Futbolda Oyuncu Değişikliği Kuralları: Kaç Değişiklik Hakkı Var?

Bu cevap kısa, ama kuralın mantığı daha uzun. Çünkü "kaç değişiklik" sorusu aslında üç ayrı soruyu içerir: kaç oyuncu girebilir, kaç ayrı duraklamada girebilir ve hangi durumlarda bu sayaç çalışmaz. Bu yazıda her birini IFAB kural kitapçığındaki hükümle birlikte açıklıyoruz.

Okurken şunu aklınızda tutun: IFAB oyunun nasıl oynanacağını her yerde aynı tutar, fakat kaç kişinin oynayacağı gibi "organizasyon" konularında federasyonlara esneklik tanır. Dolayısıyla Türkiye'deki bir çocuk ligi, bir halı saha turnuvası ve bir lig maçı aynı sayıyı kullanmak zorunda değildir.

Resmî Maçta Kaç Oyuncu Değişikliği Yapılabilir ve Üç Fırsat Ne Demek?

IFAB, resmî bir yarışmada kullanılabilecek yedek sayısının en çok beş olduğunu yazar. Bu sayıyı FIFA, kıta konfederasyonu veya ulusal federasyon belirler. Yani "beş" bir üst sınırdır, zorunluluk değil. Organizatör üç, dört ya da beş seçebilir.

Beş değişiklik uygulayan üst lig kulüp takımları ve ilk A milli takım maçlarında her takımın en çok üç değişiklik fırsatı vardır. Bunun yanında devre arasında da değişiklik yapabilir. Kitapçık bu iki grup için fırsat sınırını açıkça yazıyor; diğer yarışmalarda sınırın nasıl işlediğine organizasyon talimatı bakar.

"Fırsat" kavramı sayıdan farklıdır. Bir fırsat, oyunun durduğu bir anda yapılan değişiklik talebidir. O anda bir, iki ya da beş oyuncu birden değişse de takım tek fırsat harcar.

Tablodaki akış IFAB hükmünün örnek uygulamasıdır. Dikkat edin: fırsat kalsa bile oyuncu hakkı bittiyse yeni değişiklik yapılamaz. Tersi de geçerli: oyuncu hakkı kalsa bile fırsatlar tükendiyse beklemek gerekir.

Oyuncu Değişikliği Kuralları Resmî Maçta Hangi Sırayla İşler?

Kanun 3.3, değişikliğin adımlarını sıralar. İlk şart, maç başlamadan önce yedeklerin isimlerinin hakeme bildirilmesidir. Listede olmayan yedek oyuna giremez. Sonra her değişiklikten önce takım hakeme haber verir.

1. Takım hakemi bilgilendirir; genellikle dördüncü hakem tahtayı kaldırır.
2. Çıkacak oyuncu hakemin iznini alır ve sahayı en yakın çizgi noktasından terk eder. Hakem güvenlik ya da sakatlık nedeniyle orta çizgiden çıkışa izin verebilir.
3. Oyuncu, tahta gösterildikten veya hakem işaret verdikten sonra on saniye içinde sahayı terk eder.
4. Yedek ancak oyun durmuşken, orta çizgiden ve çıkan oyuncu ayrıldıktan sonra, hakemin işaretiyle girer.
5. Yedek sahaya girdiği anda değişiklik tamamlanır; çıkan oyuncu artık oyuna dönemez, yedek ise tam bir oyuncu olur ve her yeniden başlatmayı kullanabilir.

Çıkan oyuncu ayrılmayı reddederse oyun devam eder. Bu ayrıntı küçük görünür, ama hakem böylece maçın akışını korur. Hakem kimseyi bekleyerek oyunu uzatmaz.

On saniyelik sürenin ayrıntılarını, yani aşıldığında yedeğin neden bir dakika bekleyebildiğini, ayrı bir yazıda ele aldık: oyuncu değişikliği on saniyede bitmezse ne olur. Burada yalnızca prosedürün bir parçası olarak anıyoruz.

Beş Değişiklik Hakkı Nereden Geldi ve Her Yerde Geçerli mi?

Beş değişiklik seçeneği pandemi döneminde yoğun maç takvimi nedeniyle geçici bir önlem olarak doğdu. Daha önce resmî maçlarda üç değişiklik normdu. IFAB, 13 Haziran 2022 tarihli yıllık genel kurulunda beş değişiklik seçeneğini kalıcı hale getirdi ve üç fırsat sınırını da teyit etti.

Aynı kararda takım kâğıdına yazılabilecek yedek sayısı üst sınırı 12'den 15'e çıktı. Bunu yapıp yapmamak yine organizatörün kararıdır. Bu iki bilgi IFAB duyurusunda yer alır.

Sık duyulan "kural dünya genelinde aynı şekilde işler" cümlesi yanlıştır. Doğrusu şu: üst sınır ortaktır, ama her yarışma kendi sayısını seçer. Bir kupa, bir lig ve bir hazırlık maçı farklı sayılar kullanabilir. Bu farkı bir kupa organizasyonunun değişiklik sayısını ayrıca inceleyen yazıda da görebilirsiniz.

Kaynak: IFAB haberi ve IFAB Kanun 3 sayfası.

Aynı Anda Birden Fazla Oyuncu Değişikliği Tek Fırsat mı Sayılır?

Evet. IFAB metni açıkça şunu söyler: bir takımın aynı duraklamada yaptığı birden fazla değişiklik tek fırsat hanesine yazılır. İki takım aynı anda değişiklik yaparsa her ikisi de birer fırsat harcar.

Bu yüzden teknik ekipler genellikle değişiklikleri "paket" halinde planlar. Üç fırsatı beş oyuncuya bölmek gerekir. Örneğin 1 + 2 + 2 ya da 3 + 1 + 1 dağılımları mümkündür. Hangisinin işe yaradığı maçın gidişine bağlıdır, kural kitapçığı bu konuda öneri yapmaz.

Çoklu değişiklikte çıkan bütün oyuncular, son değişikliğin işaret verilmesinden itibaren on saniye içinde sahayı terk etmelidir. Tahta ya da işaret, aynı duraklamada yapılan değişiklikler arasında geciktirilemez. Bu hüküm, paket değişikliği zaman geçirme aracına çevirmeyi engeller.

Devre Arası, Uzatma ve Seri Penaltılarda Değişiklik Nasıl İşler?

Devre arası değişikliği fırsat hanesine yazılmaz. Aynı durum, normal süre ile uzatma arasındaki bekleme ve uzatmanın devre arası için de geçerlidir. Bu aralıklarda yapılan değişiklik yine yedek hakkından düşer, ama fırsat hakkından düşmez.

Uzatmada iki ayrı durum vardır. Takım kullanmadığı yedek ve fırsatları uzatmada kullanabilir. Yarışma kuralları ayrıca bir ek yedeğe izin veriyorsa her takım bir ek fırsat kazanır. Bu ek hakkın var olup olmadığı yarışma kurallarında yazar; kitapçık bunu zorunlu tutmaz.

Maç bitip seri penaltılara geçilince yalnızca sahada kalan oyuncular kullanır. Tek istisna kaleci. Oyuna devam edemeyen kaleci, takımın azami yedek sayısını kullanmadığı sürece yedek kaleciyle değiştirilebilir. Seri penaltılar maçın parçası olmadığı için fırsat sınırı burada işlemez.

Kitapçık, kalecisi dışında bir oyuncusu sakatlanan takım için farklı davranır: o oyuncu yerine kimse giremez, rakip de sayıları eşitlemek için bir oyuncusunu çıkarır. Uzatmadaki ek hak konusunun ayrıntısı için uzatmalarda ek oyuncu değişikliği hakkı yazımıza bakabilirsiniz.

Sarsıntