Amerikan Futbolu ile Futbol Arasındaki Farklar: Neden İkisine de "Football" Deniyor?

Amerikan futbolu ile futbol aynı adı taşır, ama sahada neredeyse hiçbir şey birbirine benzemez. Futbolda top yuvarlaktır ve elle oynamak yalnız kaleciye, o da kendi ceza sahasında serbesttir. Buna karşılık Amerikan futbolunda top ovaldir; oyuncular onu taşır, fırlatır ve topu taşıyan rakibi yere indirmeye çalışır. Yine de İngilizcede iki oyunun adında da aynı sözcük geçer: "football".

Bu rehberde ilk olarak adın kökenini ve iki oyunun 19. yüzyılda nasıl ayrıştığını anlatıyoruz. Ardından saha, top, süre, puan, temas ve ekipman farklarını güncel kural kitaplarına dayanarak karşılaştırıyoruz. Futbol kurallarını IFAB'ın Oyun Kuralları'ndan, Amerikan futbolu kurallarını ABD'deki profesyonel ligin resmî kural kitabından, sözcük kökenlerini ise sözlüklerden kontrol ettik. Ayrıca bütün kaynakları yazının sonunda bulabilirsiniz.

Yine de bu farkın arkasında ortak bir kök yatar. İki oyun da İngiltere'de kurala bağlanan eski "football" ailesinden gelir. Ancak biri ayakla oynamayı, öteki topu elde taşımayı öne çıkaran kurallarla büyüdü. Karşılaştırmanın geri kalanını da şu üç büyük fark belirler:

• Topun ilerlemesi: futbolda duruşlar dışında sürekli akış, Amerikan futbolunda denemelerle ilerleyen bir oyun.
• Temas: futbolda sınırlı fiziksel mücadele, Amerikan futbolunda kurala bağlı bloklama ve yere indirme.
• Saat: futbolda süre akar ve hakem kaybedilen zamanı ekler, Amerikan futbolunda ise saat belirli durumlarda durur.

Neden ikisine de "football" deniyor?

Çünkü iki oyun da aynı geniş aileden geliyor. İngilizcede "football", kurallar yazıya geçmeden çok önce, topa ayakla vurulan açık hava oyunlarının genel adıydı. Örneğin 19. yüzyılda okullar ve kulüpler bu oyunları birbirinden farklı kurallarla oynuyordu. Kurallar yazıya geçtikçe aileden iki büyük kol doğdu: ayakla top sürmeyi esas alan association football ve topu elde taşımaya izin veren rugby football.

Amerikan futbolu bu ailenin üçüncü büyük kolu sayılabilir. ABD üniversitelerinde önce futbola, ardından rugby'ye benzeyen kurallarla oynanan oyun zamanla kendine özgü bir biçim aldı. Üstelik ailenin adını da korudu. Yani Amerikan futbolu ile futbol arasındaki ad benzerliği bu ortak kökten gelir.

Bu yüzden ABD'de "football" sözcüğü bugün kendi oyunlarını anlatır. Yuvarlak topla oynanan oyunu ayırt etmek için ise aslında İngiltere'de doğan "soccer" sözcüğünü kullanırlar. Öte yandan Türkçede durum daha nettir. Türk Dil Kurumu sözlüğü futbolu, biri kaleci on birer kişilik iki takımın topu kafa ya da ayak vuruşlarıyla karşı kaleye sokmaya çalıştığı oyun olarak tanımlar. ABD'deki oyuna ise "Amerikan futbolu" deriz.

Football sözcüğü nereden geliyor?

Sözcük, İngilizcedeki "foot" (ayak) ve "ball" (top) sözcüklerinin birleşimidir. Bir etimoloji sözlüğüne göre "football", 14. yüzyılın ortasından itibaren oyunda kullanılan hava dolu topu anlatıyordu. Daha sonra, 1400 dolaylarından itibaren topa ayakla vurulan her türlü açık hava oyununun adı oldu. Hatta aynı sözlük, bu oyunları yasaklayan 1424 tarihli bir İskoç yasasını da not eder.

Yani sözcük başlangıçta belirli kuralları olan tek bir sporu değil, geniş bir oyun türünü anlatıyordu. Bugünkü anlamıyla futbol ise kuralların yazıya geçmesiyle doğdu. Futbolun daha eski izlerini ve tek bir mucidinin neden olmadığını futbolun tarihi rehberimizde ayrıntılı anlattık.

