Futbol Takımında Akran Zorbalığı: Dışlanan Çocuğa Nasıl Destek Olunur?

Bu yazıyı, dışlanan bir çocuğun yanında durmak isteyen veliler ve çocuk antrenörleri için hazırladık. Zorbalığın türlerini, belirtilerini, çocukla nasıl konuşulacağını, antrenör ve kulüple iş birliğini, takım kurallarını ve uzmana ne zaman gidileceğini sırayla ele alıyoruz. Yazı bilgi verir; çocuğunuzun ruh sağlığına dair kararlar için okul rehberlik servisi, çocuk hekimi ya da çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanıyla birlikte hareket edin.

Bir noktayı baştan söylemek gerekir: Zorbalık, hedef alınan çocuğun bir kusuru değildir. Bu yüzden yazıda kimseyi damgalamadan, “zorba çocuk” ya da “kurban çocuk” gibi kalıplar yerine davranışı anlatan bir dil kullanıyoruz. Çünkü davranış değişebilir; bir çocuğa yapıştırılan etiket ise uzun süre üzerinde kalır.

Şaka, rekabet ve zorbalık arasındaki fark nasıl anlaşılır?

Takım sporunda çocuklar birbirine laf atar, tartışır, bazen birbirini kırar. Bunların hepsi zorbalık değildir. Ancak her şeyi “çocuklar arasında olur” diye geçiştirmek de dışlanan çocuğu yalnız bırakır. Araştırmacıların çoğu, Norveçli psikolog Dan Olweus’un çalışmalarından gelen üç ölçüte bakar: kasıt, tekrar ve güç dengesizliği. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) de veliler için hazırladığı sayfada zorbalığın çoğu zaman bir güç meselesi olduğunu vurgular.

Aşağıdaki tablo, sahada sık karşılaşılan üç durumu karşılaştırıyor. Kesin bir teşhis aracı değildir; yalnızca neye dikkat edeceğinizi gösterir.

Kısaca ölçüt şudur: Gülen yalnızca bir tarafsa ve bu sahne tekrar ediyorsa, artık oyun değil, zorbalık konuşuyorsunuz demektir.

Futbol takımında akran zorbalığı hangi biçimlerde görülür?

AAP, zorbalığı fiziksel, sözlü ve sosyal olmak üzere üç ana biçimde anlatır; bunlara dijital ortamda yaşanan siber zorbalığı ekler. Futbol takımında akran zorbalığı da bu dört biçimin sahadaki ve soyunma odasındaki karşılığıdır:

• Sözlü zorbalık: Lakap takma, beden, ten rengi, aksan ya da beceri üzerinden alay, tehdit, hatayı herkesin önünde büyütme.
• Fiziksel zorbalık: Oyun dışında itme, kasıtlı sert giriş, çantayı ya da kramponu saklama, eşyaya zarar verme.
• Sosyal zorbalık ve dışlama: Pas vermeme, ısınma eşleşmelerinde kimsenin seçmemesi, soyunma odasında yer bırakmama, dedikodu yayma.
• Siber zorbalık: Takım mesaj grubunda alay, çocuğun görüntüsünü izinsiz paylaşma, gruptan çıkarma ya da ona kapalı ikinci bir grup kurma.

Bu biçimler çoğu zaman iç içe geçer. Örneğin sahada pas almayan çocuk, akşam mesaj grubunda o maçla ilgili alaya da konu olabilir. Bu yüzden tek bir olaya değil, zamana yayılan tabloya bakmak gerekir.

İspanya’da gençlik sporunda zorbalık yaşamış 11 kişiyle yapılan görüşmelere dayanan bir çalışma (Ríos ve ark., 2022) fiziksel, sözlü ve sosyal zorbalığın üçünü de sporda tanımladı. Katılımcılar, bu davranışların en çok soyunma odasında yaşandığını anlattı.

Dışlama sahada nasıl görünür?

Dışlama, en zor fark edilen zorbalık biçimidir. Ortada bir hakaret ya da itiş yoktur; takım arkadaşları çocuğu sadece yok sayar. Üstelik dışarıdan bakan yetişkin, bunu çoğu zaman beceri farkı ya da çocuğun utangaçlığı sanar.

Sahada şu işaretler dışlamayı düşündürebilir:

• Çocuk boş pozisyonda olduğu hâlde top ona gelmiyor, pas hep aynı üç dört oyuncu arasında dönüyor.
• Eşli çalışmalarda ya da ısınmada çocuk sürekli tek kalıyor, antrenörün eşleştirmesini bekliyor.
• Takım seçiminde hep en sona kalıyor ve aynı sahneyi her hafta yaşıyor.
• Gol sevinci, çakışma ya da molada sohbet halkasının dışında duruyor.
• Soyunma odasında yer bulamıyor, biri eşyalarını kenara itiyor ya da sırasını hep başkası alıyor.

Tek bir antrenmanda görülen bu görüntülerin masum bir açıklaması olabilir. Öte yandan aynı çocuk haftalarca aynı yerde duruyorsa, antrenörün ya da velinin durumu sakin bir dille sorması gerekir. Takım içi ilişkilerin genel dinamiğini merak ediyorsanız takım kimyası ve soyunma odası kültürü yazımız daha geniş bir çerçeve sunuyor.

Siber zorbalık takım mesaj grubuna nasıl taşınır?

Bugün pek çok takımın çocuklar arasında ya da velilerin kurduğu bir mesaj grubu var. Aslında bu gruplar duyuru için yararlıdır; ancak sahada başlayan alay akşam ekrana taşınınca çocuk evde bile kendini güvende hissetmez.

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) Avrupa Bölge Ofisi’nin 44 ülke ve bölgede 11, 13 ve 15 yaşındaki 279 binden fazla çocukla yürüttüğü okul çağı sağlık davranışları araştırmasına (HBSC) göre, her altı çocuktan biri siber zorbalığa uğradığını bildirdi. Aynı araştırmada okulda zorbalığa uğradığını söyleyenlerin oranı yaklaşık yüzde 11 oldu. DSÖ, bu tabloda hükümetlerin, okulların ve ailelerin birlikte çalışmasını istiyor.

Takım grubunda veliler ve antrenör şunlara dikkat edebilir:

• Grupta yalnızca duyuru ve organizasyon paylaşmak; maç sonu yorumlarını ve oyuncu değerlendirmesini gruba taşımamak.
• Çocukların fotoğraf ve videolarını, aileleri izin vermeden paylaşmamak.
• Alay içeren bir mesaj görüldüğünde ekran görüntüsünü yalnızca kanıt olarak saklamak, yaymamak ve yöneticiden mesajın kaldırılmasını istemek.
• Çocuğa kapalı “ikinci grup” kurulduğunu öğrenince bunu doğrudan antrenöre bildirmek.

Hangi çocuklar daha çok hedef alınır?

Zorbalık herhangi bir çocuğun başına gelebilir. Yine de araştırmalar bazı durumların riski artırabildiğini gösteriyor. Bunu bilmek, çocuğu suçlamak için değil, yetişkinlerin nereye daha dikkatli bakacağını anlamak içindir.

Portekiz’de 24 çocuk futbolu antrenörüyle yapılan bir çalışmada (Vaz ve ark., 2025) antrenörler, hedef alınan çocukların çoğunlukla daha küçük yaşta olduğunu ve saldırıların en sık fiziksel özellikler, davranışlar ve cinsel yönelim üzerinden yapıldığını belirtti. Antrenörlere göre bu davranışlar en çok soyunma odasında ve tribünde yaşanıyordu.

