Futbolda Maç Biterken Stadyumun Işıkları Neden Kısılır?

Bu yazı konuyu üç soruya ayırıyor: Işık ne zaman kısılabilir, ne zaman kısılmamalı ve gerçek bir arızayı nasıl tanırız? Yanıtlar IFAB kural kitapçığına ve UEFA belgelerine dayanır.

Konuya yakın iki yazımız var. Elektrik kesintisinin kural boyutunu elektrik kesilirse ne olur yazısında anlattık. Tribünden gelen ışık müdahalesini de lazer yazısında ele aldık. Burada tekrar etmiyoruz.

Kural kitabı stadyum ışıkları hakkında ne söylüyor?

Kısa cevap: çok az şey söylüyor. IFAB Oyun Kuralları saha ölçülerini, zeminini ve çizgilerini belirler. Güncel kitapçıktaki Kanun 1 metninde aydınlatma, projektör ya da lux değeri geçmediğini gördük. Bu yüzden ışık seviyesi kural kitabının konusu değil, yarışmanın kendi düzenlemelerinin konusudur. Örneğin UEFA yarışmalarında bütün maçlar projektör altında oynanır ve aydınlık, stadyum altyapı yönetmeliğinin kategorisine uymak zorundadır. Ayrıca UEFA bu değerleri bağımsız olarak ölçebilir.

Kanun 5 ise ışığa tek bir yerde dokunuyor. Hakem, dış müdahale yüzünden maçı durdurabilir, askıya alabilir ya da yarıda bırakabilir. Kitapçık bu müdahaleye örnek olarak yetersiz stat ışıklarını sayıyor. Yani kural kitabı ışığı iki açıdan görür: Yeterli olması gerekir, yetersizse karar hakemindir.

Kısacası maç sonu ışık kısmayı ne yasaklayan ne de öneren bir kural yok. Çerçeveyi yarışma düzenleyicisi çizer. Bu konuda en ayrıntılı ve herkese açık kaynak UEFA belgeleridir. Kaynak bağlantısı olarak IFAB Oyun Kuralları sayfasına bakabilirsiniz.

Maç sürerken stadyum ışıkları kısılabilir mi?

Hayır, UEFA rehberi maç boyunca aydınlatmayı sabit tutmamızı bekliyor. Rehberin maç aydınlatması bölümü, oyuncular tünelden çıktıktan sonra aydınlatma sisteminin maç boyunca kesintisiz çalışmasını ister. Gol sevinci ya da oyuncu değişikliği sırasında bile seviye değişmez. Devre arasında da aynı kural geçerli.

Rehber bunu net yazıyor: Gösteri için kullanılacak aydınlatma yalnızca 90 dakikanın dışında devreye girer. Maç aydınlatma koşullarını etkileyecek hiçbir kullanıma izin yoktur. Bunun nedeni basit. Oyuncular, hakemler ve yayın kameraları sabit bir ışığa göre çalışır. Seviye değişirse top takibi, kamera pozlaması ve oyuncunun gözü zorlanır. Ayrıca rehber, maç anlarının şova dönüşmemesi gerektiğini açıkça belirtiyor.

Bu kural UEFA maçlarını kapsar, çünkü rehber UEFA maçları için yazılmış. Yerel ligler için TFF talimatlarında benzer bir hüküm olup olmadığı net değildir. Bu nedenle aynı kuralın yerel maçlarda da geçerli olduğu varsayılmamalıdır.

Maç bittikten sonra stadyum ışıkları neden kısılır?

Çünkü oyun bitince maç aydınlatmasının amacı da biter. 90 dakika boyunca ışık oyuncunun, hakemin ve kameranın ihtiyacına göre sabit kalır. Maçtan sonra odak kutlamaya, seremoniye ve tribüne kayar. Bu anlarda tam yayın seviyesi şart değildir.