Türkçeye gelince, Türk Dil Kurumu "futbol" sözcüğünün kaynağını İngilizce "football" olarak verir. Ayrıca sözlükteki "ayak topu" maddesi de doğrudan futbola yönlendirir. Böylece Türkçe, adı ayakla ilişkilendiren eski anlamı korur.

Association football ile rugby football nasıl ayrıştı?

Ayrışmanın ilk adımı 1863'te Londra'daki bir toplantıyla geldi. İngiltere Futbol Federasyonu'nun (The FA) kendi tarih sayfasına göre federasyon, 26 Ekim 1863'te Londra'daki Freemasons' Tavern'de doğdu. O akşam, Londra ve çevresinden, her biri kendi futbol türünü oynayan yaklaşık bir düzine kulübün temsilcileri bir araya geldi. Amaçları, oyunu düzenleyecek kesin bir kural metni yazmaktı.

Aynı sayfaya göre üyeler ilk görüşmelerde oyunu, elle tutma ile top sürmenin bir karışımı olarak düşünüyordu. Tartışmanın düğüm noktası ise "hacking", yani rakibin bacağına tekme atmaktı. Blackheath kulübü bu uygulamanın sürmesini istiyordu. Ancak 8 Aralık 1863'teki altıncı toplantıda kabul edilen kurallar hackingi yasakladı.

Elle oynamayı öne çıkaran kulüpler birkaç yıl sonra kendi çatılarını kurdu. World Rugby Müzesi'nin aktardığına göre 26 Ocak 1871'de Pall Mall restoranında 21 Londra kulübünün temsilcileri Rugby Football Union'ı (RFU) kurdu. Bu arada bir İngiliz sözlüğüne göre rugby adı, oyunun ilk kez oynandığı Rugby okulundan gelir. Rugby'nin kendisi de 1895'te amatörlük tartışmasıyla iki ayrı koda ayrıştı. Bu yüzden sözlükler bugün 13 ve 15 kişilik iki rugby türünden söz eder.

Soccer sözcüğü nasıl doğdu?

Soccer, "association football" adının argo bir kısaltmasıdır. İngiliz ve Amerikan sözlükleri sözcüğü 19. yüzyılın sonuna tarihler. Açıklamaları da benzerdir: "association" sözcüğünün kısaltması olan "Assoc." biçimine şakacı bir "-er" eki eklenmiştir. Örneğin bir Amerikan sözlüğü ilk kullanım kaydını 1885 yılına koyar. Bir etimoloji sözlüğü ise 1889'da "socca", 1891'de "socker" ve 1895'te "soccer" yazımlarını kaydeder.

Üstelik aynı etimoloji sözlüğüne göre sözcük önce üniversite argosu olarak doğdu. Sözlük, aynı "-er" kalıbını rugby için kullanılan "rugger" ve futbolun daha eski bir adı olan "footer" sözcüklerinde de gösterir. Ayrıca Michigan Üniversitesi'nin, profesör Stefan Szymanski'nin çalışmasını aktaran haberi de sözcüğü İngiltere'deki seçkin üniversitelerin öğrencileriyle ilişkilendirir.

Kısaltmanın işlevi de açıktı: iki "football" türünü birbirinden ayırmak. Böylece association football "soccer", rugby football ise "rugger" oldu. Nitekim ikinci sözcük bugün de İngiliz İngilizcesinde rugby birliği için gündelik bir ad olarak yaşar.

Soccer gerçekten bir Amerikan sözcüğü mü?

Hayır, sözcük İngiltere'de doğdu. Bir Amerikan sözlüğü de bunu açıkça yazar: Sözcüğü ilk kullananlar İngilizlerdi, ama bugün oyunun olağan adı yalnızca ABD ve Kanada'da "soccer"dır. Buna karşılık İngiliz İngilizcesinde olağan ad "football"dur. Yine de bir İngiliz sözlüğü, "soccer" sözcüğünün İngiltere'de de kullanıldığını belirtir.

Szymanski'nin çalışması ilginç bir tablo çizer. Üniversite haberine göre "soccer", 20. yüzyılın ilk yarısında İngiltere'de bilinen bir terimdi. Ne var ki terim, yayınlarda ancak İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra yaygınlaştı. Özellikle 1960 ile 1980 arasında terim İngiltere'de zirve yaptı; bu dönemde yazarlar onu "football" ile neredeyse dönüşümlü kullandı.

