Halı Saha Yanığı Nasıl Geçer? Sentetik Çimde Oluşan Sürtünme Yarasına Doğru Bakım

Halı saha yanığı nasıl geçer?

Halı saha yanığı, deri sentetik çime sürtündüğünde üst katmanların sıyrılmasıyla oluşan bir yaradır ve çoğu zaman evde doğru bakımla geçer. Yarayı akan temiz suyla yıkayın, kurumasını önleyip temiz bir örtüyle kapatın, örtüyü her gün değiştirin. Küçük sıyrıklar genellikle bir hafta içinde iyileşir; enfeksiyon belirtisinde hekime başvurun.

Bu rehber, sahadaki ilk dakikalardan yaranın kapandığı güne kadar her adımı yetkili kaynaklara dayanarak anlatıyor. Başlıca dayanaklarımız İngiltere'nin kamu sağlık hizmeti NHS, Amerikan Dermatoloji Akademisi (AAD), Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) ve hakemli dergilerde yayımlanan çalışmalardır. Yine de yazı bilgi vermek içindir; yarayı değerlendirmek hekimin işidir. Ayrıca ilaç, krem ya da ürün adı vermiyoruz, çünkü doğru seçim yaraya ve kişiye göre değişir ve bu kararı eczacınızla hekiminiz verir.

Halı saha yanığı tam olarak nedir, neden yanık denir?

Adındaki “yanık” kelimesi biraz yanıltıcıdır, çünkü yara asıl olarak sürtünmeden doğar. Oyuncu sentetik çimde kayarken ya da düşerken derisi liflerle ve dolgu granülleriyle sürtüşür. Bu sürtünme hem ısı üretir hem de derinin en üst katmanlarını aşındırır. Ortaya çıkan yara tıp dilinde bir abrazyon, yani sürtünme sıyrığıdır. Yüzeyi pembe ya da kırmızıdır, ilk saatlerde sızıntı yapabilir ve yanar gibi acır.

Amerikan Pediatri Akademisi'nin çocuk yaralanmaları rehberi sıyrığı, derinin tüm kalınlığını geçmeyen yüzeysel bir yara olarak tanımlar. Ayrıca aynı rehber sıyrıkların en çok diz, dirsek ve avuç içinde çıktığını yazar. Öte yandan kayarak müdahale yapan oyuncuda kalçanın ve uyluğun yan yüzü de risk altındadır.

Bu ayrım önemlidir, çünkü bakım yolunu belirler. Yani halı saha yanığına mutfakta oluşan bir ısı yanığı gibi değil, kirli bir sıyrık gibi yaklaşırsınız. Nitekim NHS'nin yanık sayfası sürtünmeden hiç söz etmez; kesik ve sıyrık sayfası ise temizliği, örtüyü ve enfeksiyon takibini anlatır.

Sentetik çim deriyi neden bu kadar sıyırır?

Bu sorunun yanıtı hem zeminde hem de oyunun biçiminde yatar. On dört erkek gönüllüyle yapılan bir pilot çalışmada, yapay çimdeki kayma doğal çime göre daha az kızarıklık ama daha fazla aşınma bıraktı (Peppelman ve ark., 2013). Araştırmacılar iki zemindeki hasarı kesin çizgilerle ayıramasa da küçük farklar gördü.

Özellikle dolgunun durumu önemlidir. Örneğin laboratuvarda silikon yapay deriyle yapılan ölçümlerde dolgusuz halının sürtünme katsayısı 0,97 ile 1,20 arasında çıktı. Kum ya da kauçuk granülle tam dolu halılarda ise bu değer yaklaşık 0,57'ye indi (Tay ve ark., 2017). Yani granülü dağılmış ve lifleri açıkta kalmış bir halı, deriyi daha çok tutar. Bununla birlikte aynı ekip, sürtünme katsayısının tek başına sıyrık riskini iyi göstermediğini de not eder.