Uluslararası Olimpiyat Komitesi’nin (IOC) sporda taciz ve istismar üzerine uzlaşı bildirisi (Mountjoy ve ark., 2016) ise çocuk sporcuları, engelli sporcuları ve LGBT sporcuları en yüksek risk grubunda sayıyor. Bildiri, sporcuların da fail olabileceğini ve zorbalık ile “kabul törenlerini” bu mekanizmalar arasında sayıyor. Pratikte şu çocuklar daha çok yalnız kalabilir:

• Takıma sezon ortasında katılan yeni çocuk.
• Yaşça ya da bedence grubun geri kalanından belirgin biçimde farklı olan çocuk.
• Becerisi henüz gelişmekte olan ya da sık hata yapan çocuk.
• Farklı bir dil, aksan ya da kültürden gelen çocuk.
• Bir kronik hastalığı, engeli ya da gelişimsel farklılığı olan çocuk.

Kiloya dayalı alay özelinde aileler ve antrenörler için ayrıntılı öneriler, kilolu çocuk ve futbol yazımızda yer alıyor.

Çocuğunuzun zorbalık yaşadığını hangi işaretler düşündürür?

Çocukların çoğu zorbalığı kendiliğinden anlatmaz. Bu nedenle davranıştaki değişiklikler çoğu zaman ilk ipucudur. AAP ve İngiltere Ulusal Sağlık Hizmeti’ne (NHS) bağlı Newcastle Hastaneleri’nin veli bilgilendirme sayfası, dikkat edilmesi gereken işaretleri benzer biçimde sıralıyor:

• Antrenman günü yaklaşınca baş ya da karın ağrısından yakınma, gitmemek için bahane üretme.
• Uyku düzeninde bozulma, kâbus, iştahta belirgin değişiklik.
• Futbolu çok seven bir çocuğun aniden “artık sevmiyorum” demesi.
• Takım arkadaşlarından söz etmemeye başlama, maç sonrası sessizlik.
• Kaybolan ya da hasar görmüş eşyalar, açıklanamayan morluklar.
• Telefona mesaj gelince gerilme ya da telefondan tamamen kaçma.
• Kendisi hakkında olumsuz konuşma: “Ben zaten beceriksizim”, “Kimse beni istemiyor”.

Ancak bu işaretlerin hiçbiri tek başına zorbalığı kanıtlamaz. Büyüme dönemi, okul yükü, başka bir aile meselesi ya da sağlık sorunu da benzer tablolar yaratabilir. Bununla birlikte birkaç işaret birlikte ve haftalarca sürüyorsa, konuyu açmanın zamanı gelmiştir. Kendine zarar verme ya da intihardan söz etme gibi işaretler ise beklemeye gelmez; aşağıdaki uzman bölümüne bakın.

Çocuk zorbalığı neden anlatmaz?

Velilerin en sık sorduğu soru budur: “Neden bana söylemedi?” Cevap çoğu zaman utanç, korku ve kendini suçlamadır.

Ríos ve arkadaşlarının görüştüğü gençlerin çoğu, yaşadıklarını kendi motor becerilerine ya da fiziksel özelliklerine bağlamış, yani suçu kendinde aramıştı. Aynı gençler duruma çoğunlukla sessiz kalarak ya da kaçınarak tepki vermiş; takım arkadaşlarından ve antrenörlerden az destek gördüklerini anlatmıştı. Bazıları zorbalığı hem kulüpte hem okulda yaşamıştı. Portekiz’deki antrenör çalışmasında da antrenörlerin büyük çoğunluğu, hedef alınan çocukların yardım istemediğini ve bunun başlıca nedeninin korku olduğunu düşünüyordu.

Çocuğun aklından geçenler genellikle şunlardır:

• “Söylersem antrenör beni oynatmaz.”
• “Annem babam kulübe gelip olay çıkarır, herkes daha çok dalga geçer.”
• “Ispiyoncu derler.”
• “Belki gerçekten kötü oynuyorum, hak ediyorum.”

Bu düşünceleri bilmek, konuşmayı nasıl açacağınızı da belirler. AAP’nin çocuklara verdiği mesaj burada çok işe yarar: Saldırıya uğrayan biri için yardım istemek ispiyonculuk değildir.

Çocuğunuzla bu konuyu nasıl konuşabilirsiniz?

Konuşmanın amacı sorgu değil, güven kurmaktır. Maç çıkışında arabada ya da antrenman sonrası yorgunken açılan konular genellikle kısa cevaplarla kapanır. Sakin bir akşam, yürüyüş ya da birlikte yapılan bir iş daha iyi bir zemin sunar.

1. Kapıyı açın: “Son zamanlarda antrenmandan pek söz etmiyorsun, takımda nasıl gidiyor?” gibi açık uçlu bir soru sorun.
2. Dinleyin, sözünü kesmeyin: AAP önce yargılamadan dinlemeyi ve “Biraz daha anlatır mısın?” diye devam etmeyi önerir.
3. Anlattığı için teşekkür edin ve ona inandığınızı söyleyin: Newcastle Hastaneleri’nin veli rehberi bunu ilk adımlar arasında sayar.
4. Suçun onda olmadığını açıkça belirtin: “Sana böyle davranmaları senin hatan değil.”
5. Olguları sakince toparlayın: Ne oldu, kim vardı, ne zaman oldu, kim ne dedi? Gerekirse birlikte not alın.
6. Çözüme onu da katın: “Antrenörle konuşmamı ister misin, nasıl konuşmamı istersin?” diye sorun.
7. Ona sormadan kulübe gitmeyeceğinize söz vermeyin; ama gideceğinizde önceden haber verin: Böylece güveni korursunuz.

Özellikle kendi öfkenizi göstermemek zordur, ancak önemlidir. Çocuk sizin tepkinizi görünce anlattığına pişman olabilir. Kızgınlığınızı daha sonra bir yetişkinle paylaşın; çocuğun yanında sakin kalın.

Hangi cümleler çocuğu korur, hangileri yalnız bırakır?

İyi niyetli cümleler bile çocuğa “bu senin sorunun” mesajı verebilir. Aşağıdaki tablo, sık duyulan ifadelerin yerine neler söylenebileceğini gösteriyor.

Karşılık vermeyi teşvik etmemek özellikle önemlidir. Newcastle Hastaneleri’nin rehberi, misillemenin durumu çoğu zaman kötüleştirdiğini belirtiyor. AAP ise çocuklara “dur, uzaklaş, anlat” diye özetlenebilecek bir yol öğretiyor: zorbalık yapana net bir “dur” demek, sakince uzaklaşmak ve güvendiği bir yetişkine anlatmak. Evde kısa cümleler çalışmak da yardımcı olur; örneğin “Yeter” ya da “Hiç hoş değil”.

Çocuğunuz zorbalık yapan tarafsa ne yapmalı?

Hiçbir veli bu haberi duymak istemez. Yine de çocuğunuzun bir takım arkadaşını dışladığı ya da alaya aldığı söylendiğinde savunmaya geçmek yerine dinlemek, sorunu en hızlı çözen yoldur. IOC bildirisinin de hatırlattığı gibi sporcular fail olabilir; bu, çocuğun “kötü” olduğu anlamına gelmez, öğrenilmesi gereken bir davranış olduğunu gösterir.

AAP’nin bu durumdaki önerileri şöyle özetlenebilir:

• Hemen harekete geçin ve başkalarına saygıyla davranmasını açıkça şart koşun.
• Net ve tutarlı sınırlar koyun; evde nezaketi kendiniz örnek olarak gösterin.
• Saldırganlığı besleyen cezalar yerine davranışı düzelten disiplin yöntemleri seçin; iyi davranışı fark edip söyleyin.
• Neden böyle davrandığını anlamaya çalışın. Çocuk başka bir yerde kendisi zorbalık görüyor ya da zor bir dönemden geçiyor olabilir.
• Gerekirse çocuk hekiminizden ya da bir ruh sağlığı uzmanından destek isteyin.

Antrenörle iş birliği bu noktada da gereklidir. Çocuğun takımdan çıkarılması çoğu zaman ilk seçenek olmamalıdır; özür, onarım ve davranışın izlenmesi daha öğretici olabilir. Ancak davranış sürerse ve başka bir çocuğun güvenliğini etkiliyorsa, kulübün daha kesin adımlar atması makul bir tercihtir.

Seyirci kalan takım arkadaşları ne yapabilir?

Zorbalık çoğu zaman izleyen çocukların önünde olur. Gülen, susan ya da mesajı beğenen her çocuk, farkında olmadan zorbalık yapana sahne kurar. Öte yandan tek bir çocuğun “yeter” demesi bile sahnenin havasını değiştirebilir.

AAP’nin seyirci çocuklar için önerileri, takım içinde de rahatlıkla uygulanabilir:

• Sadece izlemeyin; izlemek, zorbalık yapana istediği ilgiyi verir.
• “Dur” deyin ve hedef alınan arkadaşınızın ortamdan uzaklaşmasına yardım edin.
• Çevrim içinde alaycı paylaşımları paylaşmayın, beğenmeyin; zorbalık yapanı engelleyin ve arkadaşınıza destek mesajı gönderin.
• Güvendiğiniz bir yetişkine, antrenöre ya da ailenize haber verin.
• Sonrasında o arkadaşınızın yanında olun; molada yanına oturmak, ısınmada eşi olmak küçük ama güçlü bir adımdır.

Antrenörler, kaptanlık ya da “takım sorumlusu” gibi rolleri tam da bu davranışı ödüllendirmek için kullanabilir. Bir çocuğu yalnız kalan arkadaşını oyuna kattığı için takım önünde takdir etmek, kurallardan daha etkili bir mesaj verir.

Antrenörle görüşmeye nasıl hazırlanmalı?

Antrenör çoğu zaman sahada olup biteni sizden daha az fark eder; özellikle soyunma odası ve mesaj grubu onun gözünün dışında kalır. Bu nedenle görüşmeyi suçlama değil, bilgi paylaşımı olarak kurmak işe yarar.

1. Notlarınızı hazırlayın: tarih, olay, kimlerin olduğu, söylenen sözler ve varsa ekran görüntüleri.
2. Görüşmeyi antrenman çıkışında, başka velilerin ve çocukların yanında değil; önceden belirlediğiniz bir saatte yapın.
3. Olguları anlatın, diğer çocuklar için yargı cümleleri kurmayın.
4. Antrenörün gözlemini sorun: “Sahada siz neler görüyorsunuz?”
5. Somut bir adım üzerinde anlaşın ve ne zaman yeniden konuşacağınızı belirleyin.
6. Görüşmeden sonra konuşulanları kısa bir mesajla yazılı hâle getirin.

Ayrıca diğer çocukların adlarını mesaj gruplarında, sosyal medyada ya da başka velilerle paylaşmamak hem çocukların mahremiyeti hem de çözüm için önemlidir. Zor bir görüşmeyi hangi cümlelerle açabileceğinizi ve hangi kanalın daha uygun olduğunu antrenör ve veli iletişimi rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Antrenör sahada zorbalığı nasıl önleyebilir?

Ortalama yaşı 14 civarında olan 359 genç sporcuyla yapılan bir çalışma (Evans ve ark., 2016), sporda zorbalığın okuldakinden daha az görüldüğünü ama yine de yaşandığını buldu. Takımda zorbalığa uğrayan gençler takım arkadaşlarıyla daha zayıf bağ bildirdi; zorbalık yapan gençler ise antrenörleriyle daha zayıf bir ilişki tarif etti. Bu bulgu, antrenörle kurulan bağın önemli olabileceğine işaret ediyor; ancak kesitsel bir çalışma olduğu için neden sonuç ilişkisi kurmaz.