UEFA yarışma yönetmeliklerinde LED ışık gösterisine izin veren bir madde var. Örneğin Avrupa Şampiyonası yönetmeliğinin ilgili maddesine göre gösteri yalnızca ısınmadan önce, ısınma ile oyuncuların tünelden çıkışı arasında ya da maçtan sonra yapılabilir. Özel durumlarda UEFA istisna kabul edebilir, örneğin saygı duruşunda.

Dolayısıyla maç sonu kararması, kuralın boşluğundan çok yönetmeliğin tanıdığı bir penceredir. Kulüp ya da stat işletmecisi bu pencereyi kullanırsa seyirci ışıkların indiğini görür. Kullanmazsa görmez. İkisi de kural dışı değildir.

Işık şovunu kim hazırlıyor ve kim onaylıyor?

UEFA'nın stadyum eğlence aydınlatması rehberi şovu bir üretim planına bağlar. Rehbere göre çoğu şov için 30 ile 60 saniye yeterlidir. Daha uzun şovlar da mümkün, ama doğru planlama ve prova gerekir.

Rehberin 2023 baskısına göre süreç şöyle işliyor:

1. Ev sahibi takım şovun başlangıç ve bitiş saatini içeren bir akış planı hazırlar.
2. Plana dev ekran ve LED pano kullanımını, tribüne ya da sahaya yansıtacağı görselleri açıkça yazar.
3. Takım bir taslak ya da tanıtım videosu ekler.
4. UEFA yetkilisi planı yayıncıyla birlikte inceler.
5. Maçtan önceki gün tam prova yapar, çünkü yayıncının pozlamayı o ışığa göre ayarlaması gerekir.

Rehber ayrıca takip eden bir uyarı öneriyor: Işık seviyesi değişmeden önce üç kez sesli, mümkünse ekranlı duyuru yapmak seyirciyi rahatlatır. Gösteri sırasında UEFA marka unsurları ayrı beyaz ışıkla aydınlık kalmalıdır.

LED aydınlatma bu işi neden mümkün kılıyor?

Eski deşarj lambalarında ışığı bir anda kısıp açmak mümkün değildi. UEFA rehberi bunu doğrudan yazıyor: Geleneksel yüksek yoğunluklu deşarj lambası, gösteri için gereken anlık kontrole izin vermez. LED armatürler ise kapsamlı kontrol sunar ve maç aydınlatma koşullarını bozmadan etkili şovlar tasarlamaya izin verir.

Bu yüzden maç sonu ışık oyununu bugün daha çok yeni LED sistemli statlarda görürüz. Eski sistemli bir statta aynı sahneyi görmemeniz kural farkından değil, teknik farktan gelir.

UEFA Stadyum Aydınlatma Kılavuzu da yeni stadyumlarda LED kullanımını teşvik ediyor ve üst kategorilerde yeni kurulumlarda LED'i beklenen çözüm sayıyor. Aynı belge, aydınlatma sisteminin etkinlikler ile maç öncesi ve sonrası ışık efektleri için de kullanılabileceğini söylüyor. Yani resmî çerçeve bu kullanımı tanıyor.

Kısılan ışık ne zaman arızadır?

Önce şunu söyleyelim: Tek bir görüntüye bakarak kesin hüküm vermek zordur. Yine de ayırt etmenin birkaç ipucu var. Aşağıdaki tablo genel bir yoruma dayanır, resmî bir tanım değildir.

Tablodaki oranlar ölçüm değil, genel eğilimdir ve her stat farklı davranabilir. Rehberin kendisi şovun planlı ve provalı olmasını şart koşuyor. Dolayısıyla duyurusuz, ritimsiz ve maç sırasındaki kararma planlı şova uymaz.

Match continuity mode nedir ve gösteriyle ilgisi var mı?

Yaygın bir anlatım bu terimi maç sonu moduymuş gibi aktarır. UEFA Stadyum Aydınlatma Kılavuzu'nun ilgili bölümü ise durumun farklı olduğunu gösteriyor. Kılavuz örnek olarak dört mod sayıyor: tam maç modu, maç sürekliliği modu, antrenman modu ve bakım modu.

