DEHB ve Futbol: Dikkat Dağınıklığı Olan Çocuğa Sahada Ne İyi Gelir?

DEHB ve futbol: Sahada dikkat dağınıklığı olan çocuğa ne iyi gelir?

Araştırmalar, düzenli egzersizin DEHB belirtilerinde küçük ile orta düzeyde bir iyileşmeyle ilişkili olduğunu gösteriyor. Dürtü kontrolü ve zihinsel esneklik gibi yürütücü işlevlerde etki biraz daha belirgin. Sahada en çok kısa ve tek adımlı talimat, sabit antrenman akışı, görsel işaretler, somut övgü ve takımın kabulü işe yarar. Futbol ise tedavinin yerini tutmaz.

DEHB ve futbol yan yana geldiğinde velilerin aklındaki soru çoğu zaman aynıdır. Futbol çocuğa iyi gelecek mi, yoksa çocuk sahada sürekli uyarı alıp hevesini mi kaybedecek? Bu rehber iki soruya da cevap arıyor. İlk olarak bilimsel kanıtın gerçekte ne söylediğine bakıyoruz. Ardından antrenörün hemen uygulayabileceği yöntemlere, takım içinde kabule ve veli ile antrenörün ortak diline geçiyoruz.

Yazı boyunca "DEHB'si olan çocuk" ifadesini kullanıyoruz, çünkü çocuk tanısından ibaret değildir. Gündelik dildeki "hiperaktif" ya da "yaramaz" gibi etiketler çocuğun kendine bakışını zedeleyebilir. Tanı ve tedaviye ilişkin her karar ise çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanının, yani çocuk psikiyatristinin işidir. Dolayısıyla bu yazı yalnızca sahadaki gündelik yaşamı ele alıyor.

DEHB nedir ve futbol sahasında hangi davranışlarla kendini gösterir?

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) tanımıyla çocukluğun en sık görülen nörogelişimsel bozukluklarından biridir. CDC üç görünümden söz eder: ağırlıklı olarak dikkatsizlik, ağırlıklı olarak hiperaktivite ve dürtüsellik, bir de ikisinin bir arada olduğu birleşik görünüm. Belirtiler zamanla değişebilir ve gündelik yaşamın talepleri arttıkça belirginleşebilir.

Yaygınlık rakamları araştırmanın yöntemine göre değişiyor. Örneğin Polanczyk ve arkadaşlarının 2015 tarihli dünya geneli meta-analizi, çocuk ve ergenlerde yaklaşık yüzde 3,4 buldu. Buna karşılık Thomas ve arkadaşlarının aynı yıl yayımladığı meta-analiz yüzde 7,2 bildirdi. Yani kalabalık bir futbol grubunda DEHB'si olan bir çocukla karşılaşmak şaşırtıcı değildir. İngiltere'nin ulusal sağlık hizmeti NHS'ye göre nedeni her zaman bilinmiyor. Genetik farklılıklar rol oynayabiliyor ve aynı ailede birden fazla kişide DEHB olması sık rastlanan bir durum.

Sahada DEHB belirtileri örneğin şu davranışlarla kendini belli edebilir:

• Uzun açıklama sürerken çocuğun gözü konilere, topa ya da yan sahaya kayar.
• Sırasını beklerken öne geçer ya da sıradan çıkıp topla oynamaya başlar.
• Alıştırmanın kuralını ilk dakikada anlar, birkaç dakika sonra unutur.
• Topu aldığında pas seçeneğine bakmadan tek başına gider, düdükten sonra da bir süre devam eder.
• Kaçan bir fırsata ya da hakem kararına hızlı ve yoğun bir tepki verir.
• Yedek beklerken ya da kalede uzun süre top gelmediğinde oyundan kopar.

Bu davranışların hiçbiri tek başına DEHB anlamına gelmez; her çocukta zaman zaman olur. Belirleyici olan sıklık, süreklilik ve aynı güçlüğün evde, okulda ve sahada birlikte ortaya çıkmasıdır.

Tanıyı kim koyar, antrenör neden etiket koymamalı?

DEHB'yi tek bir testle saptamak mümkün değildir. DSM-5 ölçütleri, CDC'nin özetine göre şu koşulları arar. Birkaç belirti 12 yaşından önce başlamış olmalı. Belirtiler en az iki ortamda, örneğin hem evde hem okulda kendini göstermeli ve en az altı aydır sürmeli. 16 yaşına kadar olan çocuklarda uzman, dikkatsizlik ya da hiperaktivite-dürtüsellik alanında en az altı belirti arar. Ayrıca uzman aileden, öğretmenden ve çocuğa bakan diğer yetişkinlerden bilgi toplar.

