda ameliyat oldu. Sonuçlar çok etkileyiciydi. Fakat çalışma küçüktü, gruplar rastgele ayrılmamıştı ve metodolojik zayıflıklar taşıyordu. Sonraki çalışmalar da eksantrik programdaki tekrar sayısının bilimsel gerekçesini sorguladı.

Alfredson protokolü yine de önemli bir dönüm noktası oldu. Aşil tendinopatisinin yükleme egzersiziyle tedavi edilebileceğini gösterdi. Bugün kılavuzlar eksantrik programı yalnızca seçeneklerden biri sayıyor.

Ağır yavaş direnç egzersizi eksantrik egzersizden daha mı iyidir?

Beyer ve arkadaşlarının randomize çalışması bu soruya doğrudan baktı. Üç aydan uzun süredir orta kısım aşil tendinopatisi olan 58 kişi, 12 hafta boyunca eksantrik egzersiz ya da ağır yavaş direnç egzersizi yaptı. Takip 52 hafta sürdü. İki grupta da işlev ve ağrı skorları anlamlı düzeldi ve bu düzelme bir yıl sonra da sürdü. Gruplar arasında klinik fark çıkmadı.

Ancak fark uyumda ortaya çıktı. Ağır yavaş direnç grubu seansların yüzde 92'sini tamamladı, eksantrik grupta bu oran yüzde 78 oldu. Memnuniyet 12. haftada ağır yavaş direnç grubunda yüzde 100, eksantrik grupta yüzde 80 idi. Bu fark istatistiksel sınırın hemen dışında kaldı.

Silbernagel'in randomize çalışması da başka bir noktaya işaret etti. Araştırmacılar hastalara ağrı izleme modeliyle koşu ve sıçramaya devam izni verdi. Sonuç, 6 hafta bu etkinlikleri bırakan gruptan daha kötü çıkmadı. Aynı araştırmacıların 5 yıllık serisinde 34 hastanın 27'si (yüzde 80) yalnız egzersizle tam iyileşti. Ancak bu seri küçük ve kontrolsüzdü.

Kılavuz da aynı yöne bakıyor: farklı egzersiz türlerinin yararı benzer. Egzersiz, beklemeye göre VISA-A ölçeğinde yaklaşık 20 puan ek iyileşme sağladı. Yani en iyi protokolü aramaktan çok, uygun şiddette ve düzenli yapılan bir programı sürdürmek önemlidir.

Şok dalga ve PRP aşil tendonu sakatlığında işe yarar mı?

Bu yüzden kanıtı yöntem yöntem ayıralım. Şok dalga tedavisi (ESWT) için kılavuzun aktardığı sistematik derleme ve ağ meta-analizi, egzersiz ile şok dalga arasında işlevde anlamlı fark bulmadı. Ayrıca egzersize şok dalga eklemenin tek başına egzersizden üstün olduğunu gösteren net bir sonuç da yok. Örneğin bir randomize çalışmada egzersiz artı şok dalga ile yalnız egzersiz benzer düzelme verdi. Şok dalga bir seçenek olabilir; ancak egzersize göre bir üstünlüğü yok.

Buna karşılık trombositten zengin plazma (PRP) için kanıt daha net olumsuz. De Vos'un 54 kişilik çalışmasında PRP enjeksiyonu ile tuzlu su enjeksiyonu arasında 24 haftada anlamlı fark çıkmadı. Kearney'nin 240 kişilik, katılımcı körlemeli çalışmasında 6. ayda VISA-A skoru PRP grubunda 54,4, sahte enjeksiyon grubunda 53,4 idi. Yazarlar bulguların kronik orta kısım tendinopatisinde PRP kullanımını desteklemediğini bildirdi. Bu çalışmaları JAMA'da yayımlanan makalede inceleyebilirsiniz.

Kısacası pahalı ve popüler uygulamaları, temel yükleme programından daha iyi diye satın almayın. Bu tür bir teklifle karşılaşırsanız hangi kanıta dayandığını sorun.

Kortikosteroid enjeksiyonu aşil tendonu için neden önerilmiyor?

Kortikosteroid enjeksiyonu hızlı ağrı kesici etkisiyle cazip gelir. Ancak tendonda risk taşır. Visser ve arkadaşlarının JOSPT'de yayımlanan değerlendirmesi, daha yüksek nüks ve tendon kopması riskini öne çıkararak kortikosteroid enjeksiyonuna karşı öneri yaptı. Yazarlara göre en iyi sistematik derleme kanıtı, yerel enjeksiyonların ilk birkaç haftadan sonra etkisiz olduğunu ve diğer tedavilere göre uzun vadede daha kötü sonuç verdiğini gösteriyor.

