Burun veya Elmacık Kemiği Kırılan Oyuncu Ne Zaman Döner? Koruyucu Maske Rehberi

Yüz kırıkları futbolda az konuşulur, çünkü bacak sakatlıkları gündemi doldurur. Ancak kafa kafaya çarpışma, dirsek ya da omuz darbesi yüzün orta bölgesini hedef alır. Bu rehber burun ve elmacık kemiği kırığının belirtilerini, ilk yardımı, hekimin değerlendireceği noktaları, kaynakların dönüş süresi hakkında ne dediğini ve IFAB Kural 4'ün koruyucu maske hakkında söylediklerini anlatır. Tanı koymaz, tedavi yazmaz. Amaç, oyuncunun, velinin ve antrenörün doğru zamanda doğru adımı atmasıdır.

Futbolda yüz kırıkları ne kadar sık yaşanır?

Futbol, bacak sakatlıklarıyla anılan bir spordur. Ancak yüz kırıkları da düzenli olarak yaşanır. Secanho ve arkadaşlarının sistematik derlemesi, futbolla ilgili yüz kırıklarını inceleyen 11 çalışmayı topladı. Toplam 647 hastada 670 kırık vardı. Kırıkların yüzde 32,7'si elmacık kemiğinde, yüzde 29,4'ü burun kemiğinde, yüzde 23,6'sı çene kemiğinde, yüzde 8'i göz çukuru duvarındaydı. Hastaların büyük çoğunluğu erkekti (erkek kadın oranı yaklaşık 64'e 1).

Ayrıca spor yaralanmaları, genel yüz travmalarının yaklaşık yüzde 9 ile yüzde 33'ünü oluşturuyor. Ancak bu aralık ülkeye ve spor türüne göre değişiyor. Canberra'da yapılan bir hastane çalışmasında, futbol türleri arasında kafa kafaya çarpışma yüz kırıklarının önde gelen nedeni çıktı.

Ayrıca bu veriler yetişkin ağırlıklıdır ve çoğu hastane kayıtlarına dayanır. Dolayısıyla çocuk ve amatör futbol için kesin oranlar vermek zordur. Yine de iki sonuç sağlamdır: Burun ve elmacık kemiği futbolda en çok kırılan yüz kemikleri arasındadır ve çarpışmanın kaynağı genellikle baş ile baş ya da baş ile dirsektir.

Burun kemiği ve elmacık kemiği nerede durur, neden çatlar?

Burun kemiği, burun sırtını oluşturan iki küçük kemiktir. Ayrıca altında kıkırdak ve burun bölmesi yer alır. Dolayısıyla yüzün en öne çıkan yapısı olarak darbeye en açık bölümdür. Hafif bir darbe bile kırık yapabilir.

Elmacık kemiği (zigoma), yanağın çıkıntısını oluşturur. Ayrıca göz çukurunun alt ve dış duvarının bir kısmını oluşturur. Ayrıca şakak ve üst çeneyle bağlantı kurar. Bu yüzden elmacık kemiği kırıkları bazen göz çukuruyla birlikte seyreder. Bergeron ve arkadaşlarının tıbbi özeti, zigoma kırıklarında eşlik eden göz çukuru kırıkları açısından değerlendirme gerektiğini vurgular.

Futbolda sık görülen mekanizmalar şunlardır:

• Hava topunda iki oyuncunun kafalarının çarpışması.
• İkili mücadelede dirsek, omuz ya da kol darbesi.
• Kaleci ile oyuncunun çarpışması.
• Yere düşüşte yüzün sert zemine ya da direğe çarpması.
• Çok nadiren, yakın mesafeden sert bir top darbesi.

Ancak yüz kırığında asıl dikkat, darbenin yalnızca yüze değil, başa ve boyuna da etki edebilmesidir. Bu yüzden oyuncuda sarsıntı olasılığı daima gözden geçirilmelidir. Konuyu sarsıntı protokolü yazısında ayrıntılı anlattık.

Burun kırığının belirtileri nelerdir?