Portekiz’deki çalışmada antrenörler, önlemede belirleyici olabileceklerini ama uyarı işaretlerini tanımada kendilerini tam hazır hissetmediklerini söyledi. Bu nedenle sahada uygulanabilecek basit alışkanlıklar değerlidir:

• Takımları ve eşleri antrenör kurar; çocuklara “seçme” yaptırmaz.
• Isınma eşleri ve oda düzeni her hafta değişir, kimse hep aynı kişiyle kalmaz.
• Pas sayısı ya da “herkes topa dokunmadan gol yok” gibi kurallar dışlamayı oyunun içinde kırar.
• Hata eden çocuğu düzeltirken antrenör alaya izin vermez; kendisi de lakap ve iğneleyici şaka kullanmaz.
• Soyunma odasında ve servis aracında her zaman bir yetişkin olur.
• Antrenör son birkaç dakikayı kısa bir değerlendirme halkasına ayırır; burada her çocuk bir kez söz alır.

Üstelik bu alışkanlıklar yalnızca zorbalığı değil, takımın genel havasını da iyileştirir.

Futbol takımında akran zorbalığına karşı takım kuralları nasıl yazılır?

Kuralları ilk antrenmanda çocuklarla birlikte konuşarak yazarsanız, çocuklar onları daha çok sahiplenir. Kısa, olumlu ve davranışa dayalı olmaları gerekir. “Kaba olmak yasak” gibi belirsiz bir madde yerine, çocuğun neyi yapacağını anlatan cümleler seçin.

Örnek bir takım sözleşmesi şu maddeleri içerebilir:

1. Herkes oyuna dahildir; boşta kalan arkadaşımıza pas veririz.
2. Kimsenin bedeni, ten rengi, dili, ailesi ya da becerisi hakkında lakap takmayız ve alay etmeyiz.
3. Hata yapan arkadaşımıza “devam” deriz; kızmayız, taklidini yapmayız.
4. Takım grubunda yalnızca takımla ilgili bilgileri paylaşırız; kimsenin fotoğrafını izinsiz paylaşmayız.
5. Bir arkadaşımız incitildiğinde “dur” deriz ve bir yetişkine haber veririz. Bu ispiyonculuk değildir.
6. Kural çiğnendiğinde önce konuşur, sonra onarırız: özür dileriz ve davranışımızı değiştiririz.

Ardından kuralı ne zaman ve nasıl uygulayacağınızı da önceden belirleyin. Ceza koşusu ya da herkesin önünde azarlama gibi yöntemler, zorbalığı bastırmak yerine sahneyi değiştirir. Velilerin de bu sözleşmeden haberdar olması, evde aynı dilin kullanılmasını kolaylaştırır. Futbol takımında akran zorbalığı ile mücadelede bu ortak dil, tek tek müdahalelerden daha kalıcı bir zemin oluşturur.

Güvenli spor politikası nedir, bir futbol okulunda neleri içermeli?

IOC uzlaşı bildirisi, güvenli sporu saygılı, hakkaniyetli ve her türlü kasıtlı şiddetten arınmış bir spor ortamı olarak tanımlar. Bildiriye göre psikolojik istismar diğer bütün biçimlerin merkezinde yer alır. Bildiri, önlemenin en etkili yolunu sporcuları, antrenörleri, yöneticileri, sağlık çalışanlarını ve eğitimcileri kapsayan çok kurumlu bir yaklaşım olarak görür.

FIFA da çocukları futbolda zarardan korumaya yönelik FIFA Guardians adlı bir koruma programı yürütüyor ve üye federasyonlara bir çerçeve sunuyor. Bir futbol okulunda yazılı bir çocuk koruma ya da güvenli spor politikası varsa, genellikle şu unsurları içerir:

• Zorbalık ve kötü muameleyi tanımlayan, çocukların ve velilerin anlayacağı bir metin.
• Antrenörler, personel ve veliler için davranış kuralları.
• Bir endişeyi kime ve nasıl bildireceğinizi gösteren açık bir yol ve sorumlu bir kişi.
• Soyunma odası, servis aracı, kamp ve konaklama gibi yüksek riskli ortamlar için gözetim düzeni.
• Fotoğraf, video ve kişisel verilerin paylaşımına dair kurallar.
• Bildirilen olayların kayda geçmesi ve aileye geri dönüş yapılması.