Ardından tersine bir eğilim başladı. Szymanski'ye göre 1980'lerde "soccer"ın bir Amerikan sözcüğü olduğu düşüncesi güç kazandı. Araştırmacı, İngiltere'deki gerilemeyi en çok sözcüğün ABD'deki artan popülerliğiyle açıklar. Öte yandan ABD'de sözcük, kendi "football" oyunlarından ayırmak için kalıcı oldu. Kısacası soccer, Atlantik'in iki yakasında yer değiştiren bir İngiliz sözcüğüdür.

Amerikan futbolu rugby'den nasıl doğdu?

Hikâye, 6 Kasım 1869'da New Jersey'de oynanan bir üniversite maçıyla başlar. Amerikan futbolu tarihini derleyen Pro Football Hall of Fame müzesinin kronolojisine göre Rutgers ile Princeton arasındaki bu ilk üniversiteler arası maçta takımlar, Londra'daki Futbol Federasyonu kurallarını uyarlayarak kullandı. NCAA'nın tarih yazısı sahada her takımdan 25 oyuncu bulunduğunu ve maçın 6-4 bittiğini aktarır.

Bu kurallar topu elle almaya ve fırlatmaya izin vermiyordu. Yani ilk maç, bugünkü Amerikan futbolundan çok futbola benziyordu. Aynı kronolojiye göre sonraki yedi yılda doğudaki büyük okullar rugby'ye yöneldi. Böylece modern Amerikan futbolu rugby'den gelişmeye başladı.

Kurallar 23 Kasım 1876'da Massachusetts'in Springfield kentinde yazıya geçti. Columbia, Harvard, Princeton ve Yale temsilcileri burada bugünkü oyunun ilk kurallarını önerdi. Özellikle bu dönemde Walter Camp adı öne çıktı; kaynaklar onu Amerikan futbolunun babası olarak anar. Camp; hücum çizgisi (line of scrimmage), topun merkez oyuncudan oyun kurucuya verilmesi (snap), deneme hakkı (down) sistemi ve sahada en çok 11 oyuncu fikrini getirdi. Böylece oyun, her denemede yeniden başlayan duraklı bir yapıya kavuştu.

İleri pas Amerikan futbolunu nasıl değiştirdi?

Ancak 20. yüzyılın başında oyun ciddi bir güvenlik kriziyle karşılaştı. NCAA'nın kendi tarih sayfası, 1905'te kütle hâlinde hücum dizilişlerinin ve toplu yere indirmelerin çok sayıda yaralanmaya ve ölüme yol açtığını yazar. Hatta aynı sayfaya göre o sezon spora bağlanan 18 ölüm ve 149 ciddi yaralanma kayda geçti.

Baskı öylesine büyüdü ki dönemin ABD Başkanı Theodore Roosevelt, oyunun yöneticilerini Beyaz Saray'a çağırıp reform istedi. Ardından Aralık 1905'teki reform toplantıları, 1906'da resmen kurulan ve 1910'da NCAA adını alan üniversite spor birliğini doğurdu. Aynı yıl, yani 1906'da, ileri pas da serbest kaldı.

Bugün ileri pas oyunun merkezindedir, ama sıkı bir sınırı vardır. Profesyonel kural kitabına göre hücum eden takım her denemede, hücum çizgisinin gerisinden yalnız bir ileri pas atabilir. Puan değerleri de zamanla değişti. Aynı müzenin kronolojisine göre:

• Touchdown 1898'de 4 puandan 5 puana, 1912'de de 6 puana yükseldi.
• Field goal 1904'te 5 puandan 4 puana, 1909'da da 3 puana indi.

Amerikan futbolu ile futbol kuralları tek tabloda nasıl karşılaştırılabilir?

Aşağıdaki tablo, Amerikan futbolu ile futbolun güncel temel kurallarını yan yana koyar. Futbol sütunu IFAB'ın Oyun Kuralları'na, Amerikan futbolu sütunu ABD'deki profesyonel ligin resmî kural kitabına dayanır. Bununla birlikte üniversite ve okul maçlarında bazı ayrıntılar farklı olabilir.

Tablodaki her satırı aşağıdaki bölümlerde kaynağıyla birlikte açıyoruz. Ayrıca metrik değerler, Amerikan kural kitabındaki fit, yarda, inç ve ons ölçülerinin yaklaşık karşılıklarıdır.

Sahalar ve kaleler ne kadar farklı?

Futbolda tek bir saha ölçüsü yoktur. IFAB'ın 1. kuralına göre yan çizgi 90 ile 120 metre, kale çizgisi 45 ile 90 metre arasında olabilir. Özellikle uluslararası maçlarda aralık daralır: yan çizgi 100-110 metre, kale çizgisi 64-75 metre olmalıdır. Kale ise sabittir; direklerin iç mesafesi 7,32 metre, üst direğin alt kenarının yerden yüksekliği 2,44 metredir. Bu aralıkların nedenini futbol sahası ölçüleri yazımızda ele aldık.

Öte yandan Amerikan futbolu sahası sabit bir dikdörtgendir. Profesyonel kural kitabı sahayı 360 fit uzunluğunda ve 160 fit genişliğinde tanımlar; bu yaklaşık 109,7 metreye 48,8 metre eder. Her iki uçta 10 yarda (yaklaşık 9,1 metre) derinliğinde birer son bölge (end zone) yer alır. Aradaki 100 yardalık alan ise oyun sahasıdır. Üstelik sahayı her 5 yardada bir çizgi keser. Bu çizgili görünüm nedeniyle Kuzey Amerika İngilizcesinde sahaya "gridiron", yani ızgara da denir.

Hedef de farklıdır. Futbolda top üst direğin altından geçerek gol olur. Amerikan futbolunda ise üst direk son çizgi (end line) hizasında durur. Kural kitabına göre üst direk 18 fit 6 inç (yaklaşık 5,64 metre) uzunluğundadır ve üst yüzü yerden 10 fit (yaklaşık 3,05 metre) yüksektedir. Field goal için topun direklerin arasından ve üst direğin üstünden geçmesi gerekir.

Futbol topu ile Amerikan futbolu topu arasında ne fark var?

Futbol topu küreseldir. IFAB'ın 2. kuralına göre top uygun bir malzemeden olmalıdır. Çevresi 68 ile 70 santimetre, maç başındaki ağırlığı 410 ile 450 gram arasındadır. Deniz seviyesindeki basıncı 0,6 ile 1,1 atmosfer, yani kural metnindeki karşılığıyla 8,5 ile 15,6 psi arasında olmalıdır. Çocuklar için kullanılan küçük numaraları futbol topu numaraları rehberimizde anlattık.

Amerikan futbolu topu ise uzun eksenli bir elipsoittir; kural kitabı bu biçimi "prolate spheroid" diye adlandırır. Profesyonel kurallara göre topun uzun ekseni 11 ile 11,25 inç, yani yaklaşık 28 santimetredir. Uzun çevresi yaklaşık 71-72, kısa çevresi yaklaşık 53-54 santimetredir. Ağırlığı 14 ile 15 ons, yani yaklaşık 397 ile 425 gramdır. Ayrıca topun içinde havayla dolu bir iç lastik, dışında doğal ten renginde, tanecikli deri bir kılıf vardır. Basıncı ise 12,5 ile 13,5 psi arasında kalmalıdır.

Biçim farkı oyunların doğasıyla uyumludur. Sözlükler Amerikan futbolunu, oyuncuların tekmelediği, fırlattığı ya da taşıdığı oval bir topla oynanan oyun olarak tanımlar. Futbol topu ise ayakla sürmeye, pas vermeye ve şuta uygun bir küredir. Dolayısıyla iki topun ölçüleri, oyunun hangi hareketi ödüllendirdiğini de gösterir.

Maç süresi ve oyun saati nasıl işler?

Futbolda maç, IFAB'ın 7. kuralına göre 45'er dakikalık iki eşit devreden oluşur. Devre arası 15 dakikayı aşamaz. Süreyi kısaltmak ise ancak maçtan önce hakem ve iki takım anlaşırsa ve yarışma kuralları izin verirse mümkündür. Ayrıca maç başladıktan sonra süre durmaz. Hakem oyuncu değişikliği, sakatlık, zaman geçirme, disiplin cezaları, VAR incelemeleri ve gol sevinçleri gibi nedenlerle kaybedilen zamanı her devrenin sonuna ekler. Belirlediği en az uzatma süresini dördüncü hakem gösterir; hakem bu süreyi artırabilir ama kısaltamaz. Topun gerçekten oyunda kaldığı süreyi efektif süre yazımızda inceledik.

Amerikan futbolunda oyun saati 60 dakikadır ve 15'er dakikalık dört çeyrekten oluşur. Profesyonel kurallara göre birinci ile ikinci ve üçüncü ile dördüncü çeyrek arasında en az iki dakikalık ara vardır. Devre arası ise 13 dakika sürer.

Amerikan futbolu ile futbol arasındaki en büyük zaman farkı saatin durmasıdır. Top saha dışına çıktığında, ileri pas tamamlanamadığında, faul olduğunda, top el değiştirdiğinde ve takım mola aldığında saat durur. Ayrıca her takımın her devrede üç mola hakkı vardır. İki oynanış arasında da 40 saniyelik bir sayaç işler; takım topu bu sürede oyuna sokmazsa ceza alır. Bu yüzden 60 dakikalık oyun saati, maçın gerçekte sürdüğü zamandan çok daha kısadır.

Amerikan futbolu ile futbolda oyuncu sayısı ve değişiklik nasıl işler?

İki oyunda da sahada her takımdan 11 oyuncu yer alır. Futbolda bu sayı bir üst sınırdır ve oyunculardan biri kaleci olmak zorundadır. Bir takımın yedi oyuncudan azı kalırsa maç başlayamaz ya da devam edemez. Kadro ve yedek sayılarını bir futbol takımında kaç oyuncu vardır yazımızda ayrıntılı anlattık.

Değişiklik kuralları ise iki oyunu tamamen ayırır. Futbolda resmî bir yarışmada en çok beş oyuncu değişebilir; üst düzey maçlarda takımlar bu değişiklikleri devre arası dışında en çok üç fırsatta yapar. Çıkan oyuncunun geri döndüğü değişiklik ise yalnızca gençler, veteranlar, engelli futbolu ve taban futbolunda mümkündür. Ayrıntılar için oyuncu değişikliği kuralları yazımıza bakabilirsiniz.

Amerikan futbolunda ise kural çok daha serbesttir. Profesyonel kural kitabına göre oyun dururken istenen sayıda yedek sahaya girebilir. Dolayısıyla bu serbestlik uzmanlaşmayı da besler. Hatta kural kitabı forma numaralarını bile mevkiye bağlar; örneğin hücum hattı oyuncuları 50 ile 79 arasında bir numara giyer.

Puan sistemleri arasındaki fark nedir?

Futbolda tek bir sayı türü vardır: gol. IFAB'ın 10. kuralına göre gol için topun tamamı, direklerin arasından ve üst direğin altından kale çizgisini geçmelidir. Üstelik golü atan takım bu sırada kural ihlali yapmamış olmalıdır. Daha çok gol atan takım kazanır, eşitlikte maç berabere biter. Kazanan çıkması gereken maçlarda ise yarışma kuralları deplasman golü kuralını, 15'er dakikayı aşmayan iki uzatma devresini ve seri penaltıları tek tek ya da birlikte kullanabilir.

Amerikan futbolunda ise birden fazla puan yolu vardır:

• Touchdown, 6 puan: Saha içindeki bir oyuncu topa sahipken topun herhangi bir parçası rakibin kale çizgisine değerse, çizginin üstünde ya da gerisinde olursa touchdown olur.
• Field goal, 3 puan: Hücum, vuruşla topu direklerin arasından ve üst direğin üstünden geçirirse bu puanı alır.
• Safety, 2 puan: Topu kendi kale çizgisinin üzerine ya da gerisine kendisi taşıyan takım orada durdurulursa rakip 2 puan kazanır.
• Ek deneme: Touchdown'dan sonra takım vuruşla 1, yeniden touchdown ile 2 puan daha alabilir.

Bu yüzden Amerikan futbolu ile futbol skorları çok farklı rakamlar gösterir. Futbolda gol için topun tamamı çizgiyi geçmelidir; Amerikan futbolunda ise touchdown için topun bir parçasının çizgiye ulaşması yeter. Böylece aynı beyaz çizgi, iki oyunda farklı bir anlam taşır.

Top nasıl ilerler ve deneme hakkı ne demek?

Amerikan futbolunun omurgası deneme hakkı (down) sistemidir. Hücum eden takım, serinin başladığı noktanın 10 yarda ilerisindeki çizgiye ulaşmak için dört deneme hakkına sahiptir. Ulaşırsa yeni bir dört denemelik seri kazanır; ulaşamazsa top rakibe geçer. Her deneme topun oyuna girmesiyle başlar ve top ölü duruma gelince biter.

Takımlar topu koşarak ya da pasla ilerletir. Topu taşıyan oyuncu geriye pası her an atabilir; ileri pas ise denemede bir kez ve hücum çizgisinin gerisinden atılabilir. Dolayısıyla takımlar her denemeden önce yeni bir plan kurar.