Tablo tamamen tek yönlü değil. Aynı yazı, enjeksiyonu egzersizle birleştiren iki yeni randomize çalışmanın umut verici sonuçlar bildirdiğini kabul ediyor. Kılavuzdaki ağ meta-analizi de uzun vadede enjeksiyon artı egzersiz grubunu egzersiz tek başınaya göre üst sıralarda gösterdi. Ancak aynı kaynak, çoğu tedavi kategorisi arasında istatistiksel fark bulunmadığını da belirtiyor. Visser ve ekibi riskleri tarttıktan sonra enjeksiyonun artık bir seçenek olmaması gerektiği sonucuna vardı.

Ayrıca kortikosteroid kullanımı, florokinolon antibiyotiklerle birleştiğinde tendon riski için ayrı bir uyarı konusudur (yukarıdaki bölüme bakın). Maçı kurtarmak için ağrı kesici enjeksiyon istemek sporcu için en pahalı kısa yol olabilir. Karar her zaman hekimle ve riskler açıkça konuşularak verilmelidir.

Aşil tendonunun tam kopması hangi belirtilerle kendini gösterir?

Kopma çoğu zaman ani ve çarpıcıdır. Sporcular topuk arkasında bir "tak" ya da "pat" sesi duyduğunu ya da arkadan tekme yediğini hissettiğini anlatır. Ardından ani ağrı, yürümede güçlük ve tek ayakla parmak ucuna yükselememe gelir. Ancak bu tarif zorunlu değildir. Bazı kopmalar sessiz seyreder ve ağrı belirgin olmayabilir. Bu tür açıklamalar klinik kaynaklara dayanır; kesin bir kural gibi okumayın.

Muayenede kullanılan ana testlerden biri Thompson testidir (baldır sıkma testi). Hasta yüzüstü ya da dizüstü pozisyonda dururken hekim baldırı sıkar. Sağlam tendonda ayak aşağı doğru oynar, kopuk tendonda oynamaz. Maffulli'nin 174 hastalık prospektif çalışmasında baldır sıkma testinin duyarlılığı 0,96, Matles testinin 0,88 idi. Tendondaki boşluğu elle bulmanın duyarlılığı ise 0,73 kaldı. Tüm hastalarda en az iki test pozitifti.

Başka bir çalışmada hekimler Thompson testini, dinlenme gerginliğindeki azalmayı ve elle hissedilen boşluğu birlikte değerlendirdi. 66 hastanın hepsinde üç bulgu da vardı ve ameliyat kopmayı doğruladı. Yazarlar bu yüzden akut kopmada MR'ın çoğu zaman gereksiz olduğunu, tanı belirsizse ya da kronik durumlarda yararlı olabileceğini belirtti. Testi evde kendiniz deneyerek kopmayı dışlamayın. Yanlış negatif sonuç tedaviyi geciktirir.

Aşil kopmasında ameliyat mı, ameliyatsız tedavi mi gerekir?

Bu soruya tek doğru cevap yoktur. En geniş toplu kanıt, BMJ'de yayımlanan 29 çalışmalık bir meta-analizden gelir. Çalışmaların 10'u randomize, 19'u gözlemseldi. Ameliyatta yeniden kopma oranı yüzde 2,3, ameliyatsız tedavide yüzde 3,9 çıktı. Fark küçüktür (yüzde 1,6). Ameliyatın komplikasyon oranı ise daha yüksekti (yüzde 4,9 ve yüzde 1,6). Cerrahi tarafında en sık sorun enfeksiyon oldu.

Tablodaki son satır kritik bir noktadır. Erken yük verme ve erken eklem hareketi içeren rehabilitasyon kullanıldığında iki yaklaşım arasındaki fark anlamlı çıkmadı. Willits'in 144 kişilik randomize çalışması da benzer bir tablo gösterdi: yeniden kopma ameliyat grubunda iki, ameliyatsız grupta üç kişide ortaya çıktı ve işlev farkı klinik olarak önemsizdi. Komplikasyonlar ameliyat grubunda daha çoktu.

Yazarlar kararın hasta özelliklerine ve ortak karara dayanması gerektiğini söylüyor. Futbolcu için yaşı, beklentileri, tendon boşluğunu ve rehabilitasyon olanaklarını hekimle birlikte konuşursunuz. Hiçbir okul ya da kulüp bu kararı tek başına veremez. Bu özetin kaynağı için BMJ meta-analizine bakabilirsiniz.

Aşil tendonu sakatlığından sonra sahaya dönüş ne zaman mümkün olur?

Dönüşü takvime değil, kriterlere bağlarız. Tendinopatide yapılan çalışmalarda programlar 12 hafta sürdü. Kılavuz ise iyileşmenin kısa sürelerden aylara kadar uzayabileceğini ve şiddete, kişiye bağlı faktörlere göre değiştiğini belirtiyor. Hafta sayısı veren sabit bir cetvel bilimsel olarak savunulamaz.