• Tam maç modu: Aydınlatma, ilgili UEFA seviyesinin şartlarını karşılar.
• Maç sürekliliği modu: Ana enerji kesilince otomatik devreye girer ve en az gerekli seviyeyi korur.
• Antrenman modu: Yatay ortalama aydınlık 500 lux.
• Bakım modu: Yatay ortalama aydınlık 250 lux.

Kılavuz bu modda eşitlik değerini de tarif ediyor: Yatay düzlemde U1 değeri 0,5'in, düşey düzlemde 0,4'ün üstünde olmalı. Yani maç sürekliliği modu bir gösteri ya da maç sonu atmosferi aracı değil, enerji arızasında maçı sürdürmek için kurulan bir güvencedir. Bu terimle maç sonu ışık kısmasını açıklamak yanlış olur. Kılavuz, modların sayısının stattan statta değişebileceğini de ekliyor.

Yedek enerji kuralları ne diyor?

UEFA Stadyum Altyapı Yönetmeliği, ana enerji kesilirse maçın sürebilmesi için bağımsız bir yedek besleme ister. Yönetmeliğe göre bu yedek, en düşük yatay aydınlık değerini sağlamak zorunda.

Yönetmelik yedek sistemin yılda en az bir kez denenmesini ister. Tam kapkaranlık bina testini ise dört yılda bir yapmanızı öneriyor. Bu rakamlar UEFA yarışmaları içindir; yerel ligler için TFF'nin güncel talimatına bakmak gerekir.

Daha ayrıntılı senaryolar için elektrik kesintisi yazısına bakabilirsiniz.

Işıklar inince stat karanlıkta kalır mı?

Hayır. UEFA yönetmeliği, genel aydınlatma çökse bile seyirci ve personelin yönlendirilmesi için yedek enerjiye bağlı bir acil aydınlatma sistemi ister. Sistem yerel yetkililerce onaylı olmalı ve çıkış ile tahliye yolları dahil tüm alanları kapsamalı.

Eğlence rehberi de aynı yönde. Gösteri sırasında tüm acil ve kaçış aydınlatması açık kalmak zorunda. Ortam ışığı düşük olabilir, ama insanların stat içinde güvenli hareketine yetecek aydınlık bir an bile eksilmemeli.

Yayın tarafında da bir sınır var. Rehber, tribün koltuk alanlarında sahaya bakan düşey yüzeyde en az 100 lux sabit aydınlık ister. Çünkü kamera, karanlık tribündeki seyirci tepkisini doğru yakalayamaz. Bu rakam, tribünün gösteri sırasında da tamamen kararmadığını gösteriyor.

Stada ilk kez gidecekler için güvenlik ve giriş kurallarını ilk kez maça gidenlere rehber yazısında topladık.

Yanıp sönen ışıklar sağlık için risk mi?

Bazı insanlar için evet. Fotosensitif epilepside belirli hızda yanıp sönen ışık nöbeti tetikleyebilir. UEFA eğlence rehberi, çok sayıda seyirci olması nedeniyle stroboskopik ışık efektlerinin stadyumda önerilmediğini yazıyor.

Rehber ayrıca şu önlemi şart koşuyor: Şovda yanıp sönen görüntü dizisi varsa seyirciyi ve çalışanları uyaran işaretler konmalı. Üstelik yayıncılar kendi yayınında uyarı yapmak isteyebilir.

Epilepsy Society'nin bilgi sayfasına göre en sık tetikleyen hız saniyede 3 ile 30 yanıp sönmedir, ama bu kişiden kişiye değişir. Aynı kuruluş, fotosensitif epilepsinin çocuk ve gençlerde daha yaygın olduğunu, çoğu kişide 7 ile 19 yaş arasında başladığını bildiriyor. Kaynak: Epilepsy Society.

Bu yüzden büyük kalabalıkta flaş efekti ayrı bir önem taşır. Etiket: genel bilgi, tıbbi tavsiye değil. Çocuğunuzda nöbet öyküsü varsa şov ve flaş olan maçlara gitmeden önce hekiminize danışın. Şüpheli bir nöbette 112'yi arayın.

Işıklar neden kademeli geri gelir?