Bir okulu değerlendirirken bu politikayı sormak, sertifika ve tesis sorularından daha az önemli değildir. Okul seçiminde bakılabilecek diğer ölçütler için futbol okulu seçerken dikkat edilmesi gereken kriterler yazımıza göz atabilirsiniz.

Okul ya da kulüp yanıt vermezse hangi adımlar atılır?

Çoğu durumda antrenörle yapılan sakin bir görüşme ve birkaç haftalık takip yeterli olur. Ancak sorun sürüyorsa ya da antrenör konuyu önemsemiyorsa, adımları sırayla ilerletmek işinizi kolaylaştırır.

1. Okulun ya da kulübün yönetimine, tarihli notlarınızı da ekleyerek yazılı başvuru yapın.
2. Okulun çocuk koruma ya da güvenli spor sorumlusu varsa doğrudan ona ulaşın.
3. Çocuk aynı zamanda okulda da zorbalık yaşıyorsa, okulun rehberlik servisiyle iletişime geçin; iki ortamı birlikte ele almak daha etkili olabilir.
4. Yaşadığınız süreci başka velilere yol göstermesi için platformumuzdaki futbol okulu şikâyet sayfası üzerinden, çocukların adlarını vermeden paylaşabilirsiniz.

Bazı durumlar artık yalnızca kulübün iç meselesi değildir. Bir yetişkinin çocuğa kötü muamele ettiğinden şüpheleniyorsanız Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nın ALO 183 hattını arayabilirsiniz. Tehdit, ciddi fiziksel saldırı ya da çocuğun özel görüntülerinin yayılması gibi durumlar ise hukuki sonuç doğurabilir. Böyle bir durumda neler yapabileceğinizi bir hukukçuya danışın; acil bir tehlike varsa 112’yi arayın. Bu yazı hukuki tavsiye yerine geçmez.

Ne zaman okul rehberlik servisine ya da bir uzmana başvurmalı?

Zorbalığın etkisi sahayla sınırlı kalmayabilir. Moore ve arkadaşlarının 165 çalışmayı bir araya getiren meta analizi (2017), zorbalığa uğramanın depresyon, kaygı, genel sağlıkta bozulma ve intihar düşünceleriyle güçlü biçimde ilişkili olduğunu gösterdi. Bu, her çocuğun bu sorunları yaşayacağı anlamına gelmez; ancak işaretleri ciddiye almak için yeterli bir nedendir.

Şu durumlarda profesyonel destek düşünmek yerinde olur:

• Uyku, iştah ya da okul başarısındaki değişiklik birkaç haftadır sürüyorsa.
• Çocuk yalnızca futboldan değil, okuldan ve arkadaşlarından da uzaklaşıyorsa.
• Sık baş ve karın ağrısı gibi yakınmalar tekrarlıyorsa; bunlar için önce çocuk hekimine başvurun.
• Çocuk kendini sürekli değersiz hissettiğini söylüyorsa.
• Kendine zarar vermekten ya da ölmekten söz ediyorsa. Bu durumda beklemeden destek alın; acil tehlike varsa 112’yi arayın.

İlk adres çoğu zaman okulun rehberlik servisidir; okul psikolojik danışmanı hem çocukla görüşebilir hem de sizi doğru uzmana yönlendirebilir. Gerektiğinde çocuk hekimi, çocuk ve ergen psikiyatristi ya da bir klinik psikolog süreci üstlenebilir. NHS’ye bağlı hastanelerin veli rehberi de aile hekimini ilk başvuru noktalarından biri olarak gösteriyor. Tanı ve tedavi kararları yalnızca bu uzmanlara aittir.

Zorbalık çocuğu futboldan soğutursa takım değiştirmek çözüm mü?

Ríos ve arkadaşlarının çalışmasının başlığı, katılımcılardan birinin cümlesidir: “Futbolu bıraktım ve bir daha geri dönmeye hiç niyetim yoktu.” Zorbalık, çocuğun sporla bağını kalıcı biçimde koparabilir. Bu yüzden takım değiştirmek bazen gerçekten doğru karar olabilir.