Tam tersine futbolda böyle bir bölünme yoktur. Top oyundayken akış sürer; oyun ancak top saha dışına çıktığında, gol olduğunda ya da hakem düdük çaldığında durur. İki oyunda da "ofsayt" sözcüğü geçer, ama anlamları çok farklıdır:

• Futbolda bir oyuncu rakip yarı sahada, hem toptan hem sondan ikinci rakipten rakip kale çizgisine daha yakınsa ofsayt pozisyonundadır. Bu pozisyonda bulunmak tek başına ihlal değildir; doğrudan aut, taç ya da korner atışından gelen topta ofsayt olmaz.
• Amerikan futbolunda ofsayt, top oyuna girdiği anda bir oyuncunun vücudunun herhangi bir parçasının tarafsız bölgede (neutral zone) olmasıdır.

Futboldaki kuralın ayrıntılarını ofsayt nedir yazımızda anlattık.

Futbolda el ve temas kuralları neyi yasaklar?

Futbolun adındaki ayak, kuralların özünü de anlatır. IFAB'ın 12. kuralına göre kaleci dışındaki oyuncular topu eliyle ya da koluyla oynarsa el ihlali olabilir. Üstelik kaleci de kendi ceza sahası dışında öteki oyuncularla aynı sınırlara tabidir. Yine de kolun ya da elin topa her teması ihlal değildir; kural, kolun üst sınırını koltuk altının alt hizası olarak tanımlar. Bu ayrıntıları futbolda el kuralı yazımızda inceledik.

Futbolda temas yasak değildir, ama sınırlıdır. Bir oyuncu rakibine dikkatsizce, pervasızca ya da aşırı güç kullanarak çarpar, üzerine atlar, tekme atar, iter, vurur, müdahale eder ya da çelme takarsa hakem doğrudan serbest vuruş verir. Ayrıca rakibi tutmak ve temasla engellemek de aynı cezayı getirir. İhlal kendi ceza sahasında olursa ceza penaltıdır.

Hakem ayrıca sarı kartla ihtar eder, kırmızı kartla oyuncuyu oyundan çıkarır. Doğru ve güvenli müdahale tekniğini topa müdahale kuralları yazımızda bulabilirsiniz.

Amerikan futbolunda yere indirme hangi sınırlar içinde serbesttir?

Amerikan futbolunda temas oyunun kendisidir. Kural kitabı yere indirmeyi (tackle), savunma oyuncusunun topu taşıyan rakibi durdurmak ya da yere düşürmek için onu tutma girişimi olarak tanımlar. Hücum hattındaki oyuncular da bloklama kurallarına uyarak rakiplerini vücutlarıyla engeller. Yani futbolda faul sayılan pek çok hareket burada oyunun olağan parçasıdır.

Bununla birlikte temasın açık sınırları vardır. Profesyonel kural kitabından birkaç örnek:

• Rakibin yüz maskesini tutup çekmek, çevirmek ya da kontrol etmek yasaktır.
• Savunmasız durumdaki bir oyuncuya gereksiz temas başlatmak fauldür.
• Başını eğip kaskıyla rakibe sert temas kurmak ya da kaskla rakibin baş ve boyun bölgesine vurmak da yasaktır.

Ancak bu ihlallerin cezası futboldaki gibi serbest vuruş değildir. Kural kitabına göre ceza; yarda kaybı, deneme kaybı, rakibe otomatik yeni seri, mola ya da süre kaybı ve oyuncunun oyundan çıkarılması gibi sonuçlar doğurabilir. Örneğin yüz maskesi ihlalinin cezası 15 yardadır.

Amerikan futbolu ile futbolda koruyucu ekipman neden farklı?

Fark, kuralların izin verdiği temasın türünden doğar. Futbolda IFAB'ın 4. kuralı zorunlu ekipmanı beş parçayla sınırlar: kollu forma, şort, tozluk, tekmelik ve ayakkabı. Özellikle tekmelik uygun malzemeden ve uygun boyda olmalı, tozlukla örtülmelidir. Doğru seçimi tekmelik rehberimizde anlattık.

Futbolda yumuşak, hafif ve dolgulu tehlikesiz koruyucular da serbesttir; eldiven, başlık, yüz maskesi, diz ve kol koruyucuları bunlara örnektir. Tehlikeli eşyalar ise çıkarılmalıdır; bantla örtmek yeterli değildir.

Amerikan futbolunda ise koruyucu donanım oyunun ön koşuludur. Profesyonel kural kitabına göre her oyuncu çene kayışı bağlı, yüz maskeli bir kask ile omuz, uyluk ve diz pedleri giymek zorundadır. Hatta maç öncesi ısınmada bile kask ile omuz, uyluk ve diz pedleri takılı olmalıdır.