Türkiye'de çocuklar için bu değerlendirmenin adresi çocuk ve ergen ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanlığıdır. NHS de çocuklardaki değerlendirmeyi çocuk ve ergen psikiyatristi ya da çocuk doktoru gibi DEHB uzmanlarının yaptığını belirtir. Bu yüzden antrenörün işi tanı koymak değil, gözlem paylaşmaktır. "Bence çocuğunuzda DEHB var" cümlesi hem yetki dışıdır hem de aileyi savunmaya iter.

Antrenörün veliyle paylaşacağı yararlı bir gözlem notu şunları içerir:

• Davranışın hangi gün ve hangi alıştırmada ortaya çıktığı.
• Ne kadar sürdüğü ve kaç kez tekrar ettiği.
• Çocuğun o anda neye tepki verdiği; örneğin bekleme, gürültü ya da kaybetme.
• Hangi yöntemin işe yaradığı, hangisinin yaramadığı.

Bu notları veliyle baş başa, çocuğun ve diğer velilerin duymayacağı bir ortamda paylaşmak gerekir. Veli de endişeliyse notları uzmana götürebilir, çünkü uzman zaten farklı ortamlardan bilgi ister.

Egzersizin DEHB belirtilerine etkisi hakkında araştırmalar ne söylüyor?

En çok atıf alan erken derlemelerden biri, Cerrillo-Urbina ve arkadaşlarının 2015 tarihli meta-analizidir. Bu analiz sekiz randomize kontrollü çalışmayı ve 249 çocuğu birleştirdi. Aerobik egzersiz dikkat, hiperaktivite ve dürtüsellik üzerinde orta ile büyük arasında bir etki gösterdi. Üstelik kaygı, yürütücü işlevler ve sosyal sorunlarda da iyileşme vardı. Ancak çalışma sayısı azdı ve programlar kısa süreliydi.

Bununla birlikte daha yeni ve geniş analizler tabloyu daha temkinli çiziyor. Seiffer ve arkadaşları 2022'de klinik tanılı çocuk ve ergenlere odaklandı. Düzenli ve orta-yüksek şiddetli fiziksel aktivite, toplam DEHB belirtilerinde küçük bir etki yarattı. Huang ve arkadaşlarının 2023'te Pediatrics dergisinde yayımladığı meta-analiz ise 6-18 yaş arasındaki 22 randomize çalışmayı bir araya getirdi.

Bu son analizde düzenli egzersiz çekirdek belirtilerde küçük bir iyileşme sağladı (etki büyüklüğü yaklaşık 0,39). Dikkatsizlikteki etki de küçüktü (yaklaşık 0,32). Öte yandan yürütücü işlevlerde orta düzeyde bir iyileşme vardı (yaklaşık 0,68). İlginç bir ayrıntı da var. Seans süresi (50 dakikanın altı ya da üstü) ve toplam seans sayısı (24'ün altı ya da üstü) etkiyi anlamlı biçimde değiştirmedi. Yani bu verilerden "daha çok antrenman, daha çok iyileşme" gibi bir kural çıkmıyor.

Bu rakamları okurken bir ölçü işinize yarar: araştırmacılar kabaca 0,2'yi küçük, 0,5'i orta, 0,8'i büyük etki olarak yorumlar. Bu değerler grup ortalamasındaki bir kaymayı anlatır; her çocukta aynı ölçüde değişim anlamına gelmez. Genel çocuk nüfusunda hareket ile zihinsel beceriler arasındaki bağı merak ediyorsanız 7-12 yaşta futbol ve beyin gelişimi yazımız konuyu ayrıntılı ele alıyor.

DEHB ve futbol araştırmalarında hangi bulgular öne çıkıyor?

Aşağıdaki tablo, bu yazıda kullandığımız başlıca derlemeleri özetliyor. Rakamlar kaynakların kendi bildirdiği değerlerdir; okuma notu ise bizim sadeleştirmemizdir. Taradığımız kaynaklarda yalnızca futbolu inceleyen bir meta-analize rastlamadık. Bu nedenle DEHB ve futbol üzerine çıkarımlar, top oyunlarını da kapsayan genel egzersiz derlemelerine dayanıyor.

Tablonun ortak mesajı şu: egzersiz, DEHB'si olan çocuklar için umut verici bir destek. Ancak etkiler çoğunlukla küçük ile orta arasında ve çalışmalar arasında büyük farklar var. Dahası hangi sporun, hangi sıklıkta ve hangi çocuğa en iyi geldiğini henüz kimse kesin olarak bilmiyor.

Futbol gibi açık beceri sporları belirtileri farklı mı etkiliyor?