Yine de karar vermeden önce şu soruları sormak işe yarar:

• Antrenör ve yönetim sorunu çözmek için somut bir adım attı mı, attıysa sonuç ne oldu?
• Çocuk değişikliği kendisi istiyor mu, yoksa yetişkinler mi karar veriyor?
• Yeni ortamda aynı sorunun yaşanmaması için hangi işaretlere bakacaksınız?
• Geçiş döneminde çocuğun futbolla bağını korumak için ara bir çözüm var mı: farklı bir grup, farklı bir antrenman günü ya da kısa bir mola?

Okul ya da grup değiştirmenin genel ölçütlerini, oyun süresi açısından ele aldığımız yedek kalan çocuk ve ebeveyn yaklaşımı yazısında bulabilirsiniz. Yeni bir okul arıyorsanız İstanbul, Ankara ya da İzmir gibi il sayfalarından bölgenizdeki seçenekleri inceleyebilir, her okula güvenli spor politikasını sorabilirsiniz. Diğer velilerin deneyimlerini değerlendirirken okul yorumlarını nasıl okuyacağınızı anlatan rehberimiz de yardımcı olur.

Dışlanan çocuğun yeniden aidiyet kurmasına nasıl yardım edilir?

Zorbalık durduktan sonra bile çocuğun takımda yeniden rahat etmesi zaman alır. Amaç, onu “güçlü görünmeye” zorlamak değil, küçük ve güvenli deneyimler biriktirmesine yardım etmektir.

• Takım dışından bir ya da iki arkadaşlık kurmasına alan açın. AAP, kulüpler, spor ve oyun buluşmaları yoluyla arkadaşlıkları desteklemeyi önerir.
• Antrenörden çocuğu güvendiği bir takım arkadaşıyla eşleştirmesini isteyin.
• Başarıyı skor yerine çaba ve gelişim üzerinden konuşun.
• Çocuğun futbol dışındaki güçlü yanlarını da görünür kılın.
• Ona kontrol duygusu verin: antrenmana ne zaman döneceğine, kiminle konuşacağına birlikte karar verin.

Çocuğun isteksizliği zorbalık bittikten sonra da sürüyorsa, bunun başka nedenleri olabilir. Genç futbolcularda motivasyon kaybı yazımız bu soruya ayrıca bakıyor. Aynı dönemde evdeki beklentilerin dozunu gözden geçirmek de yararlıdır; ebeveyn baskısının çocuk üzerindeki etkisini ebeveyn baskısı rehberimizde anlattık.

Unutmayın: Futbol takımında akran zorbalığı yaşamış bir çocuk için en güçlü koruyucu etken, yanında duran en az bir yetişkindir. O yetişkin bazen veli, bazen antrenör, bazen de okulun rehber öğretmenidir.

Kaynaklar

Bu yazıdaki bilgileri aşağıdaki kaynaklardan kontrol ettik:

• Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi, okul çağındaki çocuklarda siber zorbalık üzerine HBSC araştırması duyurusu.
• Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), zorbalık ve velilerin yapabilecekleri üzerine aile sayfası.
• Newcastle Hospitals NHS Foundation Trust, zorbalık: veliler ve bakım verenler için bilgilendirme.
• Mountjoy M. ve ark. International Olympic Committee consensus statement: harassment and abuse (non-accidental violence) in sport. British Journal of Sports Medicine, 2016. DOI: 10.1136/bjsports-2016-096121.
• Evans B. ve ark. Bullying victimization and perpetration among adolescent sport teammates. Pediatric Exercise Science, 2016. DOI: 10.1123/pes.2015-0088.
• Moore S.E. ve ark. Consequences of bullying victimization in childhood and adolescence: a systematic review and meta-analysis. World Journal of Psychiatry, 2017. DOI: 10.5498/wjp.v7.i1.60.