Çünkü ani aydınlanma hem seyirciyi hem kamerayı zorlar. UEFA rehberi, sistem sıfırdan yeniden açılırken 0'dan 100'e geçişin 5 ile 10 saniyede yapılmasını öneriyor. Bu hem seyirciye konfor sağlar hem de yayıncı için pozlamayı düzgün tutar.

Oyuncular için de bir kural var. Işıklar, oyuncuların tünelden çıkışından 10 saniye önce artmaya başlar. Oyuncular tünelden çıktığında gösteri bitmiş ve maç aydınlatması yüzde 100'e dönmüş olmalıdır.

Rehber ayrıca her zaman erişilebilir bir sistem geçersiz kılma anahtarı ister. Bu anahtar diğer tüm ayarların önüne geçer ve tam maç aydınlatmasını geri getirir. Böylece yazılım hatası olsa bile maç karanlıkta başlamaz.

Enerji tasarrufu bu işin gerekçesi mi?

Bu iddianın dayanağı net değildir. Bazı anlatımlar, FIFA'nın teknik sistem rehberine dayanarak LED kısmanın enerji ve karbon ayak izini azaltabileceğini söyler; ancak bu cümle rehberin kendisinde teyit edilmiş değildir.

UEFA belgesi yalnızca şunu söylüyor: UEFA enerji verimli LED aydınlatmayı teşvik eder ve pitch aydınlatması için önerir. Ancak belgede maç sonu kısmanın amacını enerji tasarrufu olarak tanımlayan bir cümle yoktur.

Mantıksal olarak düşük seviyede çalışan bir sistem daha az enerji çeker. Ama bu çıkarımı, bir statın niyetini bilmeden kesin gerekçe olarak sunmak doğru olmaz.

Tribündeki telefon fenerleri nereden çıkıyor?

Seyircinin telefon ışığını açması bir taraftar alışkanlığıdır. Işık seviyesi düşünce küçük ışıklar daha belirgin olur, bu yüzden sahne etkileyici olur. Bunu bir stadyum kuralı ya da UEFA önerisi olarak gösteren bir belge bilinmiyor.

Bu nedenle bu bölümü saha gözlemi olarak etiketliyoruz. Kulüplerin bunu bilinçli kurguladığı iddiası kaynaksızdır. Telefon fenerini yakmak seyirci tercihidir, ancak yanıp sönen ya da hareketli ışık tutmak başkalarını rahatsız edebilir.

Tribün davranışı ve cezalar için tribün cezası yazımıza, stada sokulabilecek eşyalar için stada neler sokulur yazımıza göz atın.

Her statta neden aynı şey olmuyor?

Çünkü kural kitabı seviye belirlemiyor, yarışma düzenleyicisi belirliyor. UEFA yönetmeliği stadyumları kategorilere ayırır ve her kategori için en düşük ortalama aydınlık değeri koyar. Yönetmelik tablosunda yatay değerler 350, 800, 1.200 ve 1.400 lux diye gidiyor.

Bu yüzden bir hafta ışıkların indiğini, ertesi hafta inmediğini görmek tutarsızlık değil. Kural değişmedi, yalnızca uygulayan stat ve yarışma değişti.

Türkiye'de TFF ve mevzuat bu konuda ne diyor?

Bu soruya kesin bir cevap vermek zor. Türkiye'ye özgü en düşük aydınlık değeri ve acil aydınlatma şartları için TFF'nin güncel stadyum talimatına bakmak gerekir.

Eldeki tek bilgi, TFF 1. Lig yarışma statüsünün kulüplerin stadyum müdürü gibi görevliler atamasını istemesi. Bu, ışık gösterisine dair bir kural değil. Statüdeki bu hüküm yalnızca organizasyon sorumluluğunu gösterir.

Güncel şartlar için TFF'nin resmî sayfasına bakın: tff.org. Ayrıca 6222 sayılı Kanun'da ışık gösterisiyle ilgili bir hükme rastlanmıyor.

Hakem ışık yetersizse maçı durdurabilir mi?

