Futbol Hakkında Az Bilinen 50 İlginç Bilgi

Futbol hakkında ilginç bilgiler arasında hangileri gerçekten doğru?

Futbol hakkında ilginç bilgiler arasında gerçekten doğru olanlar, bir kurala, resmî bir kayda ya da hakemli bir çalışmaya dayananlardır. Bu listedeki 50 maddenin her birini IFAB Oyun Kuralları, FIFA, TFF, İngiltere Futbol Federasyonu ve bilimsel yayınlarla karşılaştırdık; kaynağını bulamadığımız bilgiyi listeye almadık.

Futbol hakkında ilginç bilgiler listemiz yedi temaya ayrılıyor; ayrıca her maddenin altında kısa bir açıklama var. Böylece bir bilginin yalnızca ne olduğunu değil, sahada ne anlama geldiğini de görüyorsunuz. Kural maddelerini de IFAB'ın güncel kitapçığından ve TFF'nin yayımladığı Türkçe çevirisinden okuduk; yani her kural için iki metni karşılaştırdık. Ancak IFAB kuralları her yıl gözden geçiriyor. Bu yüzden bir kuralı paylaşmadan önce IFAB'ın Oyun Kuralları sayfasındaki son sürümü kontrol etmenizi öneririz.

Modern futbolun ilk kuralları nerede ve ne zaman doğdu?

Topa ayakla vurulan oyunların kökeni tartışmalı, ama yazılı kuralların doğum tarihi belgeli. Bu başlangıcın geniş hikâyesini futbolun ne zaman ve nerede icat edildiğini anlatan yazımızda bulabilirsiniz. Bu yüzden burada yalnızca üç kısa ilke odaklanıyoruz.

1. Kuralların doğduğu yer bir tavernaydı. İngiltere Futbol Federasyonu'nun tarih sayfasına göre federasyon, 26 Ekim 1863 pazartesi akşamı Londra'daki Freemasons' Tavern'de doğdu. Üyeler ardından taslak kuralları 8 Aralık'taki altıncı toplantıda onayladı. IFAB da ilk evrensel futbol kurallarının 1863'te İngiltere'de yazıldığını belirtiyor.

2. Yeni kurallarla oynanan ilk maç golsüz bitti. Federasyon, kurallarını sahada görmek istedi. Nitekim aynı kaynağa göre iki kulüp 19 Aralık 1863'te Barnes'taki Limes Field sahasında karşılaştı ve maç 0-0 sona erdi. Yani modern futbol, ilk resmî denemesine gol sevinci olmadan başladı.

3. Tarihin ilk resmî milli maçı da 0-0 bitti. Federasyonun kayıtlarına göre İngiltere ile İskoçya, 30 Kasım 1872'de Partick'teki Hamilton Crescent sahasında karşılaştı. Üstelik bu maçta da gol çıkmadı. Dolayısıyla futbol tarihinin iki büyük ilki, yani ilk kurallı maç ile ilk resmî milli maç, aynı skoru paylaşıyor.

Futbolun kurallarını kim yazar, kim değiştirir?

Kuralları tek başına FIFA belirlemiyor; oyunun bekçisi IFAB adlı bağımsız bir kurul. Kuralların yıllar içindeki değişimini kuralların eskiden ve bugün nasıl olduğunu karşılaştıran yazımızda anlattık. Aşağıdaki üç madde ise kurulun işleyişini özetliyor.

4. IFAB, FIFA'dan 18 yıl daha yaşlı. Kurulun kendi sayfasına göre İngiltere, İskoçya, Galler ve İrlanda'nın futbol federasyonları IFAB'ı 1886'da kurdu. FIFA ise kurula ancak 1913'te katıldı. Üstelik bugün Oyun Kuralları'nda değişikliğe karar vermeye yetkili tek kurum IFAB.

5. FIFA'nın dört oyu var, ama kuralı tek başına değiştiremiyor. IFAB'da dört Britanya federasyonunun birer oyu, FIFA'nın ise dört oyu var. Ancak kararlar için dörtte üç çoğunluk gerekiyor. Sekiz oyun dörtte üçü altı ettiği için ne FIFA ne de dört federasyon kendi başına bir değişikliği geçirebiliyor. Kısacası iki tarafın uzlaşması şart.

6. Kuralların bir değişim takvimi var. IFAB genel kurulu çoğunlukla şubat ya da mart ayında toplanıyor ve değişikliklere orada karar veriyor. Kurulun açıklamasına göre kararlar, toplantıyı izleyen 1 Haziran'dan itibaren konfederasyonlar ve ulusal federasyonlar için bağlayıcı. Ancak 1 Haziran'dan önce başlamış bir müsabaka, değişikliği en geç o müsabakanın sonuna kadar erteleyebiliyor. Öte yandan TFF'nin yayımladığı güncel kitapçığın kapağında geçerlilik tarihi olarak 1 Temmuz yazıyor.

FIFA ve Dünya Kupası nasıl doğdu?

Dünya Kupası'nın ilk yıllarına dair ayrıntıların çoğu FIFA'nın kendi arşiv yazılarında duruyor. Turnuva formatının sonraki yıllarda nasıl değiştiğini ise Dünya Kupası tarihi yazımızda anlattık.

7. FIFA bir cumartesi günü Paris'te doğdu. FIFA'nın 120. yıl duyurusuna göre federasyonun kuruluş tarihi 21 Mayıs 1904 cumartesi. Kuruluşun adresi, Paris'in 1. bölgesindeki 229 rue Saint-Honoré. Federasyonun ilk başkanı ise Robert Guérin oldu.

8. Dünya Kupası fikri Amsterdam'da onay aldı. FIFA'nın zaman çizelgesine göre turnuvayı başlatma kararı 1928'de Amsterdam'daki on yedinci olağan FIFA kongresinden çıktı. Dolayısıyla kararla ilk turnuva arasında yalnızca iki yıl kadar zaman vardı.

9. İlk Dünya Kupası'nda yalnızca 13 takım vardı. FIFA'ya göre 1930'da Uruguay'daki ilk turnuvaya 13 takım katıldı ve kupayı ev sahibi kazandı. Üstelik Uruguay, finalde Arjantin karşısında 2-1 geriden gelip maçı 4-2 kazandı. Turnuva bugün çok daha büyük: FIFA, 48 takımlı ilk Dünya Kupası'nı 2026'da Kanada, Meksika ve ABD'de düzenledi.

10. Turnuvanın ilk golünü bir Fransız attı. FIFA'nın arşiv yazısına göre Lucien Laurent, 13 Temmuz 1930'da Meksika'ya karşı 19. dakikada attığı vole golüyle tarihe geçti. Fransa maçı 4-1 kazandı. Karşılaşmanın sahnesi ise Montevideo'daki Pocitos sahasıydı, çünkü finalin stadyumu henüz hazır değildi.

Dünya Kupası tarihinde hangi ayrıntılar gözden kaçar?

11. Finalin stadyumu turnuvanın açılışına yetişmedi. FIFA'ya göre Estadio Centenario'nun inşaatı yoğun yağmur yüzünden gecikti ve altı maçın sahnesi iki başka stadyum oldu. Stadyumun açılış günü, Uruguay anayasasının kabulünün 100. yıl dönümüne denk gelen 18 Temmuz 1930'du. Ayrıca FIFA, 1983'te stadyumu Dünya Futbolunun Tarihi Anıtı ilan etti.

12. Savaş, Dünya Kupası'nı 12 yıl durdurdu. TFF'nin tarihçesi, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından turnuvanın tam 12 yıl sonra yeniden düzenlenmesine karar verildiğini anlatıyor. Böylece 1938'den sonraki ilk turnuvanın ev sahibi 1950'de Brezilya oldu. Yani bu ara, turnuva tarihinin en uzun boşluğu olarak kaldı.

13. Sarı ve kırmızı kart ilk kez 1970 Dünya Kupası'nda sahneye çıktı. FIFA'nın zaman çizelgesi, kart sisteminin Meksika'daki 1970 turnuvasıyla başladığını yazıyor. Aynı turnuva, FIFA'nın ifadesiyle Brezilya'ya üçüncü şampiyonluğunu ve Jules Rimet Kupası'nı elinde tutma hakkını getirdi. Bugün kartlar Kural 12'de duruyor: sarı kart ihtar, kırmızı kart ihraç anlamına geliyor.

14. Kadınlar Dünya Kupası'nın ilk adı farklıydı. FIFA'ya göre turnuva 1991'de Çin'de başladı ve resmî adı Kadın Futbolu İçin Birinci FIFA Dünya Şampiyonası'ydı. Şampiyonluğu ABD kazandı. Daha sonra takım sayısı arttı; turnuva 2015'te 24, 2023'te Avustralya ve Yeni Zelanda'da 32 takıma çıktı.

Hakemlik teknolojisi futbola nasıl girdi?

Teknoloji hakemin yerine karar vermiyor, ama ona yardım ediyor. Kural 6 bunu açıkça yazıyor: diğer maç görevlileri hakeme yardım eder, ama nihai kararı her durumda hakem verir.

15. VAR, kural kitabına 2018/19 sürümüyle girdi. FIFA'nın teknoloji sayfasına göre video yardımcı hakem, Oyun Kuralları'nda ilk kez 2018/19 sürümünde yer aldı. Ayrıca FIFA'nın zaman çizelgesi, sistemin Dünya Kupası'ndaki ilk sahnesinin Rusya 2018 olduğunu yazıyor.

16. Yarı otomatik ofsayt sistemi oyuncuları saniyede 50 kez izledi. FIFA'nın Katar 2022 açıklamasına göre stadyum çatısının altındaki 12 özel kamera, her oyuncunun vücudunda 29 noktaya kadar veriyi saniyede 50 kez topladı. Üstelik topun içindeki sensör video odasına saniyede 500 kez veri gönderdi. Ardından kararın 3B animasyonu stadyumdaki dev ekranlara geldi. Sistemin ayrıntılarını yarı otomatik ofsayt yazımızda bulabilirsiniz.

17. VAR'ın inceleyebildiği durumlar genişledi. IFAB'ın güncel kitapçığına göre VAR artık açıkça hatalı ikinci sarı karttan doğan kırmızı kartı ve yanlış oyuncuya gösterilen kartı inceleyebiliyor. Müsabaka talimatı izin verirse, oyunu geciktirmeden düzeltilebilecek bir köşe vuruşu hatası da incelemeye girebiliyor. Ayrıca organizatör sağlarsa hakemler vücut kamerası takabiliyor; ancak kameradaki mikrofon VAR ile yapılan konuşmaları yayınlayamıyor.

Futbol sahası hakkında hangi ölçüler şaşırtır?

18. Kurallarda tek bir saha ölçüsü yok. Kural 1, taç çizgisi için 90-120 metre, kale çizgisi için 45-90 metrelik bir aralık veriyor. Ancak uluslararası maçlarda aralık daralıyor: uzunluk 100-110, genişlik 64-75 metre. Sahanın dikdörtgen olması ise şart. Bu esnekliğin nedenlerini saha ölçülerinin neden farklı olduğunu anlatan yazımızda açtık.

19. Kalenin ölçüleri yarda ve fitten geliyor. Direklerin iç kenarları arası 7,32 metre, yani 8 yarda. Üst direğin alt kenarı ise yerden 2,44 metre, yani 8 fit yukarıda. Ayrıca direklerle üst direk beyaz olmak zorunda ve genişlikleri 12 santimetreyi aşamıyor. Kesitleri kare, dikdörtgen, yuvarlak, elips ya da bunların karışımı olabiliyor.

20. Çizgi, çevrelediği alana dahil. Kural 1'e göre bütün çizgiler aynı genişlikte olmalı ve 12 santimetreyi geçmemeli; çizgiler de kapladıkları alanın parçası. Kural 9 bunu tamamlıyor: top, kale ya da taç çizgisini yerden veya havadan tamamen geçmedikçe oyunda. Hatta direğe, üst direğe ya da köşe bayrağına çarpıp sahada kalan top da oyunda kalıyor.

21. Yapay çim yeşil olmak zorunda. Zemin tamamen doğal, müsabaka talimatı izin verirse tamamen yapay ya da doğal ve yapay malzemeyi birleştiren hibrit bir sistem olabiliyor. Yapay zeminlerin rengi ise yeşil olmalı. Özellikle milli takımların ve uluslararası kulüp maçlarının oynandığı yapay sahalar, IFAB özel izin vermedikçe FIFA Kalite Programı'nın çim şartlarını karşılamalı.