Spor bilimi, etkinlikleri kabaca iki gruba ayırır. Açık beceri etkinliklerinde ortam sürekli değişir ve çocuk dışarıdan gelen uyarana anında tepki verir; futbol, basketbol ve masa tenisi bu gruptadır. Kapalı beceri etkinliklerinde ise hareket öngörülebilir bir düzende tekrar eder. Koşu, yüzme ve bisiklet bu gruba örnektir.

Huang ve arkadaşlarının analizinde kapalı beceri egzersizi çekirdek belirtilerde büyük bir iyileşme gösterdi (etki büyüklüğü yaklaşık 0,83). Fakat açık beceri egzersizinde belirtilerde anlamlı bir iyileşme çıkmadı. Bununla birlikte Zhu ve arkadaşlarının 44 çalışmayı ve 1.757 katılımcıyı kapsayan ağ meta-analizi tabloya başka bir açı ekliyor. Bu analizde açık beceri etkinlikleri yürütücü işlevlerde, özellikle dürtü kontrolünde en olumlu sonucu verdi. Kapalı beceri ağırlıklı aerobik egzersiz ise hiperaktivite, dürtüsellik ve dikkatsizlik belirtilerinde daha avantajlı olabilir.

Peki bu bulgular veli için ne anlama geliyor? İyi kurgulanmış bir futbol antrenmanı iki bileşeni de taşır. Isınma koşuları ve sabit parkurda top sürme kapalı beceriye, küçük alan oyunları ise açık beceriye yakındır. Ancak hangi oranın DEHB'si olan çocuk için en iyisi olduğunu gösteren bir çalışma yok. Zhu ve arkadaşları da uyumu artırmak için çocuğun en çok keyif aldığı egzersizin teşvik edilmesini öneriyor. Bu nedenle çocuğunuz futbolu seviyorsa bu tercih, tek başına güçlü bir gerekçedir.

Futbol DEHB tedavisinin yerini tutar mı?

Hayır. İngiltere'nin ulusal klinik kılavuzlarını hazırlayan NICE, DEHB kılavuzunda bu konuya açık bir yer ayırır. Tedaviye başlamadan önce uzmanın aileyle konuşması gereken başlıklar arasında egzersizi de içeren sağlıklı yaşamın yararlarını sayar. Yani egzersiz, uzmanın kurduğu planın bir parçasıdır; planın yerine geçmez.

Bu ayrım önemli, çünkü bazı programlar "dikkat sorununu sporla çözüyoruz" gibi iddialarla tanıtım yapabiliyor. Ancak bilimsel veri bu kadar güçlü bir vaadi desteklemiyor. DEHB ve futbol ilişkisinin gerçekçi katkısı başka yerde. NHS, çocuğun keyif aldığı fiziksel etkinliklere zaman ayırmayı önerir; çünkü egzersiz, çocuğun enerjisi için iyi bir odak noktasıdır. Dünya Sağlık Örgütü de 5-17 yaş için günde ortalama 60 dakika orta ve yüksek şiddette etkinlik önerir.

Ayrıca futbol bir arkadaş çevresi, ölçülebilir küçük başarılar ve haftalık bir düzen sunar. Bunlar değerli kazanımlardır. Yine de tanı, tedavi seçenekleri ve takip konusundaki her soruyu çocuk psikiyatristine götürmek gerekir.

Spor, DEHB'si olan çocuğun duygu durumuna ve sosyal becerilerine yarıyor mu?

Duygusal sonuçlar için veriler cesaret verici ama karışık. Örneğin Song ve arkadaşlarının 2024 tarihli meta-analizi 18 randomize çalışmayı ve 830 katılımcıyı birleştirdi. Egzersiz, kaygıda ve depresif belirtilerde orta düzeyde bir azalmayla, duygu düzenlemede ise büyük bir iyileşmeyle ilişkili çıktı.

Öte yandan Sun ve arkadaşlarının 2022 tarihli analizi dikkat, yürütücü işlev ve motor becerilerde iyileşme buldu. Aynı analiz hiperaktivite, sosyal sorunlar ve saldırgan davranışta anlamlı bir fark saptamadı. Kiluk ve arkadaşlarının 2009 tarihli çalışması ise 6-14 yaş arasındaki 65 çocuğa baktı. Üç ya da daha fazla sporla uğraşan DEHB'si olan çocuklarda kaygı ve depresif belirtiler daha azdı. Ancak bu çalışma geriye dönük ve veli bildirimine dayanıyor. Bu yüzden neden-sonuç değil, yalnızca bir ilişki gösteriyor.

Buradan çıkan pratik ders şu: sosyal beceri, topun peşinden koşarken kendiliğinden gelişmeyebilir. Antrenörün kurduğu ortam, yani kurallar, roller ve takımın dili belirleyicidir. Bu yüzden sonraki bölümler tam olarak bu ortamı anlatıyor.

