Doping Testi Nasıl Yapılır? Futbolcunun Dikkat Etmesi Gereken Sıradan İlaçlar

Doping testi nasıl yapılır?

Doping testi nasıl yapılır sorusunun kısa cevabı şu: Doping kontrol görevlisi, seçilen futbolcuya kontrolü yüz yüze bildirir. Futbolcu, görevlinin eşliğinde kontrol istasyonuna gider, kimliğini gösterir ve gözetim altında idrar ya da kan örneği verir. Örneği A ve B şişelerine kendisi bölüp mühürler, formu kontrol edip imzalar. Örnek, WADA'nın akredite ettiği bir laboratuvara gider.

Bu rehber önce kontrol gününü adım adım anlatıyor, ardından gündelik ilaçlarda nerede dikkatli olmanız gerektiğini ele alıyor. İlaç ya da marka adı vermiyoruz. Çünkü WADA yasaklılar listesini her yıl yeniden yayımlıyor ve aynı şikâyet için satılan ürünlerin etken madde bileşimi birbirinden farklı olabiliyor. Bir ilacın durumunu her zaman hekiminize, eczacınıza ve ulusal dopingle mücadele kuruluşuna sorun. Burada okuyacaklarınız tıbbi ya da hukuki tavsiye değil; kuralları ve işleyişi anlamanıza yardım eden bir çerçeve.

Futbolda doping kontrolünü kim yapar, hangi kurallar geçerlidir?

Sistemin tepesinde Dünya Dopingle Mücadele Ajansı (WADA) yer alıyor. WADA, 1999'dan bu yana çalışan bağımsız bir uluslararası kuruluş olarak Dünya Dopingle Mücadele Kuralları'nı, kısaca WADA Kodu'nu ve ona bağlı uluslararası standartları yayımlar. Örnek alma, tedavi istisnası ve sonuç yönetimi gibi konuların ayrıntısı bu standartlarda yazar.

Türkiye'de ulusal dopingle mücadele kuruluşu, Gençlik ve Spor Bakanlığı ile imzaladığı yetki ve iş birliği protokolüyle bu görevi üstlenen Dopingle Mücadele Derneği'dir (DMD). Kod'u imzalayan taraflardan biri olan DMD, test planlamayı, örnek almayı, sonuç yönetimini ve eğitimi yürütür. Ulusal kuralların dayanağı da DMD'nin yayımladığı Türkiye Dopingle Mücadele Talimatı'dır.

Futbolun kendi düzenlemesi de var. TFF'nin Futbolda Dopingle Mücadele Talimatı, futbolda Türkiye Dopingle Mücadele Talimatı ile TFF düzenlemelerinin uygulanacağını söyler. FIFA'nın doping kurallarıyla bir çelişki çıkarsa talimat FIFA hükmünü esas alır. Talimat ayrıca TFF bünyesinde, Sağlık Kurulu'na bağlı çalışan bir Dopingle Mücadele Kurulu öngörür. Bu kurulun eğitim sunumu, UEFA'nın bir ilkesini öne çıkarır: Hiçbir futbolcu eğitim almadan doping kontrolüne girmemeli. Kurumsal yapı zamanla değişebildiği için yetkili kurumu ve güncel formları her zaman resmî sitelerden kontrol edin.

Hangi futbolcular doping kontrolüne girebilir?

Kısa cevap: Lisanslı her futbolcu. Türkiye Dopingle Mücadele Talimatı, bir ulusal federasyonun ya da ona bağlı kulüp, takım veya ligin üyesi ya da lisans sahibi olan bütün sporcuları kapsar. Federasyonun düzenlediği ya da tanıdığı müsabakalara katılanlar da kapsamın içindedir. Yani kurallar yalnız profesyonelleri değil, amatör ve altyapı futbolcularını da bağlar. Lisanslı futbolcu olma yolculuğuna çıkan her çocuk, lisansıyla birlikte bu sistemin de parçası olur.

Kontrolün yeri ve zamanı da önceden belli değildir. DMD'nin açıklamasına göre sporcular müsabaka içinde ya da dışında, antrenmanda ya da ikamet adresi gibi başka bir yerde ve önceden haber verilmeden kontrole alınabilir. Kimin seçileceğini DMD'nin doping kontrol dağılım planı belirler. Planda sporun fiziksel gereksinimleri, branşın geçmiş verileri, müsabaka takvimi ve sporcuya özgü bilgiler gibi ölçütler yer alır.

Seçim yöntemi de tek tip değildir. TFF'nin dopingle mücadele sayfasına göre kontrol rastgele, risk analizine göre ağırlık verilen rastgele ya da hedefe yönelik olabilir. Kontrolü yapan kuruluş, bir sporcuyu neden seçtiğini açıklamak zorunda değildir. Bu nedenle seçilmek bir suçlama anlamına gelmez; sistemin olağan işleyişidir.