NHS'in burun kırığı sayfası belirtileri şöyle sıralar: ağrı, şişlik ve morarma, buruna dokununca çatırtı sesi, burundan nefes almada güçlük ve burnun şeklinin değişmesi. Gözlerin altında morarma (kara göz) olabilir. Burun sırtında kesik ya da kanama da görülebilir.

Pratik bir ayrım için aşağıdaki tablo işe yarar:

Burun kanaması futbolda sık olduğu için ilk müdahaleyi bilmek önemlidir. Ayrıntılı adımları burun kanaması ilk müdahalesi yazısında bulabilirsiniz. Kanama durmuş olsa bile burun yamuksa ya da nefes alma güçse, hekim kırık olasılığını ayrıca değerlendirir.

Elmacık kemiği kırığının belirtileri nelerdir?

Öte yandan elmacık kemiği kırığı belirtileri burun kırığına göre daha sinsi olabilir. Yaygın bulgular şunlardır:

• Yanakta şişlik, ağrı ve hassasiyet.
• Yanağın yassı ya da düzensiz görünmesi.
• Göz çevresinde morarma ve gözün beyaz kısmında kanama.
• Yanakta, burun kenarında ya da üst dişlerde uyuşukluk.
• Ağzı tam açamama ya da çiğnerken ağrı.
• Çift görme veya bakışta yön kısıtlanması.

Healthdirect'in yüz kemiği kırıkları sayfası, yanak kemiği kırığında yanak çevresinde şişlik ve düzensiz yanak şekli sayar. Göz çukuru kırığında çift görme ve göz çukuru çevresinde uyuşukluğu, çene kırığında ise çeneyi hareket ettirmekte ya da ağzı açmakta güçlüğü listeler. Bu yüzden elmacık kemiği bu üç bölgeye komşu olduğu için bulgular birbirine karışabilir.

Bu nedenle yüzde darbe sonrası görme bulgusu varsa vakit kaybetmeyin. Özellikle çift görme, görmede bulanıklık ya da göz hareketinde kısıtlanma, aciliyet gerektirir.

Sahada burun kırığı ya da elmacık kemiği kırığı şüphesinde ilk yardımı nasıl vermelisiniz?

Yüz travmasında ilk öncelik hava yoludur. Oyuncu nefes alabiliyor mu, bilinci açık mı, kanama kontrol altında mı sorularına bakın. Patel ve arkadaşlarının spor hekimliği derlemesi bu sırayı şöyle çizer: Önce hava yolunun açık olduğundan, ardından eşlik eden ciddi bir yaralanmanın (sarsıntı, göz yaralanması ya da beyin omurilik sıvısı sızıntısı) olmadığından emin olun.

Antrenör ve ilk yardımcı için temel sıra:

1. Oyunu durdurun ve oyuncuyu hareket ettirmeden önce bilinç ve solunumu kontrol edin.
2. Oyuncuyu oturtun, başını hafifçe öne eğdirin. Boynuna zorlamayın.
3. Burun kanıyorsa burnun yumuşak kısmını bastırın. Ayrıntı için kanama yazısına bakın.
4. Yüze, ince bir bezle sardığınız soğuk pakla, en fazla 15 dakika boyunca ve doğrudan temas etmeden destek verin.
5. Burnu düzeltmeye çalışmayın. Ayrıca NHS de burnun yamuk kaldığı durumlarda kişinin kendi başına düzeltmemesini söyler.
6. Sarsıntı bulgularını kontrol edin (baş dönmesi, kusma, hafıza kaybı, bilinç bulanıklığı). Şüphe varsa oyuncuyu geri sokmayın.
7. Gerekirse 112'yi arayın.

Patel'in derlemesi, hava yolu tehlikede değilse ve işlemi bilen deneyimli biri yoksa sahada kırığı kapalı yöntemle yerine oturtmaya çalışmamayı söyler. Yani sahada "çıtlatarak düzeltme" fikrine kapılmayın.

Hangi bulgular acil sevk gerektirir?