Spor eğitimi içeren davranışçı programlar sahada ne kazandırdı?

Konuya en doğrudan ışık tutan çalışmalar, davranışçı yöntemleri spor eğitimiyle birleştiren programlardan geliyor. O'Connor ve arkadaşları 2014'te yoğun bir davranışçı yaz programını inceledi. Programa katılan küçük yaştaki DEHB'si olan çocukları, katılmayan DEHB'si olan akranlarıyla karşılaştırdılar. Program, zamanının bir bölümünü doğrudan spor eğitimine ayırıyordu.

Katılımcı çocuklar oyun kurallarını bilmede, maç içi performansta ve bazı temel becerilerde belirgin ilerleme gösterdi. Örneğin topu doğru kontrol etme becerileri gelişti ve futbolda elle oynama ihlalleri azaldı. Ayrıca veliler spor becerilerinde ve sportmenlikte iyileşme bildirdi. Buna karşılık topa isabetli vuruş gibi bazı becerilerde iki grup arasında fark çıkmadı.

Fabiano ve arkadaşlarının 2009 tarihli çalışması ise babalara odaklandı. Bir grup standart ebeveyn eğitimi aldı. Diğer grubun programında buna ek olarak çocuklara spor becerisi çalışması ve futbol maçı sırasında baba-çocuk etkileşimi vardı. İki grup arasında DEHB ile ilgili çocuk sonuçlarında anlamlı bir fark yoktu. Ancak futbol temelli programdaki babalar oturumlara daha düzenli ve dakik geldi, ödevlerini daha çok tamamladı ve programdan daha memnun kaldı.

Bu iki çalışmanın dersi açık: yapı ile spor birleşince çocuk hem beceri hem de kural bilgisi kazanabiliyor. Futbol ayrıca babaları sürece daha istekli biçimde dahil edebiliyor.

Antrenör kısa ve net talimatı sahada nasıl vermeli?

NHS, DEHB'si olan çocuklarla iletişimde açık ve basit talimatların sakin bir sesle ve birer birer verilmesini öneriyor. NICE de sözlü talepleri yazılı talimatla pekiştirmeyi örnek düzenlemeler arasında sayıyor. Futbol sahasında bu ilke birkaç somut alışkanlığa dönüşür:

• Önce çocuğun adını söyleyin, göz teması kurun, sonra talimatı verin.
• Tek seferde tek görev verin; "Topu sür, koniye gelince dur" gibi.
• Anlatmak yerine gösterin; hareketi bir kez yapın, çocuk hemen bir kez denesin.
• Anladığını kontrol etmek için "Şimdi ne yapıyoruz?" diye kısa bir soru sorun.
• Yasaklamak yerine beklenen davranışı söyleyin; "Koşma" demek yerine "Yürüyerek gel" deyin.
• Ayrıntıları uzun bir konuşmaya sıkıştırmayın, oyun içinde kısa hatırlatmalarla verin.

Bu yöntemler yalnızca DEHB'si olan çocuğa değil, bütün gruba yarar. Çünkü altı yaşındaki bir çocuk için uzun bir taktik anlatımı zaten ağır bir yüktür. Kısa talimat ayrıca antrenörün kendi dilini de sadeleştirir. Topun başında bir dakika konuşup oyunu başlatmak, beş dakika anlatıp herkesi bekletmekten çoğu zaman daha verimlidir.

Sabit bir antrenman akışı neden işe yarar?

Öngörülebilirlik, dikkatini toplamakta zorlanan bir çocuğa güven verir. NHS, ev ve okul için görevleri 15-20 dakikalık parçalara bölmeyi öneriyor. NICE de daha kısa odaklanma sürelerini ve hareket molalarını örnek düzenlemeler arasında sayıyor. Futbol antrenmanı bu yapıya zaten yatkındır; yeter ki akış her hafta aynı sırayla ilerlesin.

Örnek bir akış şöyle olabilir:

1. Karşılama: Herkes aynı noktada buluşur, antrenör günün üç adımını kısaca söyler.
2. Isınma: Her hafta aynı sırayla yapılan dinamik hareketler.
3. Teknik bölüm: Kısa istasyonlar ve her istasyonda tek bir hedef.
4. Su molası: Önceden belli bir noktada ve belli bir sürede.
5. Oyun bölümü: Küçük alanda, az oyunculu maçlar.
6. Kapanış: Her çocuk için bir övgü ve gelecek haftanın tek hedefi.

Geçişleri önceden haber vermek de rutinin parçasıdır. Örneğin "İki dakika sonra oyuna geçiyoruz" gibi bir uyarı, ani değişimin yarattığı gerginliği azaltır. Saat, saha ya da antrenör değişecekse bunu veliye ve çocuğa önceden söylemek, çocuğun maç günü şaşırmasını da önler.

Görsel işaretler sahada hangi durumlarda işe yarar?

Sözlü bilgi çabuk uçar, görsel bilgi ise gözün önünde kalır. NHS, yapılacakları bir listeye yazıp kolay görülen bir yere asmayı öneriyor. NICE de "molaya ihtiyacım var" kartlarını örnek bir düzenleme olarak anıyor. Sahada bu fikirler şöyle hayata geçebilir:

• Renkli koniler: Kırmızı koni durma noktasını, mavi koni başlangıç noktasını göstersin.
• Yelekler: Takımları ve görevleri renkle ayırın; çocuk kimin yanında olduğunu bir bakışta görsün.
• El işaretleri: Dur, toplan ve sessiz için her antrenmanda aynı üç işareti kullanın.
• Günün planı: Küçük bir tahta ya da kart üzerinde resimli üç adım hazırlayın.
• Mola kartı: Çocuk kartı gösterip önceden belirlenen noktada kısa bir mola verir, ardından oyuna döner.

Önemli bir ayrıntıyı atlamayın: bu işaretleri yalnızca bir çocuk için değil, bütün takım için kullanın. Böylece kimse "özel muamele" görmez ve araç takımın ortak dili olur. Mola kartı için kural basit olmalı; kartın kaç kez kullanılacağını ve molanın nerede geçeceğini çocukla önceden konuşun.

Olumlu geri bildirim nasıl verilirse işe yarar?

Evans ve arkadaşlarının 2014 tarihli kapsamlı derlemesi, davranışçı ebeveyn eğitimini ve sınıf içi davranış yönetimini DEHB için kanıt düzeyi en yüksek tedaviler arasında sayar. Akranlara yönelik davranışçı müdahaleler de aynı gruptadır. Bu yaklaşımlar genel olarak açık kurallar, olumlu pekiştirme ve tutarlı sonuçlar üzerine kuruludur. Ancak bu programları uzmanlar yürütür; antrenör yalnızca temel ilkeleri sahaya taşıyabilir. NHS de çocuk iyi bir şey yaptığında övgüyü ya da bir ödül tablosunu önerir.

• Davranışı adıyla övün; "aferin" demek yerine "sıranı bekledin, çok iyiydi" deyin.
• Övgüyü hemen verin, antrenman sonuna saklamayın.
• Sonucu değil, çabayı ve stratejiyi öne çıkarın; örneğin "başını kaldırıp pas aradın" deyin.
• Düzeltmeyi kısa ve özel tutun; ne yapması gerektiğini tek cümleyle söyleyin.
• Ödül tablosu kullanacaksanız takım düzeyinde kurun, çünkü bireysel tablolar herkesin önünde karşılaştırmaya dönüşebilir.

DEHB'si olan çocuklar gün içinde sık sık uyarı ve düzeltme duyabilir. Bu yüzden sahada "iyi yaptığın bir şeyi gördüm" cümlesini duymak onlar için ayrıca değerlidir. Yine de övgü samimi olmalı ve gerçek bir davranışa dayanmalı.

Sıra beklemeyi ve boş zamanı azaltmak için ne yapmalı?

On iki çocuğun tek topun başında sıra beklediği bir alıştırma, DEHB'si olan çocuk için en zor anlardan biridir. Bekleme uzadıkça dikkat kopar, çocuk kendine başka bir uğraş bulur ve çoğu zaman da uyarı alır. Dolayısıyla çözüm, bekleme süresini antrenmanın tasarımıyla kısaltmaktır.

Küçük alan oyunları burada güçlü bir araçtır. Örneğin Hafeni'nin 2015 tarihli küçük bir konferans bildirisinde ölçülen topa temas sayısı 4'e 4 oyunda 311, 7'ye 7 oyunda 214, 11'e 11 oyunda 170 oldu. Örneklem küçük olsa da yön açık: daha az oyuncu, daha çok temas ve daha az bekleme demektir. Ayrıntılar için küçük alan oyunları rehberimize bakabilirsiniz.

• Mümkünse her çocuğa bir top verin.
• İstasyonları üç ya da dört kişilik gruplara bölün.
• Bekleyen çocuğa görev verin; topları toplamak, skoru tutmak ya da bir sonraki koniyi hazırlamak gibi.
• Kalecilik ve yedek bekleme gibi uzun duraklamalarda rotasyon yapın.

Bu düzen, hareket ihtiyacı yüksek çocuğu "sabırsız" diye damgalamak yerine ona sahada meşru bir uğraş sunar. Üstelik bütün grubun antrenman verimini artırır.