Kopma sonrasında bir uzman paneli, cerrahi onarımdan sonra koşuya dönüş için yedi ölçütte uzlaştı:

1. Günlük yaşamda ağrı olmaması.
2. Rehabilitasyon seanslarında ve sonrasında ağrı olmaması.
3. Topallamadan yürüyebilmek.
4. Parmak ucunda yürüyebilmek.
5. Tek ayakta on kez parmak ucuna yükselebilmek.
6. İyi bir tek ayak dengesi.
7. Koşuya psikolojik olarak hazır hissetmek.

Yazarlar bu ölçütlerin henüz prospektif doğrulama beklediğini belirtiyor. Yani karar kuralı değil, klinik karara yardımcı çerçevedir. Üstelik koşuya dönüş, maça dönüş demek değildir.

Süre konusunda çalışmalar farklı rakamlar veriyor. Profesyonel sporcularda kopma sonrası bir sistematik derleme ortalama 11 ay ve yüzde 76 dönüş bildirdi. Avrupa profesyonel futbolundaki gözlemsel çalışmaları toplayan daha yeni bir derleme ise 119 ile 161 gün arası ortalama süreler bildirdi. Aradaki fark çalışma tasarımı ve tanımlardan kaynaklanabilir. Amatör oyuncu için bu rakamlar doğrudan geçerli değildir. Her sporcuda süre kişiye göre değişir.

Dönüşün zihinsel yönü de gerçektir. Sakatlık sonrası sahaya dönüş korkusu yazısı bu konuyu işliyor. Yük planlaması için sakatlık geçmişi olan futbolcuya yük yönetimi yazımıza da bakın.

Aşil tendonu sakatlığını nasıl önleriz?

Aşil'e özgü, güçlü kanıtlı tek bir önleme paketi yok. Yine de risk faktörleri ve genel sakatlık önleme çalışmaları yol gösterir. Bu yüzden aşağıdaki ilkeler makul bir çerçeve sunar.

• Yükü kademeli artırın. Kılavuz, antrenman şiddeti ve süresindeki değişimi risk olarak tanımlıyor. Sezon başı ya da uzun aradan dönüşte hacmi ve sprint miktarını aşamalı yükseltin.
• Baldır gücünü geliştirin. Düşük plantar fleksör gücü bir risk faktörü olarak çıktı. Bu bulgu gözlemsel olsa da güçlü baldır mantıklı bir hedeftir. Çocuk ve ergende gözetimli kuvvet çalışması için futbolcu için ağırlık antrenmanı rehberine bakın.
• Pliometriği kademeli ekleyin. Sıçrama ve sprint çalışmaları tendonu güçlendirebilir ama yanlış zamanda yüklenirse zorlar. Ayrıntı için pliometrik antrenman rehberine göz atın.
• Isınmayı ve toparlanmayı atlamayın. Dinamik ısınma için ısınma hareketleri rehberi, uyku ve toparlanma için toparlanma rehberi var.
• Ayakkabı ve zemin değişimini aşamalı yapın. Yeni krampona ya da sert zemine bir anda tam yükle geçmeyin.

Genel sakatlık önlemede kuvvet antrenmanı, bir meta-analizde yaralanma riskini belirgin biçimde azalttı (RR 0,315). Bu sonuç aşil sakatlığına özel değildir. Ayrıca kinolon gibi riskli ilaçları gereksiz kullanmamak için hekimle konuşmak da önlemenin parçasıdır.

Çocukta topuk ağrısı Sever hastalığı mıdır, aşil tendinopatisi midir?

Çocukta ve ergende topuk ağrısının en sık nedeni Sever hastalığıdır (topuk kemiği büyüme plağı irritasyonu). Güncel bir aile hekimliği derlemesi, bunu aktif çocuk ve ergenlerde topuk ağrısının en yaygın nedeni olarak tanımlıyor. Ağrı genellikle tendonun kendisinde değil, topuk kemiğinin büyüme bölgesinde olur. Bu konuyu büyüme ağrıları yazımızda işledik; burada derine inmiyoruz.

Peki ergende aşil tendinopatisi hiç olmaz mı? Olur, fakat daha seyrek. Futsal dahil altı spordan 1.553 genç elit sporcuyu üç sezon izleyen bir çalışmada araştırmacılar 100 alt ekstremite tendinopatisi kaydetti. Bunların yüzde 79'u patellar, yüzde 12'si adduktör, yüzde 9'u aşil tendonuydu. Aşil olguları en çok basketbolda ve kadın voleybolda ortaya çıktı.

