Futbolda Faul Türleri Nelerdir? Doğrudan ve Dolaylı Serbest Vuruş Farkı

Bu yazı faul türleri ailesini baştan sona toplar: IFAB Kanun 12 ve Kanun 13 mantığı, senaryo tablosu, sık yanlış inançlar, çocuk ve amatör uygulaması ve antrenmanda kural çalıştırma. Kuralın kendisini kendi cümlelerimizle anlatıyoruz; ayrıntılar için güncel IFAB kural kitapçığı esastır.

Ayrıntılı konular ayrı yazılarda duruyor. El ile oynama için el kuralı yazımıza, müdahale tekniği için topa müdahale yazımıza bakabilirsiniz. Burada o konuları tekrarlamıyoruz.

Doğrudan serbest vuruş neden bu adı taşır?

Doğrudan serbest vuruşta top, başka bir oyuncuya değmeden rakip kaleye girerse hakem golü verir. Kural bu yüzden "doğrudan" adını taşır. Faulü yapan takımın rakibi vuruşu kullanır.

Ancak yön önemlidir. Kanun 13 metnine göre doğrudan veya dolaylı bir serbest vuruş kendi kalenize girerse gol değil, rakip lehine korner olur. Yani vurucu kendi kalesine gol atamaz; kural onu korner ile cezalandırır.

Doğrudan serbest vuruş fikri basit bir mantığa dayanır. Rakibin bedenine karşı yapılan ihlal, oyunun en ağır ihlal sınıfıdır. Bu yüzden ceza da en doğrudan olandır: vuruşla gol şansı. Dolaylı vuruşta ikinci bir dokunuş gerektiği için bu şans yumuşar.

Serbest vuruşun nasıl kullanıldığını merak ediyorsanız, vuruş tekniğini serbest vuruş teknikleri yazımızda bulabilirsiniz. Hızlı kullanım ve duvar kuralı için hızlı atış yazısı ayrıca var.

Hangi faul türleri doğrudan serbest vuruş getirir?

Güncel kitapçıkta Kanun 12.1 altında, dikkatsiz, pervasız veya aşırı güçle yapıldığında doğrudan serbest vuruş getiren fiziksel ihlaller yer alır. Hakem temasın ve müdahalenin türüne bakar.

• Rakibe çarpmak (charging) ve rakibin üzerine atlamak
• Rakibi tekmelemek veya çelmelemek
• Rakibi itmek ya da tutmak
• Rakibe vurmak; kafa vurma da bu gruba girer
• Topa değil rakibe yönelen müdahale (tackling)
• Temaslı engelleme, yani rakibin yolunu bedenle kesmek
• Isırmak veya tükürmek
• Sahada oyuncuya, hakeme ya da topa bir nesne fırlatmak

Bu listede elle oynama da var. Elle oynama, rakibe fiziksel bir temas gerektirmediği için ayrı düşünülür ama sonucu aynıdır: doğrudan serbest vuruş, ceza sahası içindeyse penaltı gelir. Ayrıntıyı tekrar yazmıyoruz, el kuralı yazısına bırakıyoruz.

Bazı anlatımlarda "kayarak kontrolsüz müdahale" ayrı bir madde gibi yazılır. Kitapçıkta ise kayarak müdahale, tackling başlığının bir biçimidir ve hakem onu dikkatsiz, pervasız veya aşırı güç ölçütüne göre tartar. Dolayısıyla kayarak her müdahale faul değildir.

Faul türleri arasında dikkatsiz, pervasız ve aşırı güç farkı nedir?

Kanun 12 üç ölçüt tanımlar. Bunlar faulün cezasını belirler: hakem sadece serbest vuruş mu verecek, kart da gösterecek mi, yoksa oyuncuyu mu oyundan çıkaracak?

Bu üç ölçüt tek başına matematiksel bir sayı değildir. Aynı çarpışma bir hakemde dikkatsiz, bir başkasında pervasız görünebilir. Bu yüzden Kanun 12 "hakemin takdiri" alanıdır; hakem hızı, mesafeyi, temas noktasını ve rakibin durumunu birlikte tartar.

Kartların ayrıntısı için sarı kart nedenleri ve kırmızı kart türleri yazılarımıza bakın.

Hakem dolaylı serbest vuruşu hangi durumlarda verir?

Dolaylı serbest vuruş, çoğunlukla temas gerektirmeyen teknik ihlallerde gelir. Kanun 12.2 ve ilgili maddeler şu durumları sayar.

• Tehlikeli oyun: topu oynamaya çalışırken birine sakatlık riski yaratmak, buna yakın rakibi korkutup topu oynamaktan alıkoymak da girer
• Temassız engelleme: top oynama mesafesinde değilken rakibin önüne girip yolunu kesmek
• İtiraz (dissent): sözle ya da davranışla hakem kararına karşı çıkmak
• Kalecinin topu bırakmasını engellemek
• Kalecinin topu bırakmasından sonra tekrar elle tutması
• Takım arkadaşının bilerek ayakla verdiği pası ya da taç atışını kalecinin elle alması
• Kurnazlıkla kaleciye baş, göğüs veya dizle pas vermek
• Ofsayt ve vuruşu kullanan oyuncunun topa iki kez dokunması

Bu listenin hepsi aynı mantığa bağlıdır: ihlal oyunun akışını bozar ama bir rakibin bedenine zarar vermez. Dolayısıyla ceza daha hafiftir. Yine de dolaylı vuruş zararsız demek değildir; ceza sahası içinde verilirse gol tehlikesi büyüktür.

Ofsayt konusunu ayrıca ofsayt rehberimizde işledik. Penaltı sırasında vurucunun ikinci dokunuşu için ayrı bir yazı var.

Dolaylı serbest vuruşta gol olur mu?

Dolaylı vuruşta gol için topun kaleye girmeden önce vurucudan başka bir oyuncuya dokunması gerekir. Dokunan rakip ya da takım arkadaşı olabilir. Dokunuş olmazsa hakem golü onaylamaz.

Dolaylı vuruşun cezası bu yüzden hafif görünür ama taktik açıdan farklıdır. Takımlar genellikle ikinci bir oyuncuyla kısa pas oynar ya da topu kale önüne ortalar. Ayrıntıyı set parçası taktikleri yazısında bulabilirsiniz.

Hakem dolaylı serbest vuruşu kolla nasıl gösterir?

Hakem dolaylı serbest vuruşu kolunu başının üzerine kaldırarak gösterir. Bu işareti, vuruş kullanılıp top başka bir oyuncuya değene, oyun dışına çıkana ya da doğrudan gol olamayacağı belli olana kadar havada tutar.

Doğrudan serbest vuruşta hakem kolunu havaya kaldırmaz. Yani kolun yukarıda olup olmadığına bakmak, hangi vuruşun geldiğini anlamanın en hızlı yoludur.

Tüm hakem hareketleri için hakem işaretleri rehberine ve el işaretleri ve düdük anlamları yazısına bakın. İşaret konusunu orada ayrıntılı işlediğimiz için burada tekrar yazmıyoruz.

Hangi faul türlerinde penaltı çıkar?

Oyuncu kendi ceza sahasında doğrudan serbest vuruş getirecek bir ihlal yaparsa hakem penaltı verir. Kanun 14 bunu açıkça yazar. Dolaylı serbest vuruş ihlali ceza sahasında olsa bile penaltıya dönüşmez.

Son satırdaki durum için kural nettir: önemli olan ihlalin yeri, yani temasın gerçekleştiği noktadır. Yakın mesafelerde bu karar zordur; bu yüzden hakem pozisyonu ve yardımcı hakem bu kararların ortak ağırlığını taşır.

Penaltı kullanımında kaleci çizgide, iki direk arasında ve vurucuya dönük durur. Vuran oyuncu topu ileri doğru vurur ve topa başka biri dokunmadan ikinci kez oynayamaz. Kanun 14 ayrıca devre sonunda penaltının tamamlanması için ek süre tanır.

Kaleci faulleri neden farklı işler?

Kaleci, kendi ceza sahasında elini kullanabildiği için özel kurallara bağlıdır. Ceza sahası dışında kaleci de diğer oyuncular gibi el kuralına tabidir. İçeride ise yasak elle oynamanın cezası genelde dolaylı serbest vuruştur.