Kural ihlali, öfke ve hayal kırıklığı anlarında antrenör ne yapmalı?

Dürtüsellik en çok gerilim anlarında kendini gösterir: kaçan bir gol, haksız bulunan bir karar ya da kaybedilen bir maç. Bu anlarda antrenörün sakinliği, çocuğun yatışması için önemli bir dayanaktır. Bağırmak yerine alçak ve sakin bir ses tonu seçmek, NHS'nin sakin bir sesle konuşma önerisiyle de örtüşür.

• Kuralları ve sonuçlarını önceden, herkes için aynı biçimde açıklayın.
• Aynı ihlale her seferinde aynı ve kısa bir sonuç uygulayın, sonradan pazarlığa girmeyin.
• Bir sakinleşme noktası belirleyin; burası ceza köşesi değil, çocuğun kısa bir süre nefeslenip geri döndüğü bir yerdir.
• Çocuk geri döndüğünde ona hemen bir görev verin ve olayı uzatmayın.
• Tek çocuğun hatası için bütün takıma toplu ceza vermeyin, çünkü bu tutum çocuğu arkadaşlarının gözünde suçlu yapar.

Fiziksel bir tehlike varsa önce çocukları ayırın, sonra konuşun. Ardından konuşmayı olay sıcakken değil, çocuk sakinleştikten sonra ve baş başa yapın. Yenilgi ve hayal kırıklığıyla başa çıkmayı uzun vadede öğretmek için kazanma ve kaybetmeyle başa çıkma rehberimize göz atabilirsiniz.

DEHB ve futbol güvenliği: Sakatlık riskine karşı neye dikkat etmeli?

Ruiz-Goikoetxea ve arkadaşlarının 2018 tarihli meta-analizi 28 çalışmanın verisini birleştirdi. Bu analizde DEHB'si olan çocuk ve ergenlerde kazayla yaralanma olasılığı, DEHB'si olmayan akranlarına göre yaklaşık 1,5 kat yüksek çıktı. Yine de bu bulgu çocuğu sahadan uzak tutmak için değil, güvenlik düzenini sıkılaştırmak için bir gerekçedir.

Ayrıca motor becerileri hesaba katmak gerekir. Kaiser ve arkadaşlarının 2015 tarihli sistematik derlemesine göre DEHB'si olan çocukların yarısından fazlasında kaba ve ince motor becerilerde güçlük var. Topa geç yetişen ya da sık sık dengesini kaybeden bir çocuğu "sakar" diye etiketlemek yerine koordinasyon çalışmalarına zaman ayırmak daha doğrudur.

• Çocuk tekmeliğini her antrenmanda ve maçta taksın; oyun kuralları maçta tekmeliği zorunlu tutar.
• Her antrenman, sakatlık önleme amaçlı planlı bir ısınmayla başlasın.
• Bütün takımın tanıdığı tek ve net bir dur işareti olsun.
• Malzeme ve bekleme alanı oyun alanından ayrı ve güvenli bir yerde dursun.
• Kafaya darbe sonrası beyin sarsıntısı şüphesi varsa çocuk oyundan çıksın ve bir sağlık profesyoneli onu değerlendirsin.

Bu kurallar bütün takım için geçerlidir. Ancak dürtüsel davranışın daha sık olduğu bir çocukta tutarlı uygulama ayrıca önem taşır. Isınmanın ayrıntıları için FIFA 11+ ısınma programı yazımıza bakabilirsiniz.

Takım içinde kabulü güçlendirmek için antrenör ne yapabilir?

Akran ilişkileri, DEHB'si olan çocukların sık zorlandığı alanlardan biridir. Hoza ve arkadaşlarının 2005 tarihli çalışmasında 165 DEHB'si olan çocuğu 1.298 sınıf arkadaşı değerlendirdi. Bu puanlara göre çocukların sevilme düzeyi daha düşüktü ve reddedilen grupta daha sık yer aldılar. Üstelik karşılıklı arkadaşlıkları da daha azdı.

Peki bu neden önemli? Mrug ve arkadaşlarının DEHB'si olan 300 çocuğu 8 yıl izlediği çalışmada akran reddi; sigara kullanımı, suça karışma, kaygı ve genel işlevsellikte güçlüğü öngördü. Takım, okul dışındaki önemli akran ortamlarından biri olabilir. Bu yüzden antrenörün kurduğu takım kültürü, teknik çalışma kadar önem taşır.