Bu nedenle çocuğun topuk ağrısına "büyürken geçer" demeyin, kendiniz de "tendinit" etiketi koymayın. Ayırım muayene gerektirir. Sever hastalığında tedavi kanıtı sınırlıdır ve standart bir bakım yoktur. 13 çocuklu bir pilot çalışmada egzersiz ve ağrıya göre etkinlik düzenlemesi uygulanabilir ve güvenli çıktı. Bu yalnızca küçük bir ilk adımdır.

"Ağrıya rağmen oyna" neden yanlış, "tamamen dinlen" neden eksik?

Tendon ağrısında iki ucu da hatalı tutum yaygındır. Birincisi ağrıyı yok saymaktır. Maçı kaçırmamak için ağrı kesiciye ya da enjeksiyona başvurmak, uyarı sinyalini susturur. Üstelik kortikosteroid enjeksiyonunun kopma riskiyle ilişkilendirildiğini gördük. Ağrı arttıkça yük planını değiştirmek gerekir.

İkincisi tamamen dinlenmektir. Kılavuz, tam istirahatin gerekmediğini söylüyor. Silbernagel'in çalışmasında ağrı izleme modeliyle yük almaya devam edenler, aktiviteyi bırakanlardan kötü sonuç almadı. Ağrı izleme modelinin mantığı, yük sırasındaki ağrıyı ve ertesi günkü sertlik ya da ağrı artışını izleyerek dozu ayarlamaktır. Sınırı uzmanla birlikte belirleyin.

• "Germe iyileştirir" yaklaşımı tek başına yeterli değildir. Kılavuz, germeyi yalnızca ayak bileği hareket açıklığı kısıtlı olanlar için düşük dereceli (C) bir seçenek sayıyor.
• "Tek seferlik bir yöntemle hemen dönerim" beklentisi gerçekçi değildir. PRP ve şok dalga için net üstünlük kanıtı yok.
• "Çocuk büyürken geçer" demek, ayırıcı tanıyı geciktirir.

Antrenör ya da okul çocuğunuzu sürekli ağrıya rağmen oynatmaya zorluyorsa, itirazınızı futbol okulu şikâyet rehberindeki yollarla iletebilirsiniz.

Hangi belirtilerde hemen hekime başvurmalı, ne zaman 112'yi aramalı?

Bazı işaretler beklemeye uygun değildir. Aşağıdaki durumlarda aynı gün bir ortopedi ya da acil servis değerlendirmesi isteyin:

• Topuk arkasında ani "tak" sesi, arkadan vurulma hissi ve tek ayakla parmak ucuna yükselememe.
• Tendon bölgesinde ani şişlik, morarma ya da elle hissedilen çukurluk.
• Kinolon antibiyotik ya da kortikosteroid kullanırken yeni başlayan tendon ağrısı.
• Dinlenirken ve geceleri süren, haftalardır geçmeyen ya da giderek artan ağrı.
• Çocukta topuk ağrısıyla birlikte yürüyüşün bozulması, ateş ya da belirgin şişlik.

Şu durumlarda beklemeden 112'yi arayın: nefes darlığı veya göğüs ağrısı, bayılma ya da şuur bulanıklığı, ayakta soğukluk, morarma ve uyuşma, kontrolsüz kanama ve açık yara. Bir kopma sonrasında baldırda tek taraflı şişlik, ısı artışı ve ağrı artışı da acil değerlendirme gerektirir.

Bu liste kapsamlı değildir ve hekimin yerini tutmaz. Şüphede kalırsanız sağlık kuruluşuna başvurun.

Futbol okulunda tendon ağrısına nasıl bakmalı?

Veli olarak antrenörden tıbbi tanı beklemeyin; ama yük yönetimi konusunda soru sorabilirsiniz. Çocuğun ağrısı olduğunda okul antrenmanı uyarlıyor mu? Okul, ağrılı oyuncuyu hekim görmeden maça çıkarıyor mu? Haftalık yükü ve dinlenme günlerini planlıyor mu? Bu soruların cevabı okulun sağlık anlayışını gösterir.

Türkiye Futbol Federasyonu'nun Futbol Okulları Talimatı, A ve B sınıfı okullar için ilkyardım sertifikalı personeli ve ilkyardım malzemesini zorunlu tutuyor. Fizyoterapist zorunluluğu ise yok. Bu yüzden sağlık sorununda yönlendirmenin hekime ve fizyoterapiste yapılması gerekir. Okul seçiminde bu detaylara bakmak için bölgenizdeki futbol okulu sayfalarını inceleyebilirsiniz.

Çocuk ağrıyla geldiğinde dönüş kararı da hekimin raporuna ve kriterlere göre verilmelidir. Okulun takvimi ya da maç baskısı bu kararın yerini almamalıdır.