Öte yandan kanıtın genel tablosu dağınıktır. Yapay çimdeki sıyrıkları inceleyen 25 çalışmalık bir sistematik derleme bu konuda net bir sonuca ulaşamadı. Çünkü çalışmalar yaralanmayı farklı tanımlıyor ve zemini yeterince anlatmıyordu. Buna karşılık oyuncular, oynadıkları seviye ve spor ne olursa olsun, sıyrık korkusunu yapay çimin başlıca dezavantajlarından biri olarak görüyordu (Twomey ve ark., 2019). Zemin türlerinin genel sakatlık riskini karşılaştıran ayrıntılı bir yazı için doğal çim ve sentetik çim rehberimize bakabilirsiniz.

Sahada ilk dakikalarda ne yapmalısınız?

Halı saha yanığında ilk iş, kanama varsa onu durdurmak ve ardından yarayı temizlemektir. NHS'nin kesik ve sıyrık rehberi ile AAD'nin önerileri birbirine çok yakındır. Bu yüzden aşağıdaki sıra ikisinin ortak çizgisini izler.

1. Ellerinizi su ve sabunla yıkayın; başkasının yarasına dokunacaksanız tek kullanımlık eldiven takın.
2. Yara kanıyorsa temiz ve katlı bir bezle ya da gazlı bezle üzerine bastırın.
3. Kol ya da bacaktaki yarayı mümkünse kalp hizasının üstüne kaldırın.
4. Ardından yarayı şişe suyu ya da musluk suyuyla bolca durulayın; NHS steril temizleme mendilini de seçenek olarak sayar.
5. Daha sonra çevresindeki deriyi sabunlu suyla, yaradan dışarı doğru silerek temizleyin.
6. Bölgeyi temiz bir gazlı bezle ya da havluyla hafifçe bastırarak kurulayın.
7. Son olarak yaranın üstünü steril bir örtüyle ya da yara bandıyla kapatın.

Halı saha yanığında kanama çoğu zaman hafif bir sızıntıdır. Buna karşılık AAP, on dakikalık doğrudan baskıya rağmen süren kanamayı acil servise gitme nedeni sayar. Kanayan oyuncunun neden oyundan çıkması gerektiğini ve sahadaki kanama protokolünü futbolda kanama kuralı yazımızda ayrıntılı anlattık.

Yarayı temizlerken hangi alışkanlıklar ters teper?

Saha kenarında yaraya alkollü bir sıvı dökmek yaygın bir alışkanlıktır. Ancak bu yazıda dayandığımız sağlık kaynaklarının hiçbiri bunu önermez; NHS, AAD ve AAP temizlik için su ve sabunu anlatır. Hatta yanma hissi bile temizliğin bir ölçüsü değildir.

Yaraya ilaçlı bir şey sürmek konusunda kaynaklar bile ayrışır. AAD, yara her gün temizlendiği sürece antibiyotik içeren merheme gerek olmadığını yazar. Üstelik bu ürünlerin deriyi daha da tahriş edip ağrılı ya da kaşıntılı bir döküntüye yol açabileceğini belirtir. Buna karşılık AAP'nin çocuk rehberleri, yarayı nemli tutmak ve enfeksiyonu önlemeye yardım etmek için az miktarda böyle bir merhem sürmeyi önerir. Bu fark, kararı neden eczacınıza ya da hekiminize bırakmanız gerektiğini gösterir.

Adındaki “yanık” yüzünden yağa, tereyağına ya da ev usulü karışımlara da uzanmayın. NHS, gerçek yanıklara bile krem, yağ ya da tereyağı sürmemeyi söyler; açık bir sıyrıkta bu karışımlar temizlediğiniz yüzeyi yeniden kirletir. Son olarak kiri çıkarırken yarayı sertçe ovmayın. AAP, kirin temiz bir bezle nazikçe ovularak çıkarılmasını anlatır.

Yaraya gömülen granülü ve kiri nasıl çıkarırsınız?