Mrug ve arkadaşlarının 2007'de bir yaz programındaki 268 çocukla yaptığı çalışma ise umut verici bir ipucu veriyor. Etkinlik kurallarına uymak ve arkadaşına yardım etmek, akranlar arasındaki konumu en iyi yordayan davranışlar arasındaydı. Etkiler küçüktü; yine de antrenöre net bir yol gösteriyor:

• Çocuğa takımda herkesin bildiği bir rol verin; ısınma lideri, malzeme sorumlusu ya da bir istasyonun sayı hakemi gibi.
• Yardım davranışını övün; örneğin "arkadaşını yerden kaldırdın, takım böyle güçlenir" deyin.
• Eşleşmeleri her hafta değiştirin; böylece çocuk farklı arkadaşlarla bağ kurar.
• Lakap, taklit ve alay konusunda sıfır tolerans uygulayın.
• Çocuğun güçlü yanlarını öne çıkarın; NICE de tanı sonrası görüşmede güçlü yanları belirleyip onların üzerine inşa etmeyi önemli bir başlık olarak sayar.

Veli tanıyı antrenöre söylemeli mi, ne kadarını paylaşmalı?

Bu karar velinindir ve kimse bir aileyi tanıyı açıklamaya zorlamamalıdır. Paylaşmanın en büyük faydası, antrenörün yöntemini sorun çıkmadan önce ayarlayabilmesidir. Paylaşmamak da bir tercihtir; bu durumda bile çocuğun ihtiyaçlarını tanı adı vermeden anlatmak mümkündür.

Paylaşılan bilgiyi korumak da en az paylaşmak kadar önemli. 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun 6. maddesi, sağlıkla ilgili verileri özel nitelikli kişisel veri sayar. Kanuna göre bu verilerin işlenmesi kural olarak yasaktır ve ancak açık rıza gibi kanunda sayılan şartlarla mümkündür. Bu yüzden okul, bilgiyi yalnızca çocukla doğrudan çalışan kişilerle ve gerektiği kadar paylaşmalıdır. Özellikle veli grubunda ya da takımın önünde tanıdan söz etmek kabul edilemez. Ayrıntılı bilgi için Kişisel Verileri Koruma Kurumu sitesine, somut bir hukuki sorunuz varsa bir hukukçuya başvurun.

Tanı adından çok ihtiyacı anlatmak da işe yarar. "DEHB'si var" demek yerine "Uzun açıklamalarda güçlük çekiyor, tek adımlı talimat iyi geliyor" demek, antrenöre doğrudan kullanılabilir bilgi verir. Çocuğun görüşü de önemlidir; büyük yaştaki bir çocuk, takım arkadaşlarına neyin anlatılacağına kendisi karar vermek isteyebilir.

Veli ve antrenör hangi bilgileri düzenli olarak paylaşmalı?

İletişimin genel kurallarını, yani ne zaman, hangi kanaldan ve hangi tonda konuşmak gerektiğini antrenör ve veli iletişimi rehberimizde ayrıntılı olarak anlattık. DEHB ve futbol söz konusu olduğunda bu çerçeveye küçük bir araç eklemek faydalı olur: tek sayfalık bir "beni tanıyın" kartı. Kartta şunlar yer alabilir:

• Çocuğun sevdiği ve iyi yaptığı şeyler.
• Zorlandığı anlar; örneğin uzun bekleme, gürültü, kaybetme ya da ani değişiklik.
• Evde ya da okulda işe yarayan yöntemler.
• Sakinleşmesine yardım eden işaret ya da cümle.
• Takımda üstlenmekten hoşlandığı roller.

Kartın amacı tanıyı değil, çocuğu anlatmaktır. Ardından iki tarafın aynı dili konuşması gelir. Evde "dur ve bak" gibi bir ifade işe yarıyorsa antrenör de aynı ifadeyi kullanabilir. Sahada bir el işareti oturduysa veli evde de onu kullanabilir.

Takip için iki üç küçük hedef seçmek yeterlidir; örneğin sırasını beklemek ya da pas verdikten sonra boş alana koşmak. Birkaç haftada bir yapılan kısa bir değerlendirme görüşmesi, her gün uzun mesajlaşmaktan daha verimlidir. Hedef tuttuğunda yenisine geçin; tutmadığında çocuğu değil, yöntemi değiştirin.

Maç günü, turnuva ve kamp için nasıl hazırlık yapmalı?

Maç günleri antrenmandan daha kalabalık, daha gürültülü ve daha az öngörülebilirdir. NICE'ın örnek düzenlemeleri arasında ışığı ve gürültüyü değiştirmek ile dikkat dağıtıcıları azaltmak da yer alıyor. Sahada bunun karşılığı, bekleme sırasında çocuğa daha sakin bir köşe bulmak ve kenardan gelen ses yağmurunu azaltmaktır.

• Bir gün önce planı anlatın: nerede, saat kaçta, kimlerle ve yaklaşık ne kadar oynayabileceği.
• Yedek kalma ihtimalini önceden konuşun ve bekleme süresi için bir görev belirleyin.
• Turnuvalarda maç aralarına kısa ve sakin molalar koyun.
• Kampta günlük programı yazılı ve resimli olarak paylaşın.

Uyku da hazırlığın parçasıdır. Cortese ve arkadaşlarının 2009 tarihli meta-analizine göre DEHB'si olan çocuklarda yatmaya direnç, uykuya dalma güçlüğü, gece uyanmaları ve sabah uyanma güçlüğü daha sık. Bu yüzden turnuva ve kamp öncesinde yatış saatini korumak önemlidir. Pratik öneriler için futbolcu çocuklarda uyku düzeni yazımıza bakabilirsiniz.

Bu arada kenardaki veli davranışı da maç gününün dengesini etkiler. Kenardan art arda talimat vermek antrenörün sözleriyle çakışır ve çocuğun kafasını karıştırır. Bu konuda ebeveyn baskısı rehberimiz yol gösterir.

Antrenman günlerinde okul ve ödev dengesini nasıl kurmalı?

Antrenman günü ödev saatini daraltır ve DEHB'si olan bir çocukta bu sıkışma kolayca gerginliğe dönüşebilir. NHS'nin ödev gibi görevleri 15-20 dakikalık parçalara bölme önerisi burada da işe yarar. Örneğin antrenmandan önce kısa bir ödev bloğu, dönüşte yemek ve dinlenme arası, ardından ikinci kısa blok iyi bir düzen olabilir.

Futbolu her gün ödevle pazarlık konusu yapmak ise hem evdeki gerginliği artırabilir hem de çocuğun düzenli hareket alışkanlığını sekteye uğratabilir. Okul ile spor arasındaki dengeyi bütün yönleriyle futbolcu çocuğun okul hayatı yazımızda ele aldık.

DEHB ve futbol için okul seçerken nelere bakmalı?

Okul seçimi, bu yazıdaki yöntemlerin hayata geçip geçmeyeceğini büyük ölçüde belirler. Genel ölçütler için futbol okulu seçerken dikkat edilmesi gereken 10 kriter yazımızdan başlayabilirsiniz. DEHB'si olan bir çocuk için ise şu sorular özellikle önemlidir:

• Bir grupta kaç çocuk ve kaç antrenör var?
• Antrenmanın akışı her hafta aynı mı, çocuklar ne kadar sıra bekliyor?
• Antrenör talimatı nasıl veriyor ve hatayı nasıl düzeltiyor?
• Okul, çocuğun sağlık bilgisini kimlerle ve nasıl paylaşıyor?
• Bir deneme antrenmanını kenardan izleyebilir misiniz?

Deneme antrenmanında çocuğunuzun ne kadar beklediğine, kaç kez uyarı aldığına ve sahadan nasıl bir yüzle çıktığına bakın. Ardından platformumuzda şehrinize göre okulları karşılaştırabilirsiniz. Örneğin İstanbul futbol okulları ve Ankara futbol okulları sayfaları iyi bir başlangıç noktasıdır.

Bir okulun çocuğunuzu tanısı nedeniyle aşağıladığını ya da gerekçesiz biçimde dışladığını düşünüyorsanız önce yönetimle yazılı olarak görüşün. Sorun çözülmezse futbol okulu şikâyet sayfamızı kullanabilirsiniz.

Hangi durumlarda uzmana yeniden başvurmak gerekir?

Futbol birçok çocuk için keyifli bir destek olabilir. Yine de bazı işaretler, değerlendirmenin yenilenmesi gerektiğini düşündürür:

• Çocuk haftalardır antrenmana gitmek istemiyor ya da her antrenmandan ağlayarak dönüyor.
• Öfke patlamaları sıklaşıyor ve takım arkadaşlarına zarar verme riski doğuyor.
• Evde, okulda ve sahada aynı anda yeni güçlükler ortaya çıkıyor.
• Uyku, iştah ya da genel keyifte belirgin ve süren bir değişim var.

Bu durumlarda çocuğun takibini yapan çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanına başvurun; henüz bir değerlendirme yoksa bir çocuk psikiyatrisi polikliniğinden randevu alın. Antrenörün yazılı gözlemleri bu görüşmede değerli bir kaynaktır. Çocuk kendine zarar vermekten söz ediyorsa beklemeden bir sağlık kuruluşuna gidin; acil bir durumda 112'yi arayın.

Unutmayın, sahadaki her küçük ilerleme çocuğun kendine güvenine eklenen bir tuğladır. Doğru yöntemle DEHB ve futbol birlikteliği, çocuk için hem eğlenceli hem de güven veren bir alan yaratabilir.