Evet, kural kitabı yetersiz stat ışıklarını dış müdahale örneği olarak veriyor ve hakem maçı durdurabilir, askıya alabilir ya da yarıda bırakabilir. Karar hakemin takdirindedir. Kitapçık hangi lux değerinin altında durdurulacağını yazmıyor.

Pratikte hakemin bakacağı şeyler şunlardır: Oyuncular topu görebiliyor mu, sakatlık riski var mı ve ışık kısa sürede geri gelir mi? Bu liste kitapçıkta yer almaz, pratik bir yorumdur.

Dördüncü hakemin saha dışı yönetim rolünü dördüncü hakem yazısında anlattık. Doğa kaynaklı duruşlar için de yıldırım düşerse oyun durur mu yazısına bakabilirsiniz.

Çocuk ve amatör maçlarında ışık neden önemli?

Çünkü akşam antrenmanı ve maçlarda ışık eksikliği doğrudan güvenlik sorunudur. Çocuklar topu geç görürse sert çarpışma, yanlış adım ve yüz darbesi riski artar. Bu bir yorumdur, ama kural kitabındaki yetersiz ışık örneğiyle aynı mantığı paylaşır.

Küçük sahalarda stadyum şovu yoktur, ancak ışık düzeni yine önemlidir. Antrenör seansı planlarken ışığı da plana yazmalı ve zayıf ışıkta riskli drill'i kolay bir drill ile değiştirmelidir. Velinin ve antrenörün bakacağı noktalar şunlardır:

• Saha köşelerinde ve kale önünde gölge ya da karanlık bölge var mı?
• Projektör gözü alacak yükseklikte ve açıda mı?
• Işık maç sırasında aniden sönerse güvenli çıkış yolu belli mi?
• Yedek bir ışık kaynağı ya da telefon feneri hazır mı?
• Seans bitince ışıklar kapanırken çocuklar saha dışına tek tek mi çıkıyor?

Bir okulda ışık ve saha güvenliği konusunda sorun yaşarsanız futbol okulu şikayet sayfasındaki yolları öğrenebilirsiniz.

Işıklı sahada çocuklarla hangi drill güvenli?

Akşam seansında amaç ışığı egzersize çevirmek değil, çocukları aydınlık farklarına karşı bilinçli hale getirmek. Aşağıdaki oyun biçimi bilimsel bir protokol değildir.

• Kurulum: 20x20 metrelik bir alan, dört köşede koni. Alanın bir yanı iyi aydınlık, bir yanı daha loş olsun.
• Amaç: Çocuklar topla yürüyerek ya da hafif tempoyla ilerlerken loş bölgeyi fark etsin ve başını kaldırıp çevreyi taramayı alışkanlık yapsın.
• Kural: Çocuk toplu hareket ederken önce loş bölgeyi söyler, sonra pas verir. Hiç kimse projektöre bakmaz.
• İlerleme: Önce yürüyüş, sonra hafif tempo. Alanı genişletin, ikinci top ekleyin.
• Hata: Çocuklar koşarken başını eğer ve loş bölgede çarpışırsa temposu düşürün, mesafeyi açın.

Çocuk güvenliği için sınır koyun. Yaşa uygun, kısa tekrarlar yeterlidir, örneğin her tur bir dakika ve en çok altı tur. Bir çocuk baş ağrısı, göz rahatsızlığı ya da baş dönmesi bildirirse oyunu hemen bırakın. Ağrıda dur ilkesi burada da geçerli. Başka oyun fikirleri için çocuk futbolunda eğlenceli antrenman oyunları yazısına bakın.

Gösteri dışında stadyum ışıkları neden kısılır?

Gösteri tek neden değil. Aydınlatma sistemi önceden programlanmış birden fazla modla çalışır ve her mod farklı bir iş için vardır. UEFA Stadyum Aydınlatma Kılavuzu, bu modların sayısının stattan stada değişebileceğini söylüyor.