Güncel kitapçıkta kaleci topu kontrol edip elle tutarken bırakmadan önce en çok sekiz saniye geçirebilir. Sınırı aşarsa hakem rakibe korner verir. Hakem son beş saniyede görsel geri sayım yapabilir. Eski anlatımlarda "6 saniye, dolaylı serbest vuruş" kalıbını sıkça görürsünüz; bu bilgi güncel değildir.

Kaleciye ait ayrıntılar için kaleci topu kaç saniye tutabilir yazısına ve taç atışı kuralları yazısına bakabilirsiniz.

Kalecinin ceza sahasında dikkatsiz, pervasız veya aşırı güçle rakibe faul yapması, diğer oyuncularla aynı sonucu doğurur: penaltı ve duruma göre kart.

El ile oynama faul türleri içinde nerede durur?

Elle oynama, kitapçıkta doğrudan serbest vuruş ihlalleri arasında geçer. Rakibe temas gerektirmez ama sonuç doğrudan vuruş ya da penaltıdır. Her el temasının ihlal olmadığı da metinde açıkça yazar.

Kitapçığa göre iki ana durum ihlaldir: oyuncunun eli ya da kolu topa doğru hareket ederek bilerek oynaması ve el ya da kolun vücudu doğal olmayan biçimde büyütmesi. Ayrıca top elden doğrudan ya da hemen ardından rakip kaleye girerse, kasıt olmasa da hakem ihlal verir.

Bu üç koşulu pozisyona uygulamak hakemin takdirine kalır. Detaylı senaryolar, kol sınırı ve istisnalar el kuralı yazımızda var. Bu yazıda sadece faul sınıflandırmasındaki yerini gösteriyoruz.

Faul ile kart aynı şey midir?

Hayır, faul ile kart ayrı kararlardır. Faul serbest vuruşu ya da penaltıyı belirler. Kart ise disiplin yaptırımıdır ve faulün şiddetine, durumuna ya da oyuncunun davranışına bağlıdır. Kartsız faul de, kartlı dolaylı vuruş da olabilir.

• Dikkatsiz faul: genelde sadece serbest vuruş
• Pervasız faul: sarı kart
• Aşırı güç: kırmızı kart
• Umut vadeden atağı kesen faul: sarı kart (bu, kitapçıkta sportmenliğe aykırı davranış başlığındadır)
• Bariz gol şansını engelleyen faul: duruma göre sarı ya da kırmızı kart

Bariz gol şansını engelleme (DOGSO) için kitapçık mesafeyi, oyun yönünü, topun kontrolünü ve savunmacıların sayısını sayar. Ceza sahası içinde top oynama girişimi varsa genelde sarı, tutma ve çekme gibi durumlarda kırmızı kart gerekir.

Yeni kural kitapçığında Kanun 12 için bir güncelleme de var: hakem DOGSO faulünde avantaj uygular ve atağı yapan takım gol atarsa, faulü yapan oyuncu kart görmez. Her sezonun değişikliklerini IFAB sitesinin "Law changes" bölümünden kontrol edin.

Avantaj kuralı faul türünü değiştirir mi?

Hayır. Avantaj, faulün türünü değiştirmez. Hakem düdüğü çalmak yerine oyunun akmasına izin verir. Avantaj gelişmezse hakem faule geri dönebilir ve serbest vuruşu ya da penaltıyı verebilir.

Disiplin kararı da kaybolmaz. Kanun 12 genel olarak, kart gerektiren faulde avantaj verilse bile yaptırımın top bir sonraki oyun dışına çıktığında uygulanabileceğini söyler. İstisna, az önce anlattığımız DOGSO avantajı sonrası gol durumudur.

Hakem ağır faullerde (ciddi sert oyun ve şiddet içeren hareket) genelde avantaj uygulamaz; bu konuda kitapçık ihtiyatlıdır. Avantajın ayrıntılı koşulları için avantaj kuralı yazımıza bakın.

Aynı pozisyonda hem ofsayt hem faul varsa hangisinin öne geçtiği ayrı bir soru. Bu konuyu ayrı yazıda işledik.

Faul türlerinde hakem hangi sırayla düşünür?

Bu sıra resmî bir algoritma değil, kuralı anlamak için önerilen bir yoldur. Yine de çoğu pozisyonu çözmeye yardımcı olur.

1. Oyun sırasında bir ihlal oldu mu? Kitapçık, serbest vuruş ve penaltının yalnız top oyundayken işlenen ihlallerde verildiğini söyler.
2. İhlal fiziksel ve rakibe yönelik mi? Öyleyse doğrudan serbest vuruş sınıfındadır.
3. İhlal teknik mi, temassız mı? Öyleyse dolaylı serbest vuruş sınıfındadır.
4. İhlal nerede oldu? Savunan oyuncunun kendi ceza sahasında doğrudan vuruş ihlali penaltı demektir.
5. Dikkatsiz, pervasız ya da aşırı güç mü? Kart kararı buradan çıkar.
6. Avantaj uygulanabilir mi? Uygulanamazsa hakem oyunu durdurur.

Bu sırayı çocuklara kendi sözleriyle anlattırmak, kuralı kalıcı hâle getirir. Üstelik her çocuk bir noktada hakem rolünü deneyebilir.

Sahanın dışında yapılan faul türleri nasıl cezalanır?

Kanun 12.5, top oyundayken saha dışında yapılan ihlalleri de düzenler. Rakibe karşı yapılan ihlalde oyun, ihlalin yapıldığı yere en yakın çizgi noktasından serbest vuruşla yeniden başlar. İhlali yapan oyuncunun kendi ceza sahası içinde yapılan doğrudan vuruş ihlali ise penaltı getirir.

Kendi takım arkadaşına karşı sahanın dışında yapılan ihlalde ise dolaylı serbest vuruş çıkar ve vuruş, olayın en yakın çizgi noktasından kullanılır. Saha dışındaki bir kişiye, örneğin yedek oyuncuya ya da seyirciye karşı yapılan ihlalde oyun hakem topuyla yeniden başlar.

Bu kurallar nadir görülür ama çocuk maçlarında da olabilir: topun peşinden çizgiyi geçip karşı oyuncuyu tutmak gibi. Bu durumda ilk hata, "saha dışı olduğu için faul yok" diye düşünmektir.

Serbest vuruşta rakip oyuncular nerede durur?

Top oyuna girene kadar rakip oyuncular topa en az 9,15 metre uzakta durur. Yalnızca kendi kale çizgisi üzerinde, direkler arasında duran oyuncular bu mesafe kuralının dışındadır. Savunma ceza sahasındaki serbest vuruşlarda rakip oyuncular, top oyuna girene kadar ceza sahasının dışında bekler.

Rakip mesafeye uymadan vuruş kullanılırsa vuruş genelde tekrarlanır; hakem avantajın uygulanabileceği durumlarda oyunu devam ettirir. Vurucu hakem "bekle" demişken bile atarsa, kitapçığın örnek senaryosunda vuruş tekrarlanır ve vurucu sportmenliğe aykırı davranıştan sarı kart görür.

Hızlı serbest vuruş merakı için ayrı yazımıza bakabilirsiniz. Bu başlıkta yalnızca faul türünün sonrasındaki mesafe kuralını özetliyoruz.

Hakem takdiri faul türlerini neden bu kadar etkiler?

Kanun 12 pek çok yerde ölçüt verir ama sayı vermez. Dikkatsiz ile pervasız arasındaki çizgi, temasın hızına, yönüne ve rakibin durumuna bağlıdır. Dolayısıyla iki hakem aynı pozisyona farklı bakabilir ve ikisi de kuralı doğru uygulamış olabilir.

Bu belirsizlik rahatsız edici gelse de kuralın bir parçasıdır. Hakem, olayı sahada, gerçek hızda ve çoğu zaman tek açıdan görür. Yine de tutarlılık için çalışır: aynı müdahaleyi aynı ölçütle değerlendirmeye çabalar.

• Hızlı bir tekrar izleme, temasın sertliğini olduğundan farklı gösterebilir.
• Topa oynamak, tek başına faul olmadığı anlamına gelmez; müdahalenin biçimi de önemlidir.
• Oyuncunun düşmesi, faul olduğunu tek başına kanıtlamaz; hakem temasın gerçekten olup olmadığına bakar.
• Sahte düşme (simülasyon) ise sportmenliğe aykırı davranıştır ve sarı kart nedenidir.