Kayıtlı test havuzundaki sporcuların ise bulunabilirlik bildirimi gibi ek yükümlülükleri vardır. Bu yükümlülükler daha çok üst düzey sporcuları ilgilendirir; Türkiye'de havuza kimin gireceğini DMD belirler.

Futbolcu kontrole seçildiğini ne zaman öğrenir?

Maç günü bildirim, son düdükten hemen sonra gelir. TFF'nin açıklamasına göre görevliler müsabaka içi kontrolde futbolcuya maç sırasında bir şey söylemez. Takım yetkililerine kontrol olacağını bildirebilirler, ama seçilen oyuncunun adını kimseyle paylaşmazlar. Çünkü kurala göre kontrole alınacağını ilk öğrenen kişi futbolcunun kendisi olmalıdır. Seçilen oyuncu bunu maçın hemen ardından, sahada ya da tünelde, soyunma odasına girmeden öğrenir.

Müsabaka dışı kontrolde ise görevli, bildirimi ilk fırsatta ve doğrudan futbolcuya yapar. Bu an antrenman öncesine, uygunsa antrenman arasına ya da antrenmanın sonuna denk gelebilir.

Bildirimle birlikte birkaç kural hemen işlemeye başlar. WADA'nın test standardına göre futbolcu, görevliyle ilk temastan kontrolün sonuna kadar sürekli gözetim altında kalır ve bildirimi kabul ettiğini gösteren formu imzalar. Bildirimden sonra vereceği ilk idrarın kontrol örneği olması gerekir; bu yüzden tuvalete tek başına gitmez. Görevli de kontrolü hangi kurumun yetkisiyle yaptığını, örnek türünü ve istasyonun yerini açıklar.

Kontrole çağrılan futbolcunun hakları ve sorumlulukları nelerdir?

Kontrol, futbolcuya yalnız yükümlülük getirmez; açık hakları da vardır. DMD'nin sporcu hakları listesi ve WADA'nın test standardı şu hakları öne çıkarır:

• Yanında bir temsilci ve imkân varsa bir tercüman bulundurmak.
• Görevlinin kimlik belgesini görmek ve süreç hakkında soru sormak.
• Kontrolü reddetmenin sonuçları hakkında bilgi almak.
• Engel durumu varsa örnek alma sürecinde uyarlama istemek.
• Örneği izleyecek görevlinin kendi cinsiyetinden olmasını istemek.
• Forma yorum yazmak ve imzalı kayıtların bir kopyasını almak.

Geçerli bir nedeniniz varsa istasyona geç gitmeyi de isteyebilirsiniz. Standart, müsabaka içi kontrolde seremoniye katılmayı, basın yükümlülüğünü, soğuma egzersizini, gerekli tıbbi tedaviyi, temsilci ya da tercüman bulmayı ve fotoğraflı kimlik getirmeyi bu nedenler arasında sayar. Görevli talebi değerlendirir; sizi sürekli gözetim altında tutabilecekse izin verir. Sorumluluklar da aynı netlikte:

• Bildirimden sonra, geçerli bir neden yoksa doğrudan istasyona gitmek.
• Fotoğraflı ve geçerli bir kimlik göstermek.
• Kendi kabını ve örneğini mühürleme anına kadar kontrol altında tutmak.
• Kullandığı ilaç, takviye ve tedavileri doğru beyan etmek.
• Formdaki bilgileri, örnek kodu dahil, imzalamadan önce kontrol etmek.

Futbolda doping kontrol odası nasıl düzenlenir?

Futbolda kontrolün geçtiği odanın bile kuralı var. TFF talimatına göre ev sahibi kulüp her maç için bir doping kontrolü irtibat görevlisi belirler. Bu kişi odanın ve malzemenin hazır olmasını sağlar, kontrol bitene kadar da statta kalır. Oda en az 20 metrekare olmalı, soyunma odalarına yakın durmalı, seyirciye ve basına kapalı olmalıdır. Bekleme odası, çalışma odası ve tuvalet birbirine bağlı tek bir bütün oluşturur.

Bekleme odasındaki buzdolabı, kapağı sağlam şişe ve kutularda içme suyu ile alkolsüz, kafeinsiz içecekler barındırır. Futbolcu kendi yiyecek ve içeceğini de getirebilir; alkol bu hakkın dışında kalır ve getirdiği ürünün riski tamamen kendisine aittir. Odada sigara ve alkol yasaktır. Talimat, kontrol sırasında odada kimlerin bulunabileceğini de sınırlar:

• Kontrole çağrılan futbolcular.
• Her takımdan futbolcuya eşlik eden yalnız bir görevli.
• Doping kontrol görevlileri ve eşlikçiler.
• TFF temsilcisi ile ev sahibi kulübün irtibat görevlisi.
• Gerektiğinde bir tercüman ve görevlinin uygun gördüğü diğer kişiler.

Bu düzen, futbolcunun mahremiyetini korurken örneğin güvenliğini de sağlar.

İdrar örneğiyle doping testi nasıl yapılır?

İdrar örneğiyle doping testi nasıl yapılır sorusunu WADA'nın test standardı adım adım cevaplar. İstasyonda süreç şöyle ilerler:

1. Görevli size birkaç mühürlü toplama kabı sunar. Birini seçer, mühürlerin sağlam olduğunu kontrol edersiniz; içinize sinmezse başka bir kap seçebilirsiniz.
2. Ellerinizi yalnız suyla yıkarsınız ya da eldiven takarsınız.
3. Sizinle aynı cinsiyetten bir görevliyle mahrem bir alana geçersiniz. Görevli idrarın vücuttan çıkışını engelsiz görmek zorundadır; bu yüzden görüşü kapatan giysiyi düzeltmenizi ister.
4. Kabı doldurursunuz. Ardından görevli, gözünüzün önünde en az 90 mL'lik yeterli hacmin toplandığını doğrular.
5. Hacim yetmezse kısmi örnek işlemi başlar. Görevli ilk miktarı geçici olarak mühürler, siz de yeterli hacme ulaşana kadar beklersiniz.
6. Sonra A ve B şişelerini içeren bir kit seçersiniz. Şişe kodlarının birbiriyle ve formla eşleştiğini birlikte kontrol edersiniz.
7. İdrarı önce en az 30 mL olacak şekilde B şişesine, sonra en az 60 mL olacak şekilde A şişesine kendiniz dökersiniz. Şişeleri de kendiniz kapatırsınız.
8. Son adımda görevli, kapta bıraktığınız az miktardaki idrarla örneğin yoğunluğunu ölçer.

Bu adımların her biri, örneğin size ait olduğunu ve kimsenin ona dokunmadığını kanıtlamak için var. Kabı ve örneği mühürleme anına kadar elinizden bırakmazsınız. Analize gitmeyecek idrarın dökülmesine tanıklık etme seçeneğiniz de vardır.

A ve B şişeleri ne işe yarar, örnek neden yeniden istenebilir?

A şişesi, laboratuvarın ilk incelediği örnektir. B şişesi ise açılmadan bekler ve gerektiğinde sonucu doğrulamaya yarar. A örneğinde aykırı bir bulgu çıkarsa futbolcu B örneğinin analizini isteyebilir. DMD'ye göre laboratuvar B örneğini sporcunun ya da temsilcisinin huzurunda açar; talep, belirli maddi yükümlülükleri yerine getirmeye bağlıdır.

Örneğin yeniden istenmesinin en yaygın nedeni yoğunluktur. Görevli, idrarın analiz için yeterince yoğun olup olmadığını sahada ölçer. Örnek fazla seyreltikse sizden ek örnek ister ve bu, uygun bir örnek çıkana kadar sürebilir. WADA standardının bildirim sırasında aşırı su içmemenizi öğütlemesinin nedeni de budur. Fazla sıvı testi kolaylaştırmaz; tam tersine istasyondaki bekleyişinizi uzatır.

Maç sonrası sıvı ihtiyacını karşılamak elbette önemlidir; doğru yaklaşımı futbolcular için hidrasyon rehberinde anlattık. Kontrol odasında ise ölçülü içmeye özen gösterin. Getirdiğiniz yiyecek ve içeceklerin riskini kendinizin taşıdığını da unutmayın.

Kan örneğiyle doping testi nasıl yapılır?

Kan örneğiyle doping testi nasıl yapılır sorusunun cevabı, örnek türünü kimin seçtiğiyle başlar. Bu kararı kontrolü isteyen dopingle mücadele kuruluşu verir; DMD'ye göre idrar ile kan arasındaki seçimde en önemli ölçüt, branşa özgü risk değerlendirmesidir. Kanı bir kan alım görevlisi ya da kan alma yetkisi olan bir doping kontrol görevlisi alır.

Süreç idrara benzer bir mantıkla ilerler. TFF Dopingle Mücadele Kurulu'nun anlatımına göre görevli, analizin türüne göre sizden bir süre oturup dinlenmenizi isteyebilir. Ardından enjektör, tüp ve kit seçeneklerinden birer tanesini kendiniz seçersiniz. Görevli kanı tıbbi kurallara uygun biçimde alır; siz de tüpleri seçtiğiniz kite yerleştirip kilitlersiniz. Son aşamada formu birlikte doldurur, kontrol eder ve imzalarsınız; bir kopyası size kalır.

Kurumlar bazı kan ve idrar değerlerini, sporcu biyolojik pasaportu adı verilen bir kayıtta uzun süre izler. Bu yaklaşım tek bir maddeyi aramakla yetinmez; sporcunun kendi değerlerindeki olağan dışı değişimleri yakalamaya çalışır.

Doping kontrol formunda ilaç beyanı neden önemlidir?

Form, kontrolün resmî kaydıdır ve imzanızla kesinleşir. WADA'nın test standardına göre formda örnek kodu, kontrol türü, görevlilerin adları ve sizin yorumlarınız yer alır. En kritik satır ise son yedi gün içinde kullandığınız ilaç ve takviyelerin beyanıdır.

Bu satırı küçümsemeyin. Beyan, yasaklı bir maddeyi kendiliğinden serbest hâle getirmez; yine de tedavinizi kayda geçirir ve sonraki adımlarda işinizi kolaylaştırır. TFF Dopingle Mücadele Kurulu'nun eğitim belgesi de bu konuda net. Belgeye göre önceden TAKİ başvurusu yükümlülüğü olmayan bir sporcu tedavi amacıyla yasaklı bir madde kullanıyorsa, bunu kontrol formuna yazdırmalıdır. Olası bir başvuru için tıbbi dosyasını da hazır tutmalıdır.

Pratik bir öneri: İlaçlarınızın ve takviyelerinizin güncel bir listesini telefonunuzda ya da çantanızda taşıyın. Listede her ürünün ticari adının yanında etken maddesi de yazsın; emin değilseniz eczacınıza sorun. Formdaki bir bilgi yanlışsa imzalamadan önce düzelttirin. Süreçle ilgili bir endişeniz varsa yorum alanına yazın ve imzalı kayıtların kopyasını saklayın.

Çocuk ve genç futbolcuda doping testi nasıl yapılır?

Çocuk ve genç futbolcuda doping testi nasıl yapılır diye merak eden veliler için iyi haber şu: Temel adımlar aynıdır, ama standart 18 yaşından küçük sporculara ek güvenceler tanır. WADA'nın test standardına göre görevli, reşit olmayan sporcuyu mümkünse yetişkin bir temsilcinin yanında bilgilendirmeli ve süreç boyunca bir temsilci ona eşlik etmelidir. DMD de 18 yaş altındaki sporcunun kontrole tanıklık edecek bir temsilci bulundurmasını ister.

Mahremiyet konusunda kural nettir. Temsilci, idrar verilirken çocuğu değil, gözlemi yapan görevliyi izler; çocuk isterse doğrudan gözleme de tanıklık edebilir. Reşit olmayan bir sporcunun kontrolünde istasyonda en az iki görevli bulunur. Çocuk temsilci istemezse kontrol geçersiz olmaz, ama görevli bu durumu kayda geçirir. Temsilci bulunamazsa iki görevli süreç bitene kadar çocuğun yanında kalır. Müsabaka dışı kontrolde tercih edilen yer, temsilcinin bulunabileceği bir ortamdır; örneğin antrenman sahası.

Kod, 16 yaşından küçük sporcuları her durumda korunan kişi sayar. 16 ile 18 yaş arasındakiler de kayıtlı test havuzunda değilse ve açık yaş kategorisinde uluslararası bir turnuvaya çıkmamışsa bu kapsama girer. Talimata göre reşit olmayanlarda ve korunan kişilerde ihlalin kamuya duyurulması zorunlu değildir. Korunan kişilerin yaptırımında ise kusur derecesine göre daha geniş bir esneklik vardır. Filiz lisansla oynayan bir çocuğun velisi için asıl görev, ilaç listesini güncel tutmak ve kontrol günü sakin bir temsilci olmaktır.

Örnek laboratuvara gittikten sonra ne olur?

Mühürlü örnekler, güvenli bir taşıma zinciriyle WADA'nın akredite ettiği bir laboratuvara ulaşır. Laboratuvar önce A örneğini inceler. Aykırı analitik bulgu, halk arasındaki adıyla pozitif sonuç çıkarsa DMD sporcuya ve bağlı olduğu federasyonlara resmî yazıyla bilgi verir.

Bu aşamada sporcunun hakları devreye girer. DMD'nin açıklamasına göre sporcu, kendisi ya da yasal temsilcisi aracılığıyla yazılı veya sözlü savunma yapabilir. Avukat ve tercüman desteği alabilir, B örneğinin açılmasını isteyebilir. TFF'nin eğitim belgesine göre DMD, kendi işlemlerini tamamladığında dosyayı disiplin süreci için TFF'ye iletir. Futbolcunun statüsüne göre profesyonel ya da amatör disiplin kurulu karar verir; kurulların işleyişini TFF disiplin kurulları rehberimizde ayrıca anlattık.

Karara karşı TFF Tahkim Kurulu'na itiraz yolu vardır; nihai merci ise Spor Tahkim Mahkemesi'dir (CAS). Takım sporlarına özgü bir kural da var. Talimata göre bir turnuva döneminde aynı takımdan ikiden fazla oyuncunun ihlali tespit edilirse turnuvanın karar mercii takıma da puan kaybı ya da turnuvadan men gibi bir yaptırım uygular. Son olarak, DMD'ye göre örnekler 10 yıla kadar saklanabilir ve bu süre içinde yeniden analiz edilebilir.

Yasaklılar listesi nedir, neden her yıl güncellenir?

Yasaklılar listesi, hangi madde ve yöntemlerin ne zaman yasak olduğunu gösteren ve uyulması zorunlu olan bir uluslararası standarttır. WADA listeyi en az yılda bir günceller. Yeni sürümü ekim ayında WADA'nın yasaklılar listesi sayfasında yayımlar; liste 1 Ocak'ta yürürlüğe girer. DMD'ye göre aradaki yaklaşık üç aylık süre, sporcuların ilaçlarında gerekli düzenlemeyi yapabilmesi içindir. İstisnai durumlarda WADA yıl içinde de listeye madde ekleyebilir.

Bir madde, üç ölçütten ikisini karşıladığında listeye girebilir: performansı artırma potansiyeli, sağlığa zarar verme riski ve spor ruhuna aykırılık. Maskeleme potansiyeli taşıyan maddeler de yasaktır. Sınıflandırma kararı WADA'ya aittir; sporcu, "bu madde performans artırmaz" diyerek listeye itiraz edemez.

İki ayrıntı özellikle önemli. Birincisi, listede adını göremediğiniz bir madde serbest demek değildir; WADA'nın açıklamasına göre sınıfların çoğu yalnız örnek verir, tam bir sayım yapmaz. İkincisi, Türkiye Dopingle Mücadele Talimatı listenin en güncel sürümünü bilmeyi sporcunun sorumluluğu sayar. Daha önce sorunsuz kullandığınız bir ilacı her yeni listede yeniden kontrol ettirmenizin nedeni budur.

Müsabaka içi yasak ile her zaman yasak arasındaki fark nedir?

Liste maddeleri iki ana gruba ayırır. Her zaman yasaklı maddeler hem müsabaka içinde hem de dışında yasaktır. Yalnız müsabaka içinde yasaklı maddelerde ise zamanlama belirleyicidir. WADA'nın tanımına göre müsabaka içi dönem, sporcunun katılacağı müsabakadan önceki gün saat 23.59'da başlar; müsabaka ve ona bağlı örnek alma süreci bitince sona erer. WADA bazı sporlar için farklı bir tanımı onaylayabilir.

Burada önemli bir ayrıntı var. Talimat, yalnız müsabaka içinde yasaklı bir maddeyi müsabaka dışında kullanmayı tek başına ihlal saymaz. Ancak madde ya da kalıntısı müsabaka içinde alınan bir örnekte çıkarsa ihlal doğar. Bir ilacın vücuttan ne kadar sürede atıldığı ilaca, doza ve kişiye göre değişir. Bu yüzden "maçtan iki gün önce bıraktım, sorun olmaz" gibi tahminlere değil, hekim ve eczacı değerlendirmesine güvenin.

Yalnız müsabaka içinde yasaklı bir ilacı müsabaka dışında kullanmanız gerekiyorsa, ilacı ve son kullanım zamanını hekiminizle birlikte not edin. Olası bir kontrolde son yedi günün ilaçlarını zaten forma yazacaksınız; düzenli bir kayıt bu beyanı kolaylaştırır.

Yasaklı sınıflar hangi tedavilerde karşınıza çıkabilir?

Yasaklılar listesi, her sınıfın yanında o maddelerin hangi tedavilerde bulunabileceğine dair örnekler verir. Aşağıdaki tablo bu örnekleri ilaç adı vermeden özetliyor. Tablo bir kontrol listesi değildir; bir ürünün hangi sınıfa girdiğini ancak hekiminiz, eczacınız ve güncel liste söyleyebilir.

Futbol açısından bir not: Güncel listede beta blokerlerin yasak olduğu sporlar arasında okçuluk, atıcılık ve golf gibi branşlar var; futbol bu sporlar arasında yer almıyor. Yine de tansiyon tedavisi gören bir futbolcu, aynı reçetedeki diğer ilaçların idrar söktürücü içerip içermediğini hekimine sormalıdır.

Soğuk algınlığı ve grip ilaçları doping testinde sorun çıkarır mı?

Çıkarabilir. Bu ilaçlar sık ve çoğu zaman reçetesiz kullanıldığı için risk kolayca gözden kaçar. TFF'nin dopingle mücadele sayfası bu riski açıkça yazar. Sayfaya göre günlük hayatta bilinçsizce kullanılan bazı reçetesiz ilaçlar, özellikle soğuk algınlığı ilaçları ve ağrı kesiciler, pozitif sonuca yol açabilir. DMD de pek çok soğuk algınlığı ilacında, uyarıcılar sınıfında yer alan ve müsabaka içinde yasaklı bir burun açıcı madde bulunduğunu hatırlatır.

WADA'ya göre bu tür bir madde, özellikle çok bileşenli soğuk algınlığı ve grip ürünlerinde yaygındır. Liste, maddeyi idrarda belirli bir eşiğin üzerinde yasaklı kabul eder. Buna karşılık burna, göze, kulağa ya da cilde yerel olarak uygulanan bazı burun açıcılar listede istisnadır. Kısacası aynı şikâyet için kullanılan iki ürün, doping açısından bambaşka sonuçlar doğurabilir.

DMD'nin önerisi üç adımdan oluşur. Önce ilacın etken maddesini doğrulayın. İçerik yasaklıysa hekiminize ya da eczacınıza yasaklı madde içermeyen bir alternatif olup olmadığını sorun. Yalnız müsabaka içinde yasaklı maddelerde bir seçenek de ilacı müsabakadan uygun bir süre önce bırakmaktır; ama bu süreyi bir sağlık uzmanı belirlemelidir. DMD, sporcuya ilaç önermenin ya da bırakma zamanını söylemenin kendi yetkisi dışında olduğunu özellikle vurgular.

Ağrı kesici, alerji ve astım ilaçlarında nelere dikkat etmelisiniz?

Ağrı kesicilerde belirleyici olan etken maddedir. Listenin narkotikler sınıfı, kas ve iskelet yaralanmaları dahil ağrı tedavisinde kullanılan bazı güçlü ilaçları kapsar ve bu maddeler müsabaka içinde yasaktır. TFF Dopingle Mücadele Kurulu da ağrı kesici kullanırken etken maddeye özellikle dikkat edilmesini ister.

Alerji, astım ve iltihaplı durumların tedavisinde kullanılan glukokortikoidlerde ise kullanım yolu belirleyicidir. Bu ilaçlar ağızdan, her türlü enjeksiyonla ya da makattan alındığında müsabaka içinde yasaktır. WADA'ya göre eklem içine ya da tendon çevresine yapılan iğneler de bu kapsama girer. Solunum yoluyla ya da cilt, burun, göz ve kulak gibi yerel yollarla, üreticinin onaylı doz ve kullanım alanı içinde kullanıldıklarında yasak değildir. WADA, bu yollarla kullanımdan sonra müsabaka içi dönem başlayana kadar geçmesi gereken asgari arınma sürelerini de ayrıca yayımlar.

Astım ilaçlarının bir bölümü beta-2 agonistler sınıfındadır ve bu sınıf her zaman yasaktır. Solunum yoluyla alınan bazı ilaçlar belirli doz sınırları içinde istisnadır; diğerleri için TAKİ gerekir. Hangi ilacın hangi grupta olduğunu ve TAKİ gerekip gerekmediğini çocuğunuzun hekimiyle konuşun. Ağrıyı ilaçla bastırıp oynamak yerine nedenini hekim ve fizyoterapistle ele almak gerekir; sakatlık geçmişi olan futbolcuda yük yönetimi yazımız bu planlamayı anlatır.

Damar yolundan serum taktırmak doping kurallarını ihlal eder mi?

Halsizlik ya da hastalık sonrasında damar yolundan serum takılması gündeme gelebilir. Doping kuralları açısından burada net bir sınır var. Yasaklılar listesine göre 12 saatlik süre içinde toplam 100 mL'yi aşan damar içi infüzyon ve enjeksiyonlar her zaman yasaklı bir yöntemdir. Hastane tedavisi, cerrahi müdahale ve klinik tanı incelemeleri bu kuralın dışındadır. Kural, verilen sıvının içeriği tamamen serbest olsa bile geçerlidir.

WADA, kuralın amacının kanı seyreltmeyi ve damar yoluyla aşırı sıvı yüklemeyi önlemek olduğunu açıklar. Basit bir enjektörle yapılan, yasaklı madde içermeyen ve bu hacmi aşmayan iğneler ise yöntem olarak yasak değildir.

Ciddi sıvı kaybı, durdurulamayan kusma ya da travma gibi durumlarda tedaviyi asla geciktirmeyin. WADA bu durumlarda sporcunun uygun tedaviyi almasını ve makul olan en kısa sürede geriye dönük TAKİ başvurusu yapmasını önerir. Hastane dışında, örneğin bir muayenehanede serum önerildiğinde hekiminize lisanslı sporcu olduğunuzu ve bu kuralı hatırlatın.

Takviye ve bitkisel ürünler neden ayrı bir risk taşır?