Ancak hiçbir ekipman temas riskini ortadan kaldırmaz. Baş darbesinden şüphelenilen her durumda, hangi spor olursa olsun, oyuncu oyundan çıkmalı ve hekime görünmelidir. Futboldaki adımları kafa sarsıntısı protokolü yazımızda anlattık.

Hakemler ve kural yapıcılar kimlerdir?

Futbolda kuralların tek bir koruyucusu vardır: IFAB. Kurulun kendi tarih sayfasına göre dört İngiliz futbol federasyonu IFAB'ı 1886'da kurdu, FIFA da 1913'te kurulda yerini aldı. Bugün IFAB, Oyun Kuralları'nda değişikliğe karar verme yetkisi olan tek kurumdur. Her maçta bir orta hakem görev yapar; yardımcı hakemler, dördüncü hakem ve VAR ise yarışmaya göre görev alır. Bu konuyu futbolda kaç hakem var yazımızda açtık.

Amerikan futbolunda ise kurallar seviyeye göre ayrı kitaplarda yer alır. ABD'de profesyonel lig kendi kural kitabını yayımlar ve kural kitabının önsözüne göre ligin kulüpleri bu kuralları zaman zaman değiştirebilir. Ayrıca üniversite sporlarının da ayrı oyun kuralları vardır.

Pro Football Hall of Fame müzesinin kronolojisine göre ABD'deki profesyonel lig uzun süre üniversite kurallarını izledi. Ardından 1933'te ilk kez önemli değişikliklerle kendi yolunu çizdi. Bugün profesyonel maçları yedi kişilik bir hakem ekibi yönetir.

ABD, Kanada ve İngiltere'de football hangi oyunu anlatır?

Aynı sözcük, konuşulduğu ülkeye göre farklı bir oyunu akla getirir. İngiliz ve Amerikan sözlüklerinin kayıtlarına göre tablo şöyledir:

• ABD: "Football" Amerikan futbolu demektir. Yuvarlak topla oynanan oyunun olağan adı "soccer"dır.
• Kanada: Olağan ad yine "soccer"dır. Kanada'nın kendi "football" oyunu Amerikan futboluna benzer, ama her takımda 12 oyuncu vardır; saha boyu ve bazı kurallar da farklıdır.
• İngiltere: "Football" yuvarlak topla oynanan oyunu anlatır ve resmî dilde "Association football" adı da geçer. Gündelik dilde "footy" ya da "footie" biçimleri vardır. ABD'deki oyunun adı ise "American football"dır.

Türkçede ise böyle bir karışıklık yoktur. Futbol yuvarlak topla oynanan oyundur; ABD'deki oyuna Amerikan futbolu deriz. Türk Dil Kurumu, on beşer kişilik iki takımın oval bir topla oynadığı İngiliz oyununu da "ragbi" yazımıyla kaydeder. Bununla birlikte gündelik dilde ve spor basınında "rugby" yazımı da yaygındır.

Avustralya ve İrlanda'da football neden tek bir oyunu anlatmaz?

Avustralya'da birden çok "football" türü yan yana yaşar. Bunlardan biri, adını ülkeden alan Avustralya kuralları futboludur (Australian Rules ya da Aussie Rules). Sözlüklere göre bu oyunu 18'er oyunculu iki takım oval bir topla oynar; top tekmelenebilir, taşınabilir ya da elle vurulabilir. Üstelik bir İngiliz sözlüğü, gündelik "footy" sözcüğünün Avustralya İngilizcesinde rugby anlamına geldiğini de kaydeder.

Yuvarlak topla oynanan futbolun ulusal federasyonu bile adını birkaç kez değiştirdi. Örneğin federasyonun kendi tarih sayfasına göre çatı kuruluş 1995'te Soccer Australia adını aldı. 2003'te yerini Australian Soccer Association'a bıraktı, bu kuruluş da 2005'te Football Federation Australia oldu. 2020'de ise Football Australia adına geçti. Aynı sayfa, oyunu ülkedeki öteki futbol türlerinden ayırmak için ona zaman zaman "soccer" dendiğini de belirtir.

İrlanda'da ise adında "football" geçen yerel bir oyun daha vardır. Bir İngiliz sözlüğü Gal futbolunu (Gaelic football), esas olarak İrlanda'da 15'er oyunculu iki takımın oynadığı bir oyun olarak tanımlar. Bu oyunda oyuncular yuvarlak topu tekmeleyerek ya da elle vurarak rakip kaleye sokmaya ya da kalenin üstünden geçirmeye çalışır. Dolayısıyla İngilizcede adında "football" geçen en az beş ayrı oyun vardır.