Kılavuzdaki örneklere göre antrenman modu yatay ortalama 500 lux, bakım modu 250 lux verir. Tam maç seviyesi bunların çok üstündedir. Bu yüzden maçtan sonra saha bakım ekibi çalışacaksa ya da seyirci tahliyesi bitmişse sistem daha düşük bir seviyeye inebilir.

Ayrıca Avrupa Şampiyonası yönetmeliği, antrenman gününde ve maça iki saat kala tam aydınlatma ister. Kalibrasyon gibi operasyonel işler için daha erken kullanım da mümkün. Yani ışık hem kısılır hem açılır, ama her geçişin bir işletme nedeni vardır.

• Gösteri: Seremoni ve kutlama için planlı geçiş.
• Düşük seviye modu: Antrenman ya da bakım için daha az aydınlık.
• Enerji arızası: Ana besleme kesilince yedek devreye girer.
• Teknik hata: Kontrol sisteminin yanlış çalışması, geçersiz kılma anahtarıyla düzeltilir.

Son madde bir yorumdur: kılavuz geçersiz kılma anahtarının varlığını yazıyor, ama hangi arıza türünde kullanıldığını sayı vererek anlatmıyor.

Yayıncı için stadyum ışıkları neden kısılır ve neden sabit kalır?

Yayın ekibi için ışığın sabit olması kritik. Kamera pozlaması ışığa göre ayarlanır. Seviye değişirse görüntü kararır ya da yanar. Bu yüzden UEFA rehberi, yayıncılara şovun ayrıntısını önceden bildirmeyi şart koşuyor ki kamera ekibi hazırlıklı olsun.

Stadyum Aydınlatma Kılavuzu ayrıca titreşim konusuna dikkat çekiyor. Yavaş çekim tekrarlarda ışık titremesi görüntüyü bozabilir. Metne göre yüzde 3'ün altındaki titreşim değeri, saniyede 300 kareye kadar yavaş çekimlerde genelde sorun çıkarmaz. Aynı kılavuzun tablosuna göre LED armatürler için titreşim güç kaynağına bağlıdır ve yüzde 1'in altında kalabilir.

Şov sırasında LED reklam panoları da sorun çıkarabilir. Ortam ışığı düşünce panolar fazla parlak görünür. Bu yüzden eğlence rehberi, şov sırasında pano yoğunluğunu düşürmenin gerekebileceğini söylüyor. Yani yayıncı ışığın kısılmasına itiraz etmez, plansız ve habersiz kısılmasına itiraz eder.

Amatör sahalarda stadyum ışıkları neden kısılır?

Çünkü küçük sahalarda ışığı çoğu zaman şov değil, enerji ve işletme yönetir. Bu bölüm resmî kaynağa değil saha gözlemine dayanır.

• Zamanlayıcı: Bazı tesisler ışığı saat ayarlı sayaçla yakar, süre dolunca ışık söner.
• Sigorta ya da kapasite: Tüm projektörler aynı hatta bağlıysa aşırı yük sigortayı attırabilir.
• Hava durumu: Yağmur ve rüzgâr kablolarda arıza yapabilir.
• Tesis kuralı: Seans bitince ışığı bilerek kapatmak.

Antrenör için basit bir kural var. Seansa başlamadan önce ışığın ne zamana kadar açık kalacağını öğrenin ve bitişi çocuklara önceden söyleyin. Böylece ışık söndüğünde panik olmaz. Çocukları sahada bırakmadan, tek tek ve sayarak çıkarın.

Halı saha ve kiralama konusunda ayrıntı için saha kiralama rehberimize göz atabilirsiniz. Işık süresi ve ek ücret gibi konularda tesisin kendi duyurusuna bakın.

Bu konuda en sık yapılan yanlışlar neler?

Bu tabloyu yazdırıp antrenör çantasına koymak gereksiz, ama mantığını bilmek işe yarar. Yani akılda kalacak tek cümle şudur: Maç sürerken ışık değişmez, maç bitince değişebilir, acil aydınlatma ise hiç kapanmaz. Yine de bir çocuk maçında ışık sönerse karar sahadaki hakemin ve sorumlu antrenörün olur.