Fikstür Oluşturucu: Lig, Grup ve Eleme Turnuva Fikstürü Hazırla

Lig usulünde iki şart birlikte sağlanmalıdır: her takım diğer her takımla bir kez (çift devrede iki kez) karşılaşmalı ve her turda bütün takımlar sahaya çıkmalıdır. Eşleşmeleri elle yapınca bu iki şart genellikle son turlarda bozulur, çünkü geriye kalan takımlar birbiriyle zaten oynamış çıkar. Fikstür oluşturmada bu sorunu çözen yöntem çember yöntemidir.

Takımlara 1'den n'ye sıra numarası verilir. 1. turda 1 ile n, 2 ile n - 1, 3 ile n - 2 eşleşir. Sonraki turda en büyük numara yerinde kalır, diğer bütün numaralar çember üzerinde n / 2 adım ilerler. Satranç turnuvaları için FIDE'nin yayımladığı Berger tabloları bu düzene göre dizilmiştir; sabit kalan takım bir tur evinde, bir tur deplasmanda oynar. Bu araç FIDE tablolarını aynen üretir: her çift tam bir kez eşleşir, her turda herkes bir kez oynar, bir takımın ev ve deplasman maçları arasındaki fark en çok bir olur.

Türkiye'deki yerel amatör liglerde fikstürü ilin İl Tertip Komitesi hazırlar, Amatör İşler Yürütme Kurulu onaylar; statüye göre fikstürde ilk sırada yazılan takım ev sahibidir. Araçta da her maç satırında önce yazılan takım ev sahibidir. “Kura çek” seçeneği yalnız sıra numaralarını rastgele dağıtır: tablonun yapısı ve adaleti değişmez, değişen yalnız kimin hangi turda kiminle oynayacağıdır. Sezon boyunca sıralamayı izlemek için puan durumu ve averaj hesaplama aracını kullanabilirsiniz.

Tek sayıda takımda her turda bir takım eşsiz kalır. Çözüm, listeye hayali bir takım eklemektir: FIDE'nin tablolarında da oyuncu sayısı tekse en büyük numara bay sayılır. 7 takımda tablo 8'lik kurulur ve 8 numaranın rakibi o turda dinlenir. Böylece 7 tur oynanır, her turda 3 maç yapılır ve toplam maç sayısı yine 7 × 6 / 2 = 21 olur.

Bay hakkı gelişigüzel verilmez. Tablonun yapısı gereği her takım tek devrede tam bir kez, çift devrede tam iki kez bay geçer. Bu yüzden bay takımlar arasında maç sayısı farkı yaratmaz; sezon sonunda herkes aynı sayıda maç oynamış olur. Fark yalnız takvimdedir, bay geçen takım o tur sahaya çıkmaz. Çift devrede her yarı kendi içinde tam bir lig olduğu için her takım bir kez ilk yarıda, bir kez ikinci yarıda dinlenir.

Pratikte iki noktaya dikkat edin. Önce bay turunu takımlara baştan duyurun; aksi hâlde takım sahaya gelir ve boş döner. Sonra küçük liglerde biçimi yeniden düşünün: 5 takımlı bir ligde her tur bir takım boşta kalır, oysa 4 ya da 6 takımda herkes her tur oynar. Araç bay geçen takımı her turun altında, CSV dosyasında da ayrı satırda gösterir; böylece duyuru listesini ayrıca hazırlamanız gerekmez.

Çift devrede her eşleşme iki kez oynanır ve ikinci maçta ev sahipliği değişir; ikinci yarıya bu yüzden rövanşlar denir. Türkiye'de yerel amatör ligler statüye göre çift devreli lig usulüyle oynanır. Tek devre ancak İl Tertip Komitesi kararı ve Amatör İşler Yürütme Kurulu onayıyla mümkündür; 4 ya da 5 takımlı illerde ise lig 3 ya da 4 devreli de oynatılabilir.

İkinci yarıyı kurmanın en kolay yolu, ilk yarıyı aynen tekrarlayıp ev sahiplerini çevirmektir. Bu basit ayna bir yerde aksar: ilk yarının son turlarında deplasmanda oynayan bir takım ikinci yarının ilk turunda da deplasmana çıkabilir ve böylece üç maç üst üste aynı yerde oynanır. FIDE bunu önlemek için çift devreli turnuvalarda ilk devrenin son iki turunun yer değiştirmesini önerir; amaç aynı rengin üç kez üst üste gelmemesidir.

Araç bu öneriyi uygular: ilk yarının son iki turu yer değiştirir, ikinci yarı ise tablonun ev ve deplasmanı çevrilmiş hâlidir. Bu düzende 3 ile 20 takım arasındaki her lig boyunda hiçbir takım üst üste üç iç saha ya da üç deplasman maçı oynamaz ve her takımın ev ile deplasman maçı sayısı eşit olur. Ev sahipliği yalnız saha avantajı da değildir; statüye göre iki takımın forma rengi aynıysa formasını ev sahibi takım değiştirir.

Eleme ağacı her turda takım sayısını yarıya indirir, bu yüzden ağacın boyu 2'nin kuvveti olmalıdır: 4, 8, 16, 32. Takım sayısı bunlardan biri değilse ağaç bir üst kuvvete tamamlanır ve eksik yerler bay olur. 12 takımda ağaç 16'lıktır ve 4 takım ilk turu maç yapmadan geçer; 6 takımda ağaç 8'liktir ve 2 bay çıkar.

Bayların yeri önemlidir. Kurallı bir ağaçta baylar yalnız ilk turda bulunur ve iki bay hiçbir zaman karşı karşıya gelmez; aksi hâlde bir takım iki tur birden maçsız ilerler. Seri başı yerleşiminde 1. sıradaki takım en alt sıradakiyle, 2. sıradaki sondan ikinciyle eşleşir. Takım sayısı eksik olduğunda en alt sıralar boş kalır ve bay hakkı önce üst sıradakilere düşer. Aynı yerleşim 1 ile 2'nin ancak finalde, 1 ile 4'ün ancak yarı finalde karşılaşmasını sağlar.

Kura seçildiğinde eşleşmeler de bay hakları da rastgeledir, ama baylar yine farklı maçlara dağıtılır. Kurayı kendiniz çektiyseniz “Kura yok” seçeneğinde takımları ağaçtaki sırasıyla yazın: 1. ile 2., 3. ile 4. takım eşleşir; bay geçecek takımın altına BAY yazmanız yeterli. Kademeli bir eleme örneği görmek isterseniz Türkiye Kupası'nın kura ve eleme sistemine bakabilirsiniz; orada da takımlar ağaca farklı turlardan girer.

Gruplu turnuvada asıl soru, gruptan çıkanların eleme ağacına nasıl yerleşeceğidir. Yaygın kural çapraz eşleşmedir: bir grubun birincisi komşu grubun ikincisiyle oynar. İki grupta yarı finaller A1-B2 ve B1-A2 olur. Dört grupta ağacın üst yarısına A1-B2 ile C1-D2, alt yarısına B1-A2 ile D1-C2 yerleşir; böylece aynı gruptan çıkan iki takım ancak finalde yeniden karşılaşabilir. Grup birincisi de ikinci sıradaki bir rakiple eşleşerek birinciliğin karşılığını alır.

Gruptan çıkan toplam takım 2'nin kuvveti değilse iki yol vardır. Birincisi bay: 3 grupta ilk ikiler çıkarsa 6 takım kalır, 8'lik ağaçta 2 bay oluşur ve bu haklar grup birincilerine verilir. İkincisi, üçüncülerin en iyilerini ekleyip sayıyı tamamlamaktır; bu yolda hangi üçüncünün kiminle oynayacağı önceden bir tabloyla belirlenmelidir. Büyük turnuvalardaki uygulamayı Dünya Kupası'nda en iyi üçüncülerin nasıl belirlendiğini anlatan yazıda okuyabilirsiniz.