Çocuğunuz iki oyunu da merak ediyorsa neye dikkat etmeli?

Çocuklar Amerikan futbolunu çoğu zaman yayınlardan tanır ve merak eder. Bu merak, Amerikan futbolu ile futbol arasındaki farkları birlikte konuşmak için iyi bir fırsattır. Ancak temaslı bir spora başlamadan önce birkaç soruyu netleştirmek gerekir:

• Çocuğun yaşına uygun, temassız ya da sınırlı temaslı bir biçim var mı? Sözlükler, yere indirme yerine rakibin belindeki bezi çekmeye dayanan "flag football" ve dokunmaya dayanan "touch football" türlerini tanımlar.
• Kulüp, oyunun bağlı olduğu kural kitabını ve zorunlu koruyucu ekipmanı açıkça belirtiyor mu?
• Antrenörler ilk yardım bilgisine sahip mi ve baş darbesi şüphesinde ne yapacaklarını biliyorlar mı?
• Çocuk hekiminiz, çocuğunuzun sağlık durumunun bu spora uygun olduğunu söylüyor mu?

Futbola başlamak isteyen çocuklar için ise ilk adım, yaşa uygun bir okul bulmaktır. Bulunduğunuz şehirdeki seçenekleri il sayfalarımızdan, örneğin İstanbul futbol okulları sayfasından karşılaştırabilirsiniz. Türkiye'de futbol okullarının TFF'den yetki belgesi alması zorunludur. Bu yüzden her okulda yetki belgesini, antrenörlerin belgelerini ve ilk yardım hazırlığını sormayı unutmayın.

Hangi ayrıntılar seviyeye ve sezona göre değişir?

Amerikan futbolu ile futbol arasındaki temel farklar kalıcıdır, ama bazı ayrıntılar yarışmaya ve zamana göre değişir. Okurken şu noktaları aklınızda tutun:

• IFAB kural kitabını sezonluk baskılarla günceller. Ayrıca yedek sayısı ve saha ölçüsü gibi bazı konuları belirli sınırlar içinde yarışma düzenleyicisi seçer.
• Amerikan futbolu rakamları ABD'deki profesyonel kural kitabından gelir. Örneğin profesyonel ve üniversite sahalarında iç çizgi işaretlerinin (hash marks) yeri bile farklıdır.
• Profesyonel kural kitabı her sezon yeni baskıyla çıkar ve o sezonun değişikliklerini en başta listeler.
• Çocuk ve genç maçlarında iki sporda da yarışma düzenleyicileri yaşa uygun kural değişiklikleri uygulayabilir.

Bu nedenle belirli bir maç ya da turnuva için karar vermeden önce o yarışmanın güncel kural metnine bakın. Çocuk maçlarında ise yarışmanın yaş grubuna özel talimatı belirleyicidir.

Kaynaklar

Bu yazıdaki kuralları, tarihleri ve sözcük kökenlerini aşağıdaki kaynaklardan kontrol ettik:

• IFAB, Oyun Kuralları: Kural 1, 2, 3, 4, 7, 10, 11 ve 12; kurulun tarihçe sayfası.
• İngiltere Futbol Federasyonu (The FA), federasyonun tarihi sayfası.
• World Rugby Müzesi, Rugby Football Union'ın 150 yılı yazısı.
• ABD profesyonel Amerikan futbolu liginin resmî oyun kuralları (Official Playing Rules), güncel sezon baskısı: Kural 1, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 11, 12, 16 ve 19.
• NCAA, kuruluş tarihi sayfası ve üniversite futbolu tarihindeki ilkler yazısı.
• Pro Football Hall of Fame müzesi, futbol kronolojisi (1869-1939).
• Oxford Learner's Dictionaries, "soccer" maddesi ile "football", "rugby", "rugger", "gridiron", "Gaelic football", "Canadian football", "flag football", "forward pass", "quarterback" ve "Aussie Rules" maddeleri.
• Cambridge Dictionary, "football", "soccer", "footy" ve "Australian Rules" maddeleri.
• Merriam-Webster, "soccer" maddesi; Online Etymology Dictionary, "soccer" ve "football" maddeleri.
• Michigan Üniversitesi haber servisi, Stefan Szymanski'nin "It's football, not soccer" çalışmasını aktaran haber.
• Football Australia, Avustralya'da futbolun tarihi sayfası.
• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük: "futbol", "ayak topu" ve "ragbi" maddeleri.