Yüz travmalarının çoğu acil değildir, ama bazı bulgular hayati risk taşıyabilir. NHS'in burun kırığı sayfası, 999'u aramayı ya da acile gitmeyi gerektiren durumları açıkça sayar. Bunlara göz atın:

Yabancı cisim ya da cam parçası varsa çıkarmaya çalışmayın. Üstelik oyuncuyu araba ile götürmek yerine ambulans çağırmak gerekebilir. Çocuklarda eşlik eden bir kurala dikkat edin: Çocuk kusuyor, uykuya meyilli ya da kafası karışıksa acil sevk edin.

Septal hematom nedir, neden gözden kaçmamalıdır?

Septal hematom, burun bölmesinin içinde kan toplanmasıdır. Burun bölmesinin kıkırdağı kan alamazsa zarar görebilir ve burun şekli kalıcı olarak bozulabilir. Nitekim NHS bunu "burun içinde mor, ağrılı şişlik" olarak tarif eder ve acil başvuru nedeni sayar.

Nanu ve arkadaşlarının 30 çalışmayı kapsayan sistematik derlemesi, travma sonrası septal hematom ve apsesinde tanının ortalama 8,2 gün gecikmesini bildirdi. Üstelik en sık başvuru nedeni burun tıkanıklığıydı (yaklaşık yüzde 60). Ayrıca hastaların yaklaşık yüzde 14'ünde burun bölmesinde şekil bozukluğu ve kıkırdak kaybı oluştu. Bu rakamlar bütün hastaların değil, dergilerde yer alan olguların sonuçlarını yansıtır.

Pratik mesaj şudur: Burun darbesi sonrası burun tıkalı kalıyorsa, burun içinde şişlik varsa ya da ağrı artıyorsa, "birkaç gün şişlik geçer" diye beklemeyin. Hekim burun içini incelemelidir. Çocuklarda da aynı kural geçerlidir.

Hekim değerlendirmesinde hangi muayene ve görüntüleme gerekir?

Hekim önce yaralanmanın mekanizmasını sorar. Ardından yüzü, burnu, gözleri ve çeneyi inceler. Ayrıca burun içine bakarak septal hematom olup olmadığını kontrol eder. Gözlerin hareketini ve görmeyi test eder. Yanakta ve yüzde uyuşukluk bakar.

Gerekirse hekim görüntüleme ister. Burun kırığında çoğu zaman klinik muayene yeterlidir. Elmacık kemiği ya da göz çukuru kırığı şüphesinde bilgisayarlı tomografi (BT) kırığın yerini ve yerinden oynamayı net gösterir. Örneğin Healthdirect, doktorun duruma göre röntgen, BT veya MR önerebileceğini belirtir.

Hekime giderken şunları yanınıza alın: Yaralanmanın nasıl olduğu, ne zaman olduğu, kanama ya da berrak akıntı olup olmadığı, görmede ya da nefeste değişiklik olup olmadığı ve yaralanma sonrası ilk günlerin fotoğrafları. Bu bilgi, hekimin kırığı ve olası eşlik eden yaralanmaları değerlendirmesine yardım eder.

Zamanlama da önemlidir. NHS, burnun şeklinin değiştiği olgularda şişlik inene kadar beklenebileceğini, ancak yerine oturtma işleminin kemikler kaynamadan önce, yaklaşık üç hafta içinde yapılması gerektiğini belirtir. Yani "bir ay sonra bakarız" yaklaşımı burun kırığında geç kalmak anlamına gelebilir.

Burun kırığı ameliyat gerektirir mi?

Çoğu burun kırığı ameliyat gerektirmez. NHS, burun kırığının genellikle üç hafta içinde kendiliğinden iyileştiğini söyler. Örneğin burun şekil değiştirmişse hastanede yerel anestezi altında yerine oturtma (manipülasyon) yapılabilir. Bu işlem burnu her zaman eski hâline getirmez, ancak çoğu zaman yardımcı olur.