Top, forma ve tekmelik kuralları neler söylüyor?

Kural 4'ün ilk başlığı güvenlik; yani oyuncu tehlikeli hiçbir ekipmanı kullanamaz ya da giyemez. Top kuralları ise Kural 2'de duruyor.

22. Maç topunun ölçüleri dar bir aralığa sığıyor. Kural 2'ye göre top yuvarlak olmalı; çevresi 68-70 santimetre, maç başındaki ağırlığı 410-450 gram arasında kalmalı. Ayrıca basıncı deniz seviyesinde 0,6-1,1 atmosfer olmalı. FIFA ve konfederasyonların resmî turnuvalarında top, FIFA Kalite Programı işaretlerinden birini taşımak zorunda. Üzerinde de müsabaka, organizatör ve üretici işaretleri dışında reklama yer yok. Çocuk toplarındaki farkı yaşa göre top seçimi yazımız anlatıyor.

23. Tekmelik zorunlu, ayakkabı çıksa da gol geçerli. Zorunlu ekipman beş parçadan oluşuyor: kollu forma, şort, çorap, tekmelik ve ayakkabı. Tekmelik uygun malzemeden ve uygun boyda olmalı, çorap da onu tamamen örtmeli; uygunluğundan oyuncu sorumlu. Ayrıca ayakkabısı ya da tekmeliği kazara çıkan oyuncu, onu giyemeden gol atarsa gol geçerli.

24. Takı kuralı artık 'her şey yasak' demiyor. Eski metin kolye, yüzük, küpe ve lastik bileklik gibi bütün takıları yasaklıyordu. IFAB'ın güncel kitapçığı ise tehlikeli olmayan ve güvenli biçimde örtülen aksesuarlara izin veriyor. Kurul, bazı eşyaların kültürel, dinî, tıbbi ya da kişisel nedenlerle takıldığını hatırlatıyor. Ancak tehlikeli bir eşyayı bantla örtmek yetmiyor; oyuncu onu çıkarıyor ve kararı hakem veriyor.

25. Forma altı giysinin rengi bile kurala bağlı. Forma altına giyilen giysi, forma kolunun ana rengiyle aynı tek renkte ya da kolun deseniyle birebir aynı olmalı. Tayt da şortun ana rengini ya da alt kısmının rengini izlemeli. Başlık takan oyuncunun başlığı siyah ya da formanın ana renginde olmalı. Yine de iki kalecinin forması aynı renkteyse ve başka forma yoksa hakem maçı oynatıyor.

Hangi duran top kuralları çoğu izleyiciyi şaşırtır?

26. Başlama vuruşundan doğrudan gol olur. Kural 8'e göre başlama vuruşundan rakip kaleye doğrudan gol atılabilir. Fakat top doğrudan vuruşu yapanın kalesine girerse rakip köşe vuruşu kazanıyor. Metin topun ileri gitmesini şart koşmuyor; top vurulup açıkça hareket ettiği anda oyunda. Başlama vuruşunu kimin yapacağını ise maç öncesindeki para atışı belirliyor.

27. Taç atışından doğrudan gol olmaz. Top doğrudan rakip kaleye girerse oyun kale vuruşuyla, atışı yapan takımın kalesine girerse köşe vuruşuyla sürüyor. Bu arada rakipler de atışın yapılacağı noktadan en az 2 metre uzakta durmalı. Konunun ayrıntılarını taçtan gol olur mu yazımızda okuyabilirsiniz.

28. Köşe vuruşundan gol olur, köşe bayrağı ise yerinden oynamaz. Köşe vuruşundan yalnızca rakip kaleye doğrudan gol atılabilir. Üstelik top köşe alanını terk etmeden de oyuna giriyor; vurulup açıkça hareket etmesi yeterli. Kurallar köşe bayrak direğini oynatmayı yasaklıyor. Bu direğin boyu en az 1,5 metre olmalı ve ucu sivri olmamalı.

29. Kale vuruşunda top ceza alanından çıkmak zorunda değil. Kural 16'ya göre top vurulup açıkça hareket ettiğinde oyunda; rakipler ise top oyuna girene kadar ceza alanının dışında bekliyor. Kale vuruşundan da yalnızca rakip kaleye doğrudan gol atılabilir. Bu yüzden takımlar kale vuruşunu ceza alanındaki bir arkadaşına kısa pasla kullanabiliyor.

Ofsayt, süre ve geri sayımlarda hangi ayrıntılar gözden kaçar?

30. Ofsayt pozisyonunda bulunmak tek başına ihlal değil. Kural 11'in ilk cümlesi tam olarak bunu söylüyor. Hakem ancak oyuncu oyuna ya da rakibe müdahale ederse ofsayt çalıyor. Ayrıca kale vuruşu, taç atışı ve köşe vuruşundan doğrudan gelen topta ofsayt yok. Ellerin ve kolların hesaba girmemesi de ilginç; kolun üst sınırı koltuk altının alt hizası.

31. Devre arası 15 dakikayı geçemez. Kural 7, oyunculara 15 dakikayı aşmayan bir devre arası hakkı tanıyor. Su molaları bir dakikayı geçmemeli; sıcak havadaki serinleme molaları ise 90 saniye ile üç dakika arasında sürüyor. Maç süresi de sabit değil, çünkü hakem ve iki takım maçtan önce müsabaka talimatına uygun biçimde anlaşırsa devreler kısalabiliyor.

32. Kaleci topu sekiz saniyeden fazla tutarsa rakip köşe vuruşu kazanır. Kural 12'ye göre kaleci kendi ceza alanında topu eliyle en fazla sekiz saniye kontrol edebiliyor; bu sınır 1 Temmuz 2025'ten beri geçerli. Hakem sürenin başladığına karar veriyor ve son beş saniyeyi elini kaldırarak sayıyor. Dolayısıyla eski yazılarda sık geçen altı saniye bilgisi bugünkü metinle uyuşmuyor; ayrıntılar kaleci topu kaç saniye tutabilir yazımızda.

33. Taç ve kale vuruşunu bilerek geciktirmenin de geri sayımı var. Güncel kurallara göre hakem, taç atışının ya da kale vuruşunun haksız biçimde geciktirildiğine karar verirse düdük çalıp elini kaldırarak beş saniye sayıyor. Süre dolarsa taç atışı rakibe geçiyor; kale vuruşunda ise rakip köşe vuruşu kazanıyor. Ancak oyuncunun ihtar alması için bu kez rakibin oyunu başlatmasını da aşırı geciktirmesi gerekiyor.

Hakemin yetkisi nerede başlar, kaptanın ayrıcalığı var mı?

34. Hakemin disiplin yetkisi düdükle değil, saha kontrolüyle başlıyor. Kural 5'e göre bu yetki, hakemin maç öncesi inceleme için sahaya girdiği andan sahayı terk ettiği ana kadar sürüyor; penaltı atışları da buna dahil. Örneğin bir oyuncu maç başlamadan ihraçlık bir ihlal yaparsa hakem onun maçta oynamasını engelleyebiliyor. Kartlar da yalnız oyunculara değil, yedeklere, oyundan çıkanlara ve takım görevlilerine gösterilebiliyor.

35. Kaptanın kurallarda özel bir ayrıcalığı yok. Kural 3, kaptanın özel bir statüsü ya da ayrıcalığı olmadığını, yalnızca takımın davranışından bir ölçüde sorumlu olduğunu yazıyor. Bununla birlikte IFAB'ın "Sadece kaptan" rehberi, önemli kararların ardından her takımdan yalnız bir oyuncunun, genellikle kaptanın, hakeme yaklaşmasını öngörüyor. IFAB bu rehberi 1 Temmuz 2027 ve sonrasında başlayan bütün müsabakalar için zorunlu protokol olarak belirledi.

36. Sahada tedavi gören oyuncu bir dakika dışarıda bekliyor. Güncel kurallara göre sakatlığı yüzünden oyun duran ya da sahada sağlık ekibinin değerlendirdiği bir saha oyuncusu oyun alanından çıkıyor. Oyuncu, oyun yeniden başladıktan sonra bir dakika dışarıda kalıyor ve hakemin izniyle dönüyor. Ancak kalecinin sakatlanması gibi bazı durumlar bu kuralın dışında.

Türk futbolunun ilk yıllarından hangi ilginç bilgiler var?

Türk futbolunun ilk sayfaları, TFF'nin kendi tarihçesinde ayrıntılı biçimde duruyor. Aşağıdaki üç madde bu kayıtlardan geliyor.