Takviyeler ilaç değildir, ama doping açısından içerikleri ilaçlardan bile daha belirsiz olabilir. Konunun beslenme ve sağlık boyutunu futbolcular için takviye kullanımı yazımızda ayrıntılı ele aldık; burada yalnız doping testini ilgilendiren çerçeveyi özetliyoruz.

WADA'ya göre birçok ülkede takviyelerin üretim ve etiketleme kuralları sıkı değildir. Bu yüzden bir ürün, etikette yazmayan yasaklı bir madde içerebilir. Etiketi yanlış bir takviyeyi suçlamak, disiplin yargılamasında yeterli bir savunma olmaz. Kalite güvence programlarından geçen ürünler riski azaltır, ama sıfırlamaz.

DMD'nin uyarıları da aynı yönde. WADA ve DMD hiçbir ürüne onay vermez. Yağ yakıcı, antrenman öncesi performans artırıcı ve kas yapıcı olduğu iddia edilen ürünler yüksek risk grubundadır. Bitkisel ya da doğal ifadesi de bir güvence değildir; DMD'ye göre bazı bitkiler doğal yoldan yasaklı maddeler üretebilir. Çocuk ve genç futbolcunun ihtiyacı ise çoğu zaman düzenli beslenme ve yeterli uykudur.

Tedavi Amaçlı Kullanım İstisnası (TAKİ) nedir?

TAKİ, dopingle mücadele kuralları içindeki resmî bir istisnadır. Başka bir seçenek yoksa, sağlık sorunu olan sporcunun yasaklı bir madde ya da yöntemi belirli koşullarla kullanmasına izin verir. TFF Dopingle Mücadele Kurulu'nun eğitim belgesi bunu sporcunun tedavi olma hakkıyla açıklar. Belgeye göre TAKİ, tedavinin tıbben doğru olup olmadığına dair bir karar değildir; sporcunun bu tedaviyi alırken kurallara uygun biçimde yarışabileceğine dair bir karardır.

Onay için dört ölçütün tamamı sağlanmalıdır:

• Yasaklı madde ya da yöntem kullanılmazsa sporcunun sağlığı ciddi biçimde bozulacak olmalı.
• Tedavi, normal sağlık durumuna dönüşün ötesinde bir performans artışı sağlamamalı.
• Yasaklı olmayan makul bir tedavi seçeneği olmamalı.
• Bu ihtiyaç, sporcunun daha önce izinsiz kullandığı bir yasaklı maddeden doğmamalı.

Başvuruları DMD bünyesindeki TAKİ Kurulu (TAKİK) değerlendirir. Talimata göre kurul, istisnai durumlar dışında eksiksiz başvurunun ulaşmasından sonraki 21 gün içinde kararını bildirir. Onayın bir başlangıç ve bitiş tarihi vardır; süre dolunca onay kendiliğinden uzamaz. Doz, kullanım şekli ya da süre değişirse yeni bir başvuru gerekir.

TAKİ başvurusu ne zaman ve nasıl yapılır?

Zamanlama, sporcunun düzeyine göre değişir. Uluslararası düzeydeki sporcular başvuruyu bağlı oldukları uluslararası federasyona yapar. Diğer sporcular, DMD'nin TAKİ sayfasındaki usulle DMD'ye başvurur. DMD'nin ulusal düzey sporcu tanımı geniştir; federasyona bağlı kulüp, takım ya da liglerde lisans sahibi olan sporcuları da kapsar.

TFF Dopingle Mücadele Kurulu'nun eğitim belgesi, ulusal düzeydeki sporcular için iki zaman kuralı verir. Yalnız müsabaka içinde yasaklı bir madde gerekiyorsa başvuru, müsabakadan en az 30 gün önce yapılmalıdır. Her zaman yasaklı bir madde gerekiyorsa başvuru, tanı konur konmaz yapılmalıdır. Ulusal ya da uluslararası düzeyde sayılmayan sporcular için ise Talimat, kontrolden sonra geriye dönük başvuruya izin verir. Hangi gruba girdiğinizi tedaviye başlarken DMD'ye sorarak netleştirin. Başvurunun temel adımları şöyledir:

1. Tedaviyi yürüten hekim, DMD'nin güncel TAKİ formunun ilgili bölümlerini doldurur ve imzalar.
2. Sporcu, forma tanıyı ve tedavi gerekliliğini gösteren tetkik ve raporları ekler; DMD'ye göre tek başına reçete ya da belirtilerin düzeldiğini göstermek yeterli olmaz.
3. Başvuru, onay gelene kadar ilacı kullanma izni vermez; onaydan önceki kullanımın sonuçlarından sporcu sorumludur.
4. Onay gelirse ilacı yalnız onayda yazan koşullarla kullanırsınız.

Hekim ve eczacıya hangi soruları sormalısınız?

DMD'nin doktor ziyaretleri için verdiği öğüt basit: Her sağlık başvurusunda önce sporcu olduğunuzu ve WADA'nın yasaklılar listesine tabi olduğunuzu söyleyin. TFF de sporcularla düzenli çalışmayan hekimlerin, yasaklı maddeleri yalnız performans artırıcılardan ibaret sanabileceği konusunda uyarır. Bu yüzden konuşmayı siz başlatın ve şu soruları sorun:

• Bu ilacın etken maddesi güncel yasaklılar listesinde yer alıyor mu?
• Yer alıyorsa yasaklı madde içermeyen bir alternatif kullanabilir miyim?
• Yalnız müsabaka içinde yasaksa maçtan ne kadar önce bırakmam gerekir?
• Bu tedavi için TAKİ gerekir mi, formu doldurabilir misiniz?
• Ameliyat ya da diş tedavisinde kullanacağınız bütün ilaçların listesini verebilir misiniz?

Reçetesiz ürünlerde ilk danışma noktanız eczacınızdır; ilacı alırken lisanslı sporcu olduğunuzu söyleyin. İlacınız için TAKİ başvurusu gerekip gerekmediğinden emin değilseniz DMD'nin ilaç sorgusu ön kontrol formunu kullanabilirsiniz; DMD, yanıtın bir ila iki iş günü sürebileceğini belirtir.

Son olarak DMD'nin iki uyarısını aklınızda tutun. Doktorun reçete yazmış olması, ilacı kullanmak için bir onay anlamına gelmez. "Doktorum yazdı" demek de sorumluluğu ortadan kaldırmaz.

Acil tedavi gerekirse doping kuralları ne der?

Acil bir durumda öncelik her zaman sağlıktır. DMD, acil sağlık personelinin uygulamak istediği tedaviyi reddetmenin daha büyük sağlık sorunlarına yol açabileceğini açıkça yazar. Örneğin bir alerji krizinde ilk dakikalar hayati önem taşır; sahadaki acil adımları futbolda alerji krizi rehberimizde bulabilirsiniz.

Tedaviden sonra şu yolu izleyin. Doktor ve hemşirelere doping kontrolüne alınabilecek bir sporcu olduğunuzu söyleyin ve hasta dosyasına bu notu ekletin. Uygulanan tedavi yasaklı bir madde ya da yöntem içeriyorsa tedaviyi düzenleyen hekimden TAKİ formunu doldurmasını isteyin. Tedavi biter bitmez, mümkün olan en kısa sürede geriye dönük başvuru yapın ve başvuruya kapsamlı tıbbi raporları ekleyin.

DMD bir noktaya ayrıca dikkat çeker. Önceden başvuru yükümlülüğü olan ulusal düzeydeki bir sporcu, kontrole alındıktan sonra acil durum gerekçesiyle geriye dönük başvuru yaparsa, başvuru acil durum istisnası kapsamında değerlendirilmeyebilir. Bu yüzden acil tedavinin belgelerini tedavi sırasında toplamak, sonradan yaşanabilecek belirsizliği azaltır.

Aile, antrenör ve kulüp sorumluluğu nasıl paylaşır?

Kurallar sorumluluğu sporcunun omzuna koyar. Talimata göre sporcu, ağız yoluyla aldığı ve kullandığı her şeyden sorumludur. TFF'nin açıklamasına göre bir ilacı kulüp doktoru önermiş olsa bile sorumluluk sporcudan kalkmaz; ilacı önerenler ya da uygulayanlar da ayrıca yaptırımla karşılaşabilir. Ancak çocuk bir futbolcu bu yükü tek başına taşıyamaz.

Talimatın tanımına göre ebeveynler de antrenör ve sağlık personeli gibi sporcu destek personelinin içindedir. Talimat, destek personelinden kuralları bilmesini, doping kontrol programıyla iş birliği yapmasını ve sporcuya doğru davranış konusunda yol göstermesini bekler. Korunan bir kişiye yasaklı madde verilmesini ise ağır bir ihlal olarak görür.

Pratikte iş bölümü şöyle kurulabilir. Aile ilaç ve takviye listesini günceller ve hekimle konuşur. Antrenör ilaç ya da takviye vermez; ağrı ve hastalık durumunu aileye ve sağlık ekibine yönlendirir. Kulüp ya da okul, hekimin ve fizyoterapistin sahadaki görevlerini netleştirir ve dopingsiz spor eğitimini aksatmaz. Okul araştırırken bu konuyu da futbol okulu seçim kriterleriniz arasına ekleyin. Çocuğunuza okulda izniniz olmadan ilaç ya da takviye verildiğini öğrenirseniz önce yönetimle konuşun; sorun çözülmezse şikâyet sayfamızı kullanabilirsiniz.