Ancak daha ağır kırıklarda, burun bölmesi hasarında ya da nefes alma sorununun sürdüğü durumlarda cerrahi planlanabilir. Cerrahinin zamanlamasını ve türünü kulak burun boğaz ya da plastik cerrahi uzmanı belirler.

Burada iki dürüst uyarı gerekir. Birincisi, burun kırığında kemiğin yerine oturması ile burnun eski şeklini koruması her zaman aynı şey değildir. İkincisi, kozmetik kaygı sporcunun öncelik sırasında değil, sağlık ve işlev sırasında ele alınmalıdır. Nefes alma ve bölme hasarı da kontrol edilmelidir.

Elmacık kemiği kırığı ameliyat gerektirir mi?

Bergeron ve arkadaşlarının tıbbi özeti, zigoma ve komşu kırıkların yönetiminin hastaya göre değiştiğini, basit gözlemden plak ve vidalarla cerrahi sabitlemeye kadar uzanabileceğini söyler. Healthdirect de yanak kemiği kırıklarının bazen plak ve vidalarla sabitlendiğini belirtir.

Cerrahi gündemine alınan durumlar genellikle kırığın yerinden oynadığı, yüz şeklini bozduğu, çene hareketini kısıtladığı ya da göz çukuru duvarını etkilediği olgulardır. Bu yüzden karar vermek için BT ve uzman muayenesi gerekir.

Futbolcu için önemli olan, elmacık kemiği kırığında ameliyat olup olmadığının dönüş planını değiştirmesidir. Cerrahi gerekmeyen, yerinden oynamamış bir kırık ile cerrahi sabitleme gerektiren bir kırık için güvenli bekleme süreleri farklı olabilir. Bu süreyi yalnızca ameliyat eden cerrah ya da takip eden hekim verebilir.

Futbola dönüş süresi konusunda kaynaklar ne diyor?

Kanıt sınırlıdır. Fowell ve Earl'ün derlemesi, yüz kırığı sonrası spora dönüş için kanıta dayalı ölçütlerin eksik olduğunu ve bu eksikliğin uzmanlar arasında uzlaşı olmamasına yol açtığını belirtir. Yazarlar, yüz kırığı geçirdikten ya da tedavi gördükten üç hafta sonra rekabetçi oyuna dönen 20 sporcunun prospektif serisini bildirdi ve bu veriyle dönüş önerileri sundu.

Öte yandan Hada ve arkadaşlarının çalışması çarpışmalı sporlarda geleneksel dönüş süresinin 8 ile 12 hafta olduğunu aktarır. On profesyonel ragbi oyuncusu, hızlı bir protokolle koşuya yaklaşık 9,9 günde, spora özgü antrenmana 10,8 günde, tam temaslı antrenmana 18,3 günde döndü. Üstelik tekrar kırık ya da kalıcı sorun ortaya çıkmadı. Ancak bu 10 oyuncu, yakından izlenen profesyonellerdi. Kırıkların çoğu iç göz çukuru duvarında, göz çukuru tabanında ve elmacık yayındaydı.

Patel ve arkadaşları ise, izole burun kırığı olan sporcuların çoğunun oyuna dönebileceğini, ancak yaralanmadan sonra altı hafta yüz maskesi takmalarını önerdiklerini belirtir.

Bu kaynaklar küçük ve farklı bağlamlardadır. Çocuk ve amatör futbolcular için doğrudan veri yoktur. Bu yüzden dönüş kararını yazı yerine hekim verir.

Burun kırığından sonra futbola dönüş nasıl ilerler?

NHS'in genel burun kırığı bilgisi şu zaman çizgisini verir: Burun üç gün içinde düzelmeye başlar ve genellikle üç hafta içinde iyileşir. NHS ilk iki hafta yorucu egzersizden kaçınmayı, yüze darbe riski olan sporlardan en az altı hafta uzak durmayı önerir.