37. İlk Türk futbol takımının adı İngilizceydi. TFF'ye göre Türk topraklarındaki ilk futbol maçı, 1897'de İzmir ve İstanbul karmalarının karşılaşmasıydı. İlk Türk takımı ise Fuad Hüsnü Bey ile Reşat Danyal Bey'in kurduğu Black Stocking oldu. Tarihçe, kurucuların devrin hafiyelerinden kaçmak için İngilizce bir ad seçtiğini anlatıyor. Ayrıca takımın 1901'de Papazın Çayırı'nda oynadığı maç, bir Türk takımının ilk futbol maçı olarak kayıtlara geçti.

38. Türkiye FIFA'ya, FIFA'nın kuruluş yıl dönümünde üye oldu. TFF'nin tarihçesine göre ilk federasyon 1923'te Futbol Heyet-i Müttehidesi adıyla, Yusuf Ziya Öniş başkanlığında doğdu. Türkiye 21 Mayıs 1923'te FIFA'nın 26. üyesi oldu. Yani bu tarih, FIFA'nın 1904'teki kuruluşuyla aynı gün ve aya denk geliyor. UEFA ise Türkiye'nin tam üyeliğini 1962'de duyurdu.

39. İlk milli maç Cumhuriyet'ten üç gün önceydi. TFF'ye göre A Milli Takım ilk maçına 26 Ekim 1923'te İstanbul'daki Taksim Stadı'nda Romanya karşısında çıktı. Maç 2-2 bitti ve iki golü de Zeki Rıza Sporel attı. Böylece milli takımın ilk golünün sahibi de o oldu. Takımın yurt dışındaki ilk maçı ise 1924 Paris Olimpiyatları'nda Çekoslovakya'ya 5-2 kaybettiği karşılaşmaydı.

Türkiye'nin büyük turnuva yolculuğunda hangi ilginç anlar var?

40. Türkiye 1950 Dünya Kupası'na katılma hakkı kazandı ama gidemedi. TFF'ye göre milli takım elemede Suriye'yi 7-0 yenerek ilk kez finallerde oynama hakkı elde etti. Ancak finaller Brezilya'daydı ve ülkenin ekonomik koşulları bu uzun yolculuğa izin vermedi. Bu yüzden Türkiye'nin finallerdeki ilk sahnesi 1954'e kaldı.

41. 1954 biletini bir çocuğun havaya attığı para belirledi. Türkiye ile İspanya elemede birer kez kazandı: Madrid'de İspanya 4-1, İstanbul'da Türkiye 1-0 üstün geldi. Roma'daki üçüncü maç 2-2 bitince kazananı kura belirledi. TFF'nin anlatımına göre parayı, maçta top toplayıcılık yapan Franco adlı İtalyan bir çocuk attı; kaptan Turgay Şeren yazı dedi ve para yazı geldi.

42. 2002 üçüncülüğü 48 yıllık bekleyişin ardından geldi. TFF'ye göre Türkiye, play-off'ta Avusturya'yı Viyana'da 1-0, İstanbul'da 5-0 yenip 48 yıl sonra yeniden finallere çıktı. Japonya ve Güney Kore'nin birlikte düzenlediği turnuvada milli takım çeyrek finalde Senegal'i uzatmada 1-0 geçti. Ardından yarı finalde Brezilya'ya kaybetti, üçüncülük maçında ise Güney Kore'yi 3-2 yendi. Diğer turnuvaları Türkiye'nin Dünya Kupası geçmişini anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

43. Genç milli takımlar üç kez Avrupa şampiyonu oldu. TFF'nin tarihçesine göre altyapı yatırımları 1992'de meyvesini verdi ve genç milli takım tarihte ilk kez Avrupa şampiyonluğuna ulaştı. Üstelik genç milliler bu başarıyı 1994 ve 2005'te iki kez daha tekrarladı. TFF, sonraki şampiyonlukların ilk başarının tesadüf olmadığını gösterdiğini yazıyor.

Çocuk futbolunda kurallar neden esneyebilir?

Kitapçığın giriş bölümü, kuralların FIFA Dünya Kupası'ndan uzak bir köydeki küçük çocukların maçına kadar her yerde aynı olmasını futbolun gücü olarak görüyor. Yine de kurallar çocuk futboluna özel bazı uyarlamalara açıkça izin veriyor.

44. Federasyonlar çocuk maçında sahayı, topu ve kaleyi küçültebilir. Kitapçığa göre gençler, veteranlar, engelliler ve grassroots, yani taban futbolunda şu başlıklar değişebiliyor:

• Oyun alanının boyutları.
• Topun boyutu, ağırlığı ve malzemesi.
• Kale genişliği ve üst direğin yerden yüksekliği.
• Devrelerin süresi ve oyuncu sayısı.
• Oyundan çıkan oyuncunun geri dönmesi ve geçici oyun dışı bırakma.

Yaş sınırlarını da ulusal federasyonlar belirliyor. Bu yüzden Türkiye'de güncel yaş kategorilerini ve top kurallarını her sezon TFF duyurularından kontrol etmek gerekiyor.

45. Çocuk maçında oyundan çıkan oyuncu yeniden oyuna girebilir. IFAB'ın 3 Mart 2017'de Londra'da toplanan 131'inci genel kurulu, tekrar değiştirilebilir oyuncu uygulamasını gençler, veteranlar, engelliler ve taban futbolu için kabul etti. Yani dinlenen bir çocuk aynı maçta sahaya dönebiliyor; bunun için ulusal federasyonun, konfederasyonun ya da FIFA'nın onayı gerekiyor. Bu seviyelerin dışında ise oyundan çıkan oyuncu maça geri dönmüyor.

46. Çocuk maçında bir oyuncu birkaç dakikalığına oyun dışı kalabilir. Kitapçık, federasyon onaylarsa taban seviyelerinde ihtar gerektiren ihlallerin tümü ya da bir kısmı için geçici oyun dışı bırakmaya izin veriyor. Hakem önce sarı kart gösteriyor, sonra bekleme alanını, genellikle takımın teknik alanını işaret ediyor. Süre, toplam oyun süresinin yüzde 10'u ile 15'i arasında; örneğin 80 dakikalık bir maçta 8 dakika. Uygulama kalecileri de kapsıyor, ama yedek oyuncular kapsam dışında.

Çocuk futbolunda güvenlik ve gelişim konusunda kurallar ve bilim ne diyor?

47. U-12 ve altı maçlarda kafa vuruşunu kaldıran bir deneme var. IFAB, U-12 ve altı yaşlardaki taban müsabakalarıyla sınırlı bir denemeye izin veriyor. Denemede bilinçli kafa vuruşu rakibe endirekt serbest vuruş kazandırıyor. İhlal savunan takımın ceza alanındaysa vuruşun yeri, ceza alanı çizgisi üzerindeki en yakın nokta. IFAB denemeyi 2022'de onayladı ve Ocak 2023'te duyurdu. Bu bir kural değil, deneme; katılmak isteyen müsabaka federasyonu aracılığıyla izin istemek zorunda.

48. Taşınabilir kaleler de yere sabitlenmek zorunda. Kural 1, portatif olanlar dahil bütün kalelerin zemine sıkıca ve güvenli biçimde sabitlenmesini istiyor. Bu madde özellikle okul bahçelerinde ve antrenman sahalarında önem taşıyor, çünkü çocuklar kaleye tırmanabiliyor ya da fileye asılabiliyor. Bu yüzden antrenmandan önce kalenin sabitlendiğini kontrol etmek iyi bir alışkanlık.

49. Çocuklara özel bir ısınma programı sakatlıkları neredeyse yarıya indirdi. Rössler ve arkadaşlarının 2018 çalışması, 11+ Kids programını dört ülkede 3.895 çocuk oyuncuyla sınadı; yaş ortalaması 10,8'di. Programı uygulayan takımlarda toplam sakatlık oranı yüzde 48 azaldı, ağır sakatlıklardaki azalma ise yüzde 74'e ulaştı. Araştırmacılar programın haftada en az bir, tercihen iki kez yapılmasını öneriyor. Programın büyük yaş gruplarına yönelik sürümünü FIFA 11+ yazımızda anlattık.

50. Aynı yaş grubunda ayları büyük olan çocuklar seçmelerde öne çıkabiliyor. Cobley ve arkadaşlarının 2009 meta-analizi, 14 spor dalı ve 16 ülkeden 38 çalışmayı bir araya getirdi. Analiz, göreli yaş etkisinin tutarlı biçimde ortaya çıktığını ama etkinin küçük olduğunu gösterdi. Özellikle temsilî düzeyde oynayan 15-18 yaş erkek sporcularda etki en belirgin hâldeydi. Konunun yaş grubu düzenine etkisini doğum ayı yazımızda ele aldık.

Futbol hakkında ilginç bilgiler arasında hangi efsaneler dolaşıyor?

Bazı cümleleri internette o kadar sık görüyoruz ki doğru sanıyoruz. Aşağıdaki tablo, futbol hakkında ilginç bilgiler diye paylaşılan ama güncel kurallarla uyuşmayan yaygın iddiaları karşılaştırıyor.

Bu yanlışların çoğu eski bir kural metnine ya da kulaktan dolma bir anlatıya dayanıyor. Bu yüzden bir bilgiyi paylaşmadan önce tarihini ve kaynağını sormak en sağlam alışkanlık.

Futbol hakkında ilginç bilgiler listesine hangi maddeleri almadık?

Listeyi hazırlarken birçok popüler bilgiyi eledik. Ölçütümüz basitti: bilgi birincil bir kaynakta açıkça yazmıyorsa ya da kısa sürede değişebiliyorsa listeye girmedi.

• Rekorlar: En hızlı gol, en çok gol ya da en çok şampiyonluk gibi kayıtlar her turnuvada değişebiliyor. Bu yüzden güncel kaydı FIFA ve TFF istatistiklerinden kontrol edin.
• Kurucu üye sayıları: FIFA'nın kuruluşuna katılan ülkelerin sayısı farklı metinlerde farklı geçebiliyor. Bu yüzden yalnız kesin olan tarih ve yeri yazdık.
• Popüler anekdotlar: Kartların fikrinin trafik ışıklarından doğduğu gibi yaygın hikâyeleri birincil kaynakta doğrulayamadık.
• Futbolun tek bir mucidi olduğu iddiası: Ayakla oynanan top oyunlarının kökeni tartışmalı. Bu nedenle biz yalnız yazılı kuralların 1863'teki doğuşunu madde yaptık.
• İzleyici ve taraftar sayıları: Bu rakamlar ölçüm yöntemine göre değişiyor, dolayısıyla kaynağı net olmayan sayıyı yazmadık.

Öte yandan bir bilginin bu listede olmaması, yanlış olduğu anlamına gelmiyor. Yalnızca kalıcı ve kaynaklı bir liste kurmak için daha temkinli davrandık.

Futbol hakkında ilginç bilgileri çocuklarla nasıl paylaşabilirsiniz?

Futbol hakkında ilginç bilgiler, maç izlerken ya da antrenman dönüşünde çocukla sohbet açmak için iyi bir malzeme. Ancak bilgiyi ezber yarışına çevirmemek önemli. Aşağıdaki öneriler pratik fikirler; bilimsel olarak sınanmış bir yöntem değil.

1. Doğru mu yanlış mı oyunu oynayın: Efsaneler tablosundaki bir cümleyi okuyun, çocuk tahmin etsin, ardından kuralı birlikte okuyun.
2. Maç izlerken soru sorun: Taç ya da köşe vuruşu anında "Burada ofsayt olur mu?" diye sorun.
3. Ölçüyü adımlarla gösterin: Bahçede ya da parkta 7,32 metreyi birlikte adımlayın; çocuk kalenin genişliğini kendi adımıyla görsün.
4. Bir tarih şeridi çizin: 1863, 1904, 1923 ve 1930'u bir kâğıda sırayla yazın; çocuk her yılın yanına bir cümle eklesin.
5. Kaynak alışkanlığı kazandırın: Çocuk yeni bir bilgi getirdiğinde "Bunu kim söylüyor?" diye sorun.

Sohbetler çocuğun sahaya çıkma isteğini artırırsa, yaşına uygun gruplar için İstanbul minikler futbol okulu sayfası gibi il ve program sayfalarımızdan başlayabilirsiniz. Ayrıca okul seçerken TFF yetki belgesini ve antrenörün çocuk futbolu sertifikasını sormayı unutmayın.