Sentetik çimdeki kauçuk ya da kum dolgu, kayma sırasında yaranın içine girebilir. Bu küçük parçaları yerinde bırakmak iki sorun doğurur. İlk olarak enfeksiyon riski doğar. İkinci sorun kalıcı bir lekedir. Nitekim AAP'nin çocuklarda kesik ve sıyrık bakımı rehberine göre doğru temizlik enfeksiyon olasılığını düşürür. Aynı temizlik, deride hapsolan kirin bıraktığı koyu lekeleri de önler.

Bu nedenle aynı rehber, yarayı beş dakika boyunca su ve sabunla nazikçe yıkamayı önerir. Mümkünse yarayı akan suyun altında tutun; AAP'nin belirti rehberi de durulamayı akan suyla yapmayı önerir. Yine de bazı durumlarda ev temizliği yetmez ve sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir.

• On beş dakikalık temizliğe rağmen yarada kir kalıyorsa AAP beklemeden hekime başvurmayı önerir.
• Yarada toprak varsa ya da yara temizlikten sonra hâlâ kirli görünüyorsa NHS acil hekim görüşü ister.
• Yaraya cam gibi bir cisim saplanmışsa NHS cismi kendiniz çıkarmamanızı söyler.

Türkiye'de bu durumlarda aile hekiminize ya da en yakın acil servise gidebilirsiniz. Hayati tehlike düşündüren bir tabloda ise 112'yi arayın.

Yara açıkta kurusun mu, nemli mi kalsın?

Soyunma odalarında sık duyulan öğüt “bırak hava alsın, kurusun” olur. Ancak kanıt ters yönü gösterir. 1962'de Nature dergisinde yayımlanan klasik bir hayvan deneyi bu konuda bir dönüm noktasıdır. Deneyde üstü örtülerek nemli tutulan yüzeysel yaralar, açıkta kabuk bağlayan yaralardan daha hızlı yeni deri oluşturdu (Winter, 1962). Üstelik sonraki derlemeler de nemli ortamın yeni deri oluşumunu hızlandırdığını ve iz oluşumunu azalttığını bildirir (Junker ve ark., 2013).

AAD bunu sade bir dille anlatır: Yaranın kurumasını ve kabuk bağlamasını önlemek iyileşmeye yardım eder, çünkü kabuklu yaralar daha geç iyileşir. Bununla birlikte nemli bakım, yarayı ıslak bırakmak demek değildir. Amaç, temiz yaranın yüzeyini kurutmamak ve üstünü temiz bir örtüyle kapalı tutmaktır.

Bunu sağlayan farklı ürünler ve örtü türleri vardır; hangisinin size uygun olduğunu eczacınıza sorun. Genel ilkeler için AAD'nin küçük yara bakımı sayfasına bakabilirsiniz.

Öte yandan AAP, küçük sıyrıkların açık bırakılabileceğini de yazar. Ancak sahaya dönecek, terleyecek ve zemine yeniden değecek bir oyuncu için örtü pratik bir korumadır. Bunun nedenini takım içi hijyen bölümünde anlatıyoruz.

Halı saha yanığına hangi örtü uygun, ne sıklıkla değişmeli?

NHS yarayı steril bir örtüyle ya da yara bandıyla kapatmayı, örtüyü temiz ve kuru tutmayı ve gerektikçe değiştirmeyi önerir. AAD ise örtünün her gün değişmesini ve yaranın iyileşene kadar kapalı kalmasını ister. Dolayısıyla pratikte şu düzen işe yarar.

• Örtüyü her gün, ayrıca ıslandığında ya da kirlendiğinde değiştirin.
• Değiştirmeden önce ve sonra ellerinizi yıkayın; CDC eski örtüyü normal çöpe atmanızı söyler.
• Yapışkana hassas bir cildiniz varsa AAD yapışmayan bir gazlı bezi kâğıt bantla sabitlemeyi önerir.
• Geniş yaralarda özel örtüler işe yarayabilir; hangisinin uygun olduğunu eczacınıza sorun.

NHS'ye göre yara kapandıktan sonra, genellikle birkaç gün içinde, örtüyü çıkarabilirsiniz. Ancak daha geniş bir sıyrık bu süreyi uzatabilir. Böyle bir durumda yara tamamen kapanana kadar örtüyü sürdürmek AAD'nin önerisiyle de uyumludur. Bu arada örtüyü her değiştirdiğinizde yarayı da gözden geçirin; aşağıdaki tablodaki uyarı işaretlerinden birini görürseniz beklemeyin.

Halı saha yanığı kaç günde geçer?

Süre yaranın genişliğine, derinliğine ve ne kadar iyi temizlendiğine göre değişir. Yine de kaynaklar küçük yaralar için benzer bir tablo çizer. NHS, kesik ve sıyrıkların çoğunun evde bakılabildiğini ve birkaç gün içinde iyileşmeye başladığını yazar. AAP küçük kesik ve sıyrıkların bir haftadan kısa sürede iyileştiğini belirtir. AAD de küçük kesiklerin çoğunun bir hafta ya da daha kısa sürede iyileştiğini söyler.

Fakat geniş bir kalça sıyrığı, küçük bir diz sıyrığından doğal olarak daha uzun sürebilir. Bu yüzden takvim yerine yaranın gidişine bakın. Özellikle on günlük eşiği aklınızda tutun: AAP, on günde iyileşmeyen yarayı hekime göstermeyi önerir. Yani yara on gün sonra hâlâ açıksa, sorun büyük görünmese bile bir değerlendirme isteyin.

İyileşmeyi en çok yavaşlatan alışkanlıklar, kaynakların öğütlerinin tam tersidir: yarayı kirli bırakmak, kurutup kabuk bağlatmak, kabuğu koparmak ve enfeksiyon belirtilerini geç fark etmek.

Halı saha yanığının acısını nasıl hafifletebilirsiniz?

Halı saha yanığı özellikle ilk günlerde yanar gibi acıyabilir. Bu noktada nemli bakım yeniden öne çıkar, çünkü derlemeler nemli yara ortamının ağrıyı da azalttığını bildirir (Nuutila ve Eriksson, 2021). Ayrıca örtü, yaranın kıyafete ve çarşafa sürtünmesini önler.

Giysi seçimi de fark yaratır. Örneğin bol ve yumuşak bir alt giysi, iyileşen kalça ya da diz sıyrığına daha az temas eder. Dar bir kot ya da sert dikişli bir şort ise yarayı gün boyu tahriş edebilir.

Ağrı kesici kullanmak istiyorsanız önce eczacınıza danışın. Özellikle çocuklarda ilaç seçimi ve doz kişiye göre değişir; hatta NHS, 16 yaşından küçük çocuklara belirli bir ağrı kesicinin verilmemesi gerektiğini ayrıca vurgular. Bu yüzden ilaç kararını eczacıya ya da hekime bırakın.

Ağrı günler geçtikçe artıyorsa bunu normal saymayın. Çünkü NHS, giderek artan ağrıyı şişlik ve kızarıklıkla birlikte enfeksiyon işaretleri arasında sayar; böyle bir durumda aşağıdaki tabloya göre hareket edin.

Normal iyileşmeyi enfeksiyondan nasıl ayırırsınız?

İyileşen bir sıyrıkta ağrı ve kızarıklık günler içinde azalır. Ancak tersine giden her işaret dikkat ister. Aşağıdaki tablo NHS, AAD ve AAP'nin saydığı uyarı işaretlerini bir araya getirir.

Kızarıklığın görünümü tene göre değişir. NHS, kızarıklığın kahverengi ve siyah tende daha az belirgin olabileceğini hatırlatır. Bu yüzden yalnız renge değil, ağrıya, şişliğe ve sıcaklığa da bakın.

Hangi durumda beklemeden sağlık kuruluşuna gitmelisiniz?

Halı saha yanıklarının çoğu evde geçer, ama bazı tablolar beklemeye gelmez. Yukarıda saydığımız temizlenemeyen kir ve saplanan cisim durumlarına ek olarak şu tablolar da sağlık kuruluşunu gerektirir.

• On dakikalık doğrudan baskıya rağmen durmayan kanama; bu durumda 112'yi arayın ya da acil servise gidin (AAP).
• Derin görünen, kenarları ayrılan ya da geniş bir alanı kaplayan yara (AAP, NHS).
• Yara çevresinde his kaybı ya da o bölgeyi oynatmakta güçlük (NHS).
• Ateş ya da tablodaki enfeksiyon belirtileri (NHS, AAD, AAP).

Ayrıca tetanos aşısını unutmayın. AAP'nin çocuk rehberine göre kirli yaralarda son dozun üzerinden beş yıldan fazla geçmişse rapel doz gündeme gelir; temiz yaralarda bu süre on yıldır. Halı saha yanığında kir sık görüldüğü için aşı kartınıza bakın ya da aile hekiminize sorun. Kararı hekim verir.

Diyabet ya da bağışıklığı zayıflatan bir tedavi gibi durumlar da önemlidir. NHS bu kişilerde deri enfeksiyonu riskinin daha yüksek olduğunu belirtir. Bu yüzden böyle bir durumunuz varsa küçük bir yarada bile hekiminize erken danışın.

Halı saha yanığı mikrop kapar mı?

Sıyrık, derinin koruyucu dış katmanını kaldırır ve mikroplara bir giriş kapısı açar. Üstelik bu risk kâğıt üzerinde kalmaz. ABD'de profesyonel bir Amerikan futbolu takımında incelenen bir salgında sekiz MRSA enfeksiyonunun tamamı, yapay çim sıyrıklarının bulunduğu yerlerde gelişti (Kazakova ve ark., 2005). MRSA, bazı yaygın antibiyotiklere dirençli bir stafilokok türüdür.

Bir üniversite takımındaki başka bir salgını inceleyen araştırmacılar da derideki açıklıkların enfeksiyonu kolaylaştırdığı sonucuna vardı. Bu nedenle çim yanıklarını önlemeyi ve kozmetik vücut tıraşının risklerini anlatmayı önerdiler (Begier ve ark., 2004).

Futbol sahalarının mikrobiyotasını inceleyen bir çalışmada da potansiyel olarak hastalık yapabilecek bakterilerin göreli bolluğu sentetik örneklerde doğal çimden yüksek çıktı (Valeriani ve ark., 2019). Ancak bu tek bir çalışmadır ve zeminin tehlikeli olduğu anlamına gelmez.

Ayrıca bu örneklerin hiçbiri her sıyrığın enfeksiyona döneceğini göstermez. Yine de bulgular, yarayı iyi temizlemenin ve iyileşene kadar kapalı tutmanın neden önemli olduğunu ortaya koyar.

Takım içinde hijyen enfeksiyonu nasıl önler?

CDC'nin sporculara yönelik MRSA önleme sayfası, takım ortamı için açık kurallar sıralar. Bu kurallar halı saha takımlarında ve futbol okullarında da kolayca uygulanabilir.

• Kesik ve sıyrıkları iyileşene kadar temiz bir örtüyle kapalı tutun.
• Havlu, tıraş bıçağı ve forma dahil giysileri paylaşmayın; açık kaptaki merhemleri de ortak kullanmayın.
• Antrenmandan hemen sonra duş alın ve kalıp sabunu paylaşmayın.
• Formayı, havluyu ve giysileri her kullanımdan sonra yıkayın ve tamamen kurutun.
• Şüpheli bir deri enfeksiyonunu hemen veliye, antrenöre ya da hekime bildirin.

Ayrıca CDC, açık yarası olan sporcunun ağırlık aletleri gibi ortak yüzeylerle derisi arasına giysi ya da havlu koymasını önerir. Antrenörün payı da büyüktür. Ortak havlu dolaştırmamak, çocukların yaralarını saklamadan söyleyebileceği bir ortam kurmak ve yaralı çocuğun örtüsünü antrenmandan önce kontrol etmek bu işin parçasıdır. Özellikle kalabalık gruplarda bu küçük alışkanlıklar, bir oyuncunun sorununun takıma taşınmasını önlemeye yardım eder.

Halı saha yanığıyla maça ya da antrenmana dönebilir misiniz?

Bu sorunun tek bir takvim yanıtı yoktur; yaranın durumu belirleyicidir. IFAB'ın oyun kurallarında Kanun 5, kanayan oyuncunun sahadan çıkmasını öngörür. Oyuncu ancak hakemin işaretiyle geri döner; hakemin de kanamanın durduğuna ve ekipmanda kan olmadığına ikna olması gerekir. Halı saha için tek bir resmî kural kitabı yoktur; yine de bu ilke hem oyuncuyu hem rakipleri korur.

Öte yandan bazı sıyrıklar oyuna engel olmayabilir. Kanaması durmuş, üstü sağlam bir örtüyle kapalı ve temiz görünen küçük bir sıyrıkta asıl soru, örtünün yerinde kalıp kalmayacağıdır. Örtünün üstüne uzun tayt ya da dizlik giymek örtüyü sabitler ve yarayı yeni bir sürtünmeden korur. Ancak şu durumlarda dönüş için hekim görüşü bekleyin.

• Yara geniş ya da derinse.
• Enfeksiyon belirtisi varsa.
• Her hareket yarayı yeniden açıyor ya da kanatıyorsa.

Çocuklarda yarayı antrenöre gösterin ve sahaya dönüşü birlikte konuşun. Böylece antrenör de yarayı izleyebilir.

Halı saha yanığı iz bırakır mı?

Doğru bakım burada da fark yaratır. AAD, küçük kesik ve sıyrıkların bıraktığı izlerin evde doğru bakımla daha az belirgin hale gelebileceğini belirtir.

Özellikle güneş önemli bir etkendir. AAP'ye göre iyileşen deriyi güneşten korumak, izi önlemenin en iyi yollarından biridir. Çünkü hasarlı deri, yaralanmadan sonraki altı aya kadar güneş ışığıyla kalıcı olarak renk değiştirebilir. Bununla birlikte aynı rehber, iyileşen bölgeye güneş koruyucu sürmeden önce çocuğun hekiminin onayını almayı önerir. Bu yüzden ilk haftalarda en basit koruma giysi ve gölgedir.

Yara tamamen kapandıktan sonra AAP, izin masajla daha çabuk yumuşayıp düzleşebileceğini de not eder. Kabuğu ise koparmayın; kabuk koparmak yarayı yeniden açar ve iyileşmeyi geciktirir. Aylar geçtiği hâlde kabarık, koyu ya da belirgin bir iz kalırsa bir dermatoloğa danışabilirsiniz. Nemli bakımın iz oluşumunu azaltabileceğini ise yukarıda anlattık.

Çocukta halı saha yanığında nelere dikkat etmelisiniz?

Bazı çocuklar sıyrığı önemsemez, bazıları da acıyacak diye yarayı yıkatmak istemez. AAP'nin önerisi pratiktir: Çocuk itiraz ediyorsa ya da bölge çok hassassa yarayı küvette suda bekletmeyi deneyin. Ardından temizliği yavaşça tamamlayın.

Antrenmandan sonra çocuğun dizine, dirseğine ve kalçasına kısaca bakın. Çünkü tayt ya da şortun altındaki bir sıyrık gün boyu fark edilmeden kalabilir. Üstelik banyo saatinde yarayı birlikte kontrol etmek, çocuğa vücudunu dinlemeyi de öğretir.

İlaç konusunda kural nettir: Çocuğa hiçbir ilacı hekiminize ya da eczacınıza danışmadan vermeyin. Antrenörün çocuğa ilaç vermesi de doğru değildir, çünkü doz ve alerji bilgisi aileyle hekimdedir.

Örtüyü birlikte değiştirmek ve yaranın her gün nasıl küçüldüğüne birlikte bakmak, çocuğun bakıma katılmasını kolaylaştırır. Bu yazıdaki uyarı işaretleri çocuklar için de geçerlidir. Dolayısıyla ateş, irin, yaradan uzanan kırmızı çizgi ya da on günde kapanmayan yara gördüğünüzde çocuğunuzu hekime götürün.

Kayarak müdahale ve kaleci plonjonu riski nasıl değiştirir?

Halı saha yanığının en tanıdık nedeni, sentetik zeminde kayarak topa girmektir. Bu yüzden birçok tesis ve turnuva kayarak müdahaleyi kendi kuralıyla yasaklar ya da faul sayar. Kural yerden yere değiştiği için oynamadan önce sormak en doğrusudur; ayrıntıyı halı saha kuralları yazımızda bulabilirsiniz.

Çocuk futbolunda kayma bir teknik olarak öğretilecekse yaşa ve organizasyona uygun olmalı, yumuşak zeminde ve yavaş hızda başlamalıdır. Zamanlama ve vücut pozisyonu için kayarak müdahale rehberimize göz atın.

Kaleciler ise her plonjonda kalçanın, dirseğin ve dizin yan yüzünü zemine indirir. Bu yüzden sentetik zeminde düzenli çalışan kaleciler için koruma ayrı bir önem taşır. Dirsek ve diz koruması, uzun kollu forma ve dolgulu kaleci şortu ya da uzun pantolon, sıyrığı azaltmanın mantıklı yollarıdır. Kaleci antrenmanı veren bir okul arıyorsanız İstanbul'daki kaleci okulları gibi platform sayfalarından seçenekleri görebilir, her okula antrenmanın hangi zeminde yapıldığını sorabilirsiniz.

Hangi kıyafet halı saha yanığını önler?

Kıyafetin sıyrığı ne kadar azalttığını ölçen sağlam bir çalışma bulamadık. Mantık ise basittir: Zemine çıplak deri değmezse sürtünmenin ilk muhatabı kumaş olur. Aşağıdaki seçenekler bu mantığa dayanır.

• Uzun tayt ya da diz altına inen bir alt katman, kayma sırasında uyluğu ve dizi korumaya yardım eder.
• Dize kadar çıkan çorap ve altındaki tekmelik, kaval kemiği bölgesini zeminden ayırır; tekmelik zaten oyun kurallarında zorunludur.
• Uzun kollu ince bir alt katman, dirseği ve ön kolu örter.
• Kaleciler için dirsek ve diz koruması ayrıca işe yarar.
• Dikişi kaba ya da dar bir kenar, kendisi yeni bir sürtünme noktası olabilir; kıyafeti bu gözle de seçin.

Ancak sıcak günlerde ince ve nefes alan kumaşlar seçin, su molalarını aksatmayın. Tekmeliğin doğru boyutu ve takılışı için tekmelik rehberimize bakabilirsiniz. Ayakkabı seçimi ve maç öncesi ısınma gibi genel önlemleri ise halı saha sakatlık önleme rehberimizde ele aldık.

Zeminin durumu halı saha yanığı riskini değiştirir mi?

Sürtünme açısından değiştirir. Daha önce andığımız ölçümler, dolgusu azalmış halının deriyi daha çok tuttuğunu gösteriyor. Bu yüzden sahaya adım atmadan önce şu işaretlere bakabilirsiniz.

• Lifleri yatmış, parlak görünen ya da yer yer çıplak kalan bölgeler.
• Granülün kenarlara yığıldığı, kale önünde ya da ortada azaldığı alanlar.
• Kalkık birleşim yerleri, yırtıklar ve çukurlar.

TFF Futbol Okulları Talimatı da zemini ciddiye alır. Yetki belgeli okulların zorunlu standartları arasında, sınıfa göre en az iki ya da üç yıldızlı halı saha belgesi yer alır. Talimatın ekindeki şikâyet formu da gerekçeler arasında sakatlığa yol açabilecek zemini, yani çukuru, tümseği ve aşırı kayganlığı açıkça sayar.

Tesis kiralarken zemini kontrol etmenin pratik yolları için saha kiralama rehberimize göz atın. Zemin kötüyse en basit önlem, o gün kayarak müdahaleden ve sert düşüşlerden uzak durmaktır.

Futsal salonunda ve toprak sahada aynı bakım geçerli mi?

Temel ilkeler aynıdır. AAP'nin belirti rehberi, salon zeminlerinde oluşan “zemin yanıklarını” da sıyrık ve çiziklerle aynı yüzeysel yara grubunda sayar. Dolayısıyla futsal ya da kapalı salon maçında oluşan parke yanığında da temizlik, nemli bakım ve örtü geçerlidir. Futsalın kuralları ve halı sahadan farkları için futsal yazımıza bakabilirsiniz.

Fakat toprak sahada kir sorunu büyür. Amatör erkek oyuncuların maçlarını izleyen bir karşılaştırmada toprak sahada en sık yaralanma türü sıyrık ve kesik gibi deri yaralanmaları oldu. Yapay çimde ise burkulma ve bağ yaralanmaları öndeydi (Kordi ve ark., 2011). Bu yüzden toprakla kirlenen bir sıyrığı bol suyla temizleyin. Temizlikten sonra hâlâ kirli görünüyorsa, yukarıda anlattığımız gibi beklemeden hekime başvurun.

Halı saha çantasında yanık için hangi malzemeler olmalı?

Arkadaş grubuyla oynanan maçlarda ilk yardım çantasını kimse yanına almayabilir. Ancak birkaç basit malzeme, ilk dakikalardaki bakımı çok kolaylaştırır. NHS, AAD ve CDC'nin anlattığı adımlar düşünüldüğünde şu liste yeterli bir başlangıçtır.

• Bir şişe temiz su ve küçük bir sıvı sabun.
• Steril gazlı bez ve farklı boyutlarda steril örtü ya da yara bandı.
• Yapışkana hassas cilt için yapışmayan gazlı bez ve kâğıt bant.
• Tek kullanımlık eldiven ve küçük bir çöp poşeti.
• Yalnız size ait, temiz bir havlu.

Çantaya ilaç koymak ise ayrı bir konudur, çünkü kimin hangi ilacı kullanabileceğine hekim karar verir. Çocuğunuzun kendi çantasında neler olması gerektiğini futbol çantası kontrol listesinde bulabilirsiniz. Futbol okullarında ise ilk yardım malzemesi bir tercih değil, talimatla gelen bir yükümlülüktür.

Antrenör ve futbol okulu halı saha yanığına nasıl hazırlıklı olur?

Yetki belgeli futbol okullarında TFF talimatı, ilk yardım malzemesini ve ilk yardım sertifikalı personeli zorunlu standartlar arasında sayar. Veli olarak bu hazırlığı görmek için kayıtta şu soruları sorabilirsiniz.

• Antrenmanda ilk yardım sertifikası olan biri var mı?
• Saha kenarında temiz su, eldiven ve steril örtü hazır mı?
• Yaralanmayı veliye nasıl ve ne zaman bildiriyorsunuz?
• Kayma ve kaleci çalışmalarını hangi zeminde, hangi korumayla yapıyorsunuz?

Okul seçerken bakabileceğiniz diğer ölçütleri futbol okulu seçme rehberimizde topladık. Kayıt öncesinde birden fazla okulu aynı sorularla karşılaştırmak, hazırlığın gerçekte nasıl olduğunu görmenin en kolay yoludur.

Okulda ilk yardım önlemlerinin yetersiz olduğunu düşünüyorsanız önce okul yönetimiyle konuşun. Sonuç alamazsanız TFF talimatındaki şikâyet formunu kullanabilirsiniz; form, gerekçeler arasında yetersiz sağlık ve ilk yardım önlemlerini de sayar. Deneyiminizi ayrıca futbol okulu şikâyet sayfamızdan paylaşabilirsiniz.