Bu tablo genel çerçevedir ve herkesi bağlamaz. Dolayısıyla hekim, oyuncunun yaşına, kırığın ağırlığına, burun içi hasara ve oynadığı sporun risk düzeyine bakarak karar verir. Özellikle futbolun kaleci, stoper ve forvet gibi hava topunda çarpışma yaşayan mevkileri için dönüşte temkin gerekir. Ayrıca burun tıkalıysa ya da nefes alma zorsa oyuncu hâlâ iyileşmemiş demektir.

Elmacık kemiği kırığından sonra futbola dönüş nasıl ilerler?

Elmacık kemiği kırığında dönüş planı, kırığın yerine, cerrahi gereksinimine ve eşlik eden göz çukuru kırığına bağlıdır. Örneğin geleneksel yaklaşım, çarpışmalı sporlar için 8 ile 12 haftadır. Bazı profesyonel sporcularda hekimler yakından izlenen, hızlı protokoller denemiştir.

Dönüş öncesi hekimin değerlendireceği noktalar şunlardır:

1. Kırığın kaynama durumu ve yerinde kalıp kalmadığı.
2. Görme, göz hareketi ve çift görme bulguları.
3. Yüz uyuşukluğu ve çene hareketi.
4. Kafa kafaya çarpışma ve hava topu riski.
5. Koruyucu maske kullanımı ve uygunluğu.

Önce temassız koşu ve antrenman, ardından temaslı çalışma gelir. Her adımda ağrı, şişlik, görme bulgusu ya da uyuşukluk geri gelirse bir önceki adıma dönersiniz. Dönüşün psikolojik tarafı da önemlidir. Bu konuda sakatlık sonrası psikolojik toparlanma yazısı yararlıdır.

Koruyucu maske nedir, ne işe yarar?

Koruyucu maske, kırık iyileşirken yüzü yeni darbelere karşı korumak için takılan kalkandır. Bazı maskeler hazır ürün, bazıları ise yüze göre şekillendirilen özel üretimdir. Putukian ve Prout'un makalesi, yüze göre şekillendirilen plastik maskenin yüz kırığı olan sporcuyu daha erken sahaya döndürebileceğini öne sürer.

Maske, iki şeyi sağlar. İlk olarak kırık bölgesine gelen doğrudan darbenin etkisini azaltır. İkincisi, oyuncunun kendine güvenini artırır. Bununla birlikte maske tam koruma vermez. Üstelik görüş alanını daraltabilir, ter ve buğu sorunu yaratabilir ve bazı oyuncuların başı çevirme alışkanlığını değiştirebilir. Bu yüzden maske, tek başına dönüş kararı yerine geçmez. Hekim maske ihtiyacını ve türünü önerir, üretimini ise ilgili uzman yapar.

Maskeyle ilk antrenman da planlanmalıdır. Maske, görüş alanını ve topla göz temasını etkileyebilir. Bu yüzden oyuncu önce temassız ve düşük şiddetli çalışmalarda maskeye alışır. Ardından top kontrolü, kafa vuruşu ve ikili mücadele adım adım eklenir. Maske rahatsızlık ya da nefes darlığı yapıyorsa hekime ve maskeyi hazırlayan uzmana bildirin.

Burada marka ya da ürün önermiyoruz. Çocuklar için maske seçerken hekime ve maskenin çocuğun yüzüne uygun üretilmesine dikkat edin. Diş ve çene korunması için ise diş koruyucu (mouthguard) yazısı ayrı bir bakış sunar. Göz koruması gerekirse spor gözlüğü yazısına bakın.

IFAB Kural 4 koruyucu maske hakkında ne söyler?

IFAB Oyun Kuralları'nın Kural 4'ü (Oyuncuların Teçhizatı), temel zorunlu ekipman dışında kalan "diğer ekipmanı" düzenler. Kural metni şöyle der: Eldiven, başlık, yüz maskesi ile diz ve kol koruyucuları gibi tehlikeli olmayan koruyucu ekipman, yumuşak, hafif ve dolgulu malzemeden yapılmışsa serbesttir. Kaleci şapkaları ve spor gözlükleri de serbesttir. IFAB Kural 4 bu çerçeveyi koyar.

Aynı kuralın genel ilkesi şudur: Oyuncu tehlikeli hiçbir şey kullanamaz ya da giyemez. Ayrıca hakem oyuncuları maçtan önce, yedekleri ise sahaya girmeden önce denetler. Oyuncu hakemin tehlikeli bulduğu ekipmanı çıkarmayı reddederse ya da yeniden takarsa sarı kart görür.

Bunun pratik anlamı:

• Yumuşak, dolgulu bir maske genel olarak kural metnine uygundur.
• Sert plastik ya da karbon malzemeli maskelerden söz eden ayrı bir madde kural metninde yoktur. Bu durumda hakem tehlike değerlendirmesi yapar ve organizasyonun ek koşulu olabilir.
• Bu yüzden maçtan önce hakemle ve organizasyonla maskeyi göstererek konuşmak en güvenli yoldur.
• Hakemin kararı maç günü bağlayıcıdır.

Benzer bir konu olan baş koruyucu için kafa bandı ve hakem izni yazısına bakabilirsiniz. Çocuk ve amatör liglerin kendi talimatları olabilir, bu yüzden turnuva kurallarını önceden öğrenin.

Çocuk ve ergende burun veya elmacık kemiği kırığı nasıl farklıdır?

Çocukta yüz kemikleri büyüme sürecindedir. Tolley ve arkadaşlarının çocuk burun ve burun bölmesi kırıkları derlemesi, çocuklarda tedavinin büyümeyi bozmamak için daha az müdahaleci olma eğiliminde olduğunu belirtir. Çoğunlukla kapalı yerine oturtma ve atel gelir, gerekirse cerrahi iskelet olgunluğuna ertelenir.

Veli ve antrenör için temel kurallar:

• Çocuk yüzüne darbe aldıysa oyuna geri döndürmeyin, önce değerlendirin.
• Şişlik, burun şekil değişikliği, nefes alma güçlüğü ya da yüzde uyuşukluk varsa hekime götürün.
• Çocuk uykulu, kusuyor ya da kafası karışıksa acile götürün, sarsıntı olabilir.
• Hekim maske ya da koruyucu önerirse çocuğun yüzüne uygun yapıldığından emin olun.
• Çocuğu "erkek adam ağlamaz" gibi sözlerle oyuna zorlamayın.

Ayrıca çocuk futbolunda güvenlik kültürü için okulun ilkyardım ve sevk planını sormak yerindedir. İstanbul'daki futbol okulları arasında seçim yaparken bu soruyu da ekleyebilirsiniz. Başlık vuruşunun teknik ve güvenlik yönü için kafa vuruşu güvenlik rehberi yararlıdır. Sakatlık masrafları için sporcu sigortası yazısına göz atabilirsiniz.

Antrenör ve veli yüz kırığı sonrasında ne yapmalı?

Antrenör hekim değildir. Görevi, tehlikeli işaretleri fark etmek ve oyuncuyu doğru kişiye ulaştırmaktır.

Antrenör için kısa liste:

• Yüz darbesi sonrası oyuncuyu hemen oyundan çıkarın.
• Hava yolu, bilinç ve kanamayı kontrol edin.
• Sarsıntı bulgularını arayın. Şüphede oyuncuyu geri sokmayın.
• Aileyi aynı gün bilgilendirin.
• Hekim raporu gelmeden dönüşe izin vermeyin.
• Maske kullanılacaksa hakemle önceden konuşun.

Yüz darbesinden sonraki ilk 24 saat de izlenmelidir. Başlangıçta iyi görünen oyuncuda sarsıntı belirtileri ya da burun içi sorunlar saatler sonra ortaya çıkabilir. Bu yüzden oyuncunun uykusunu, baş ağrısını, bulantısını ve nefes almasını takip edin. Çocuk gece uyanıp kusarsa, aşırı uykulu olursa ya da kafası karışırsa vakit kaybetmeden acile götürün. Bu izlem, yalnızca gözlem içindir ve hekim muayenesinin yerini tutmaz.