Antrenör olarak bu bakışı çocuğa aktarmak, hakem kararlarına tepkiyi yumuşatır. Kuralı bilen çocuk, kararı daha az kişisel algılar. Bunun etkisi bilimsel olarak ölçülmüş değildir.

Sık yanlış inançlar nelerdir?

Faul türleri konusunda en sık duyulan yanlış inançlar şunlardır. Her biri için kitapçıktaki karşılığı yanında.

Bu tabloyu antrenmanda duvara asmak iyi bir fikir olabilir. Çocuklar kuralı ezberlemekten çok, yanlış inançlarını düzelterek öğrenir. Bu öneri bilimsel bir kanıta dayanmaz.

Hangi pozisyonda hangi karar çıkar?

Aşağıdaki senaryo tablosu, kuralın sahadaki karşılığını bir bakışta gösterir. Karar her zaman hakemin takdirindedir; tablo yalnızca olağan sonuçları özetler.

Tabloda "çoğunlukla" diyen satırlarda hakem takdiri devrededir. İtiraz yüzünden dolaylı vuruş gelir ama kart hakemin yorumuna bağlıdır. Bu ayrım, faul türünü anlamanın ince noktasıdır.

Çocuk ve amatör futbolunda faul kuralları farklı mı?

Temel faul sınıflandırması aynıdır. IFAB 11'e 11 resmî kuralı yazar ama yaş kategorileri için saha, top, süre ve oyuncu sayısı organizasyona göre değiştirilebilir. Türkiye'de çocuk ve amatör için hangi kuralın uygulandığını organizasyon talimatına bakarak öğrenin.

Halı saha ve futsal için tek resmî kural kitabı yoktur. Futsalda ayrı bir FIFA kural kitabı var ve örneğin altıncı fauldan sonra 10 metreden serbest vuruş uygular. Ayrıntı için halı saha kuralları yazısına bakın.

Küçük yaş gruplarında hakemin ilk görevi güvenliktir. Sert müdahale, kafa vuruşu ya da kayarak müdahale gibi konularda organizasyonun talimatına uyun.

Veliler için pratik uyarı: çocuğunuzun takımında sert oyunun alışkanlık hâline geldiğini görürseniz ilk adım antrenörle konuşmaktır. Çözüm bulunamazsa okul seçerken bakacağınız noktalar ve şikâyet yolları için futbol okulu şikâyet sayfasına başvurabilirsiniz. Küçük yaşlar için minikler futbol okulları sayfası de yol gösterir.

Antrenmanda faul türlerini nasıl çalıştırırız?

Kuralı sadece anlatmak yetmez; çocuk onu oynayarak ve karar vererek öğrenir. Bu yüzden iki kısa oyun öneriyoruz. Aşağıdaki iki oyun biçimi, hakem rolü üzerinden faul türlerini pekiştirir. kontrollü bir çalışma bunu sınamadı.

Drill 1: Hakem rolü oyunu

• Kurulum: 20 x 15 metrelik alanda 5 ya da 6 oyuncu, yanında düdüklü bir "hakem" oyuncu. Rolleri her 4 dakikada bir değiştirin.
• Amaç: Doğrudan ve dolaylı serbest vuruş ayrımını yaşamak.
• Kural: Hakem kararını açıkça söyler ("doğrudan" ya da "dolaylı") ve dolaylıda kolunu havaya kaldırır. Temas sınırı: yalnızca omuz hizasında ve düşük hızla.
• İlerleme: Önce sadece topla temassız kararlar, sonra ikinci hakem rolü ekleyin, en son sarı kart kararını ekleyin.
• Hata: Hakemi azarlamak yok. Karara itiraz eden oyuncu bir tur dışarıda bekler.

Drill 2: Karar kartı oyunu

• Kurulum: Antrenör senaryoyu sözle ya da basit çizimle anlatır, oyuncular iki renkli kartı kaldırır (doğrudan ya da dolaylı).
• Amaç: Kural bilgisini sahada olmadan pekiştirmek.
• Kural: Her tur sonunda antrenör cevabı gerekçesiyle açıklar.
• İlerleme: Sonraki turlarda "penaltı mı?" sorusunu ekleyin.
• Hata: Yanlış cevap veren çocuğu eleştirmek. Doğru da yanlış da aynı sakin tonla açıklayın.

Drill 3: Temas var mı, tehlike mi?

• Kurulum: Cimnastik minderi ya da yumuşak zemin, iki oyuncu ve bir hakem; yalnızca yavaş tempoda.
• Amaç: Temassız tehlikeli oyun ile temaslı faulü ayırt etmek.
• Kural: Oyuncular yavaş çekimde bir müdahale taklidi yapar, temas etmez; hakem "dolaylı" ya da "doğrudan" der.
• İlerleme: Topu ekleyin, sonra hızı çok az artırın.
• Hata: Gerçek bir temasla denemek. Güvenlik için temas yok.

Çocuk ve ergen güvenliği için temas oyunlarını yaşa uygun tutun, hızı düşük ve tekrar sayısını sınırlı tutun. Ağrı belirdiğinde oyuncu hemen oyundan çıkar; antrenör ağrıya rağmen devam ettirmez.

Antrenör ve veli faul kararlarını çocuğa nasıl anlatmalı?

Çocuk, hakem kararını duygusal bir haksızlık olarak yaşayabilir. Yetişkinin tavrı bu duyguyu büyütür ya da yatıştırır. Maç içinde hakeme bağırmak çocuğa kuralı değil, itirazı öğretir.

• Maç sonrasında kararı sakin bir dille anlatın; önce çocuğun gördüğünü sorun.
• Faul ile kart arasındaki farkı örnekle gösterin.
• Sert müdahale yapan çocuğa niyetini sorun, ceza yerine alternatif davranış önerin.
• Faul yiyen çocuğu da dinleyin; sakinleşmesi için zaman tanıyın.
• Hakemin yaşının ya da tecrübesinin ne olursa olsun, ona saygıyı kural olarak koyun.

Maç sonrası kısa bir değerlendirme de işe yarar. Çocuklara şunu sorun: bugün hangi faul türünü gördük, hakem hangi vuruşu verdi ve biz bu pozisyonda farklı ne yapabilirdik? Böylece kural bilgisi, oyun içi karar vermeye dönüşür ve çocuk kendi sert müdahalelerini sakin bir dille fark eder.

Bu öneriler bilimsel bir müdahale çalışmasına dayanmıyor, saha uygulaması niteliğinde. Etkisini kendi takımınızda gözleyerek değerlendirin.

Hakem olmak isteyen biri nereden başlar?

Hakemlik yolu, yaş şartı ve yetkiler konusunda yalnızca resmî kaynak geçerlidir. Bu bilgiler için TFF'nin güncel duyurusuna bakın. Hakem kursu ve sınav koşulları sık değişebilir.

Genel çerçeve için futbol hakemi nasıl olunur yazımıza ve hakemlik sınavı hazırlık yazısına göz atabilirsiniz; ancak başvuru ve şartlar için son kaynak TFF'nin kendi sayfalarıdır.

Hakemlik, ücret ya da garantili bir iş vaat etmez. Bu yazıda maaş, kazanç ya da iş garantisi konusunda bir bilgi vermiyoruz. Sahada hakem rolünü deneyen bir çocuk için bu, kural öğrenmenin güzel bir yoludur; meslek olarak hakemlik ayrı bir konudur.

Faul ve serbest vuruş kuralları için hangi kaynaklara bakmalı?

Kural metni için birincil kaynak IFAB'ın güncel kural kitapçığıdır. Bu yazı IFAB Kanun 12 metni ile Kanun 13 ve Kanun 14 sayfalarına dayanır. Sürüm etiketini başlıkta vermiyoruz; çünkü kitapçık her yıl güncellenebilir.

• Kanun 12: Fauller ve sportmenliğe aykırı davranışlar
• Kanun 13: Serbest vuruşlar
• Kanun 14: Penaltı vuruşu
• Türkiye'de çocuk ve amatör uygulama: organizasyon ya da federasyon talimatı

Sezon başında IFAB sitesindeki "Law changes" bölümüne bakmak, eski bilgileri yenileriyle karşılaştırmanın en güvenli yoludur.