Araç bay gereken durumlarda birincilere bay verir, diğer takımları ilk eleme turunda kendi grubundan biriyle karşılaşmayacak biçimde yerleştirir. Grup boyları eşit olamıyorsa fark en çok bir takım olur. Grupların son tur maçlarını aynı saatte oynatmak da iyi bir alışkanlıktır, çünkü hiçbir takım öbür maçın sonucunu bilerek sahaya çıkmaz. Eşit puanlı takımların sırası turnuvanın kurallarına göre belirlenir; puan durumunda averaj ile gol farkının nasıl kullanıldığını ayrı bir yazıda bulabilirsiniz.

Kura, fikstürün en çok tartışılan anıdır; yöntemi baştan duyurmak tartışmanın çoğunu önler. Üç yaygın yol vardır. Rastgele kurada bütün takımlar aynı torbadan çekilir ve güçlü iki takım aynı gruba düşebilir. Torbalı kurada takımlar önce güç sırasına dizilir, grup sayısı kadar takımdan oluşan torbalara ayrılır ve her gruba her torbadan bir takım düşer; böylece güçlüler gruplara dağılır. Seri başı ise eleme ağacında kullanılır: sıralamadaki ilk takımlar ağacın farklı bölgelerine yerleşir ve birbirleriyle geç karşılaşır.

Torbalı kurayı araçta kullanmak için listeyi güçlüden zayıfa yazın. 16 takım ve 4 grupta ilk 4 takım 1. torba, sonraki 4 takım 2. torba olur. Güç sırası için bir önceki turnuvanın sıralaması ya da organizatörün belirlediği bir ölçüt kullanılabilir; ölçüt ne olursa olsun takımlara önceden söylenmelidir.

Kurayı herkesin önünde kâğıtla çektiyseniz sonucu “Kura yok” seçeneğiyle aynen girin. Kurayı araçta çektiyseniz paylaştığınız bağlantı aynı sonucu açar; kura bağlantının içinde saklandığı için sayfayı yenilemek dağılımı değiştirmez. Beğenmediğiniz kurayı “Kurayı yeniden çek” ile yenileyebilirsiniz, ama takımlar kurayı birlikte izlemediyse sonucu değiştirmemek güven açısından daha doğrudur. Takım isimleri henüz belli değilse takım ismi üreticisinden, oyuncuları takımlara bölmeniz gerekiyorsa halı saha takım kurma aracından yararlanabilirsiniz.

Saat planının temel birimi dilimdir: bir maçın süresiyle, iki maç arasında sahanın boşalıp yeniden hazırlanması için bırakılan aranın toplamı. 45 dakikalık maç ve 15 dakikalık ara, 60 dakikalık dilim demektir. Aynı dilimde saha sayısı kadar maç oynanır; bu yüzden en kısa program yaklaşık maç sayısının saha sayısına bölümü kadar dilim sürer. 16 maçlık bir turnuva 2 sahada en az 8, 3 sahada en az 6 dilim tutar.

Gerçek program bu alt sınırdan biraz uzun çıkar. Eleme maçları bir önceki turun bitmesini bekler; yarı final, çeyrek finaller tamamlanmadan başlayamaz. Gruplu turnuvada eleme turu ilgili gruplar bitmeden kurulamaz, çünkü kimin birinci kimin ikinci olduğu son maçta belli olur. Araç bu bağımlılıkları sırayla çözer, gün sonu saatine sığmayan maçı ertesi güne taşır ve gece yarısını geçen oturumlarda saati doğru tarihle gösterir.

Üç tur düzeni vardır. “Art arda” düzeni tek günlük turnuva ve festival içindir; maçlar sahalara boşluk bırakılmadan dizilir. “Her tur ayrı günde” birkaç akşama yayılan turnuvaya uyar. “Her tur bir hafta sonra” ise lig düzenidir: her hafta aynı gün ve saatte bir tur oynanır, tur o akşama sığmazsa kalan maç ertesi güne geçer. Planı paylaşmadan önce saatleri tesisle teyit edin; yakınınızdaki sahaları halı saha rehberinden bulup boş saatlerini sorabilirsiniz.

Oyun kurallarını yazan IFAB'a göre maç 45'er dakikalık iki eşit yarıdan oluşur. Yarılar ancak maçtan önce hakem ile iki takım anlaşırsa ve organizasyon kurallarına uygunsa kısaltılabilir. Devre arası 15 dakikayı geçemez ve süresini organizasyon kuralları belirler. IFAB ayrıca gençler, veteranlar, engelliler ve taban futbolu için ulusal federasyonlara yarı sürelerini, saha ve kale ölçülerini ve oyuncu sayısını uyarlama izni verir. Kuralların ayrıntısı maçın neden 45+45 oynandığını ve devre arasının kaç dakika olduğunu anlatan yazıda.

Türkiye'de yerel amatör liglerin güncel statüsü kategorilere göre şu süreleri yazar ve turnuva planlarken iyi bir başlangıç noktasıdır:

• Ayrı süre yazılmayan kategoriler, büyükler dahil: 2 × 45 dakika, devre arası 15 dakika
• U-17: 2 × 40 dakika, devre arası 15 dakika
• U-13, U-14 ve U-15: 2 × 35 dakika, devre arası 15 dakika
• U-11 ve U-12: 2 × 25 dakika, devre arası 10 dakika; takımlar en çok 8 oyuncuyla

Bu süreler resmî lig maçları içindir ve her sezon statüyle yeniden belirlenir; kendi turnuvanızda süreyi organizatör olarak siz belirlersiniz. Araçtaki maç süresi alanına oyun süresiyle devre arasını birlikte yazın: 2 × 25 dakika ve 10 dakika ara, sahada 60 dakika eder. Futsalda süre net tutulur, yani oyun durunca saat de durur; gerçek süre bu yüzden yazılı süreden belirgin biçimde uzundur. Futsalın halı sahadan farklarına bakarak dilimi geniş tutun.

Aynı gün birden çok maç oynanan turnuvalarda en sık şikâyet, bir takımın maçtan çıkıp hemen yeniden sahaya girmesidir. Araçtaki “Art arda maç olmasın” seçeneği bunu kesin kurala çevirir: hiçbir takım ardışık iki dilimde oynamaz. Kural henüz belli olmayan takımlar için de geçerlidir; örneğin yarı finalleri yeni biten takımların oynayacağı final en az bir dilim sonraya konur.

Kuralın bir bedeli vardır. Saha sayısı takım sayısına göre fazlaysa dinlenmeyi korumak için sahanın bir dilim boş beklemesi gerekebilir. 6 takımın 2 sahada oynadığı bir dilimde 4 takım sahadadır; sonraki dilimde yalnız 2 takım dinlenmiş olur ve ikinci saha ancak art arda maçla dolar. Araç önce beklemeyi en aza indiren sırayı arar, kalan beklemeleri programda “Dinlenme arası” olarak açıkça gösterir. Seçeneği kapatırsanız sahalar boş kalmaz, ama kaç kez art arda maç oluştuğu özet kartında yazar.

Dinlenmenin değeri sakatlık verilerinde de görülür. Profesyonel futbolcularla 11 sezon süren bir izlem çalışmasında, iki maç arasında 4 gün ya da daha az olan lig maçlarında kas sakatlığı oranı, 6 gün ve üzeri dinlenmeye göre yaklaşık üçte bir daha yüksek bulundu; takım performansı ise büyük ölçüde etkilenmedi. Bu sonuç günler ölçeğinde ve yetişkin profesyonellerde elde edildiği için aynı gün oynanan maçlara birebir aktarılamaz, ama yorgunluğun biriktiğini hatırlatır. Özellikle çocuk turnuvalarında maç sayısını ve araları antrenörlerle birlikte belirleyin, maç öncesi ve sonrası için halı saha sakatlık önleme rehberine göz atın.