Veli için öneriler:

• Çocuğun yüzünü ve burnunu fotoğraflayıp ilk günkü durumu kayda alın. Şişlik inince karşılaştırma yapmak kolaylaşır.
• Ayrıca ilk 2-3 gün içinde nefes alma ve görme sorunlarına dikkat edin.
• Burnu çocuğa kendi başınıza düzeltmeyin.
• Hekim kontrollerini aksatmayın.

Burun ve elmacık kemiği kırığında sık yapılan yanlışlar nelerdir?

Bu hatalar iyileşmeyi geciktirir ya da riski artırır:

• Burnu sahada düzeltmeye çalışmak: Kıkırdağı ve çevre dokuyu zedeleyebilir.
• "Şişlik inince bakarız" deyip hekimi atlamak: Burun kırığında yerine oturtma işlemi yaklaşık üç hafta içinde yapılmalıdır.
• Burun içi şişliği küçümsemek: Septal hematom kalıcı hasar yapabilir.
• Yüz darbesinde sarsıntıyı unutmak: Baş yaralanması eşlik edebilir.
• Maskeyi hakeme göstermeden maça çıkmak: Hakem tehlikeli bulursa oyuncu sahadan çıkar.
• Çift görmeyi yok saymak: Göz çukuru kırığı işareti olabilir.
• Maskeyi tam koruma sanmak: Maske riski azaltır, yok etmez.
• Hekim izni olmadan erken dönmek: Kırık yerinden oynayabilir.

Yüz kırığı riskini azaltmak için neler yapılabilir?

Yüz kırığını tamamen önlemek mümkün değildir. Ancak çarpışma riskini ve sonuçlarını azaltan bazı adımlar vardır. Bu konuyu doğrudan inceleyen çalışmalar sınırlıdır. Yine de makul önlemler şunlardır:

1. Hava topunda baş baş çarpışmayı azaltmak için çocuklara kafa vuruşu tekniğini kademeli ve güvenli öğretmek.
2. İletişimi artırmak: Saha pratiğinde hava topuna giden oyuncuların "benim" diye bağırması çarpışma olasılığını düşürmeye yardım eder.
3. Dirsekleri kontrollü kullanmayı ve ikili mücadele kurallarını öğretmek.
4. Yorgun oyuncuda mücadele yükünü azaltmak.
5. Dişi ve çeneyi korumak için uygun ağız koruyucuyu hekim önerisiyle düşünmek.

Örneğin Kim ve arkadaşlarının Canberra çalışması, baş ve dirsek yastığının yüz kırıklarının sayısını ve ağırlığını azaltabileceğini öne sürüyor. Ancak bu sadece bir öneri ve kanıtı sınırlıdır. Bu yüzden kural dışı ekipman riskine girmeden, hakemle konuşarak karar verin.

Burun veya elmacık kemiği kırığında ne zaman hekime ya da acile başvurmalı?

Aşağıdaki durumlarda hekime başvurun:

• Burun şekil değiştirmiş ya da yamuk duruyor.
• Şişlik üç gün sonra hâlâ inmiyor.
• Nefes alma güçlüğü şişlik inmesine rağmen sürüyor.
• Düzenli burun kanaması tekrarlıyor.
• Yanakta düzleşme, uyuşukluk ya da ağzı açmada güçlük var.
• Ağrı kesicilerle ağrı dinmiyor.

Aşağıdaki durumlarda acile gidin ya da 112'yi arayın:

• Kanama durmuyorsa.
• Burundan berrak, sulu bir akıntı geliyorsa.
• Şiddetli baş ağrısı, bulanık ya da çift görme varsa.
• Göz ağrısı ve çift görme birlikteyse.
• Burun içinde mor, ağrılı bir şişlik varsa.
• Kusma, bayılma ya da konuşma güçlüğü varsa.
• Büyük bir kesik ya da içinde yabancı cisim varsa.

Bu rehber tanı koymaz. Şüphe varsa hekime başvurmak her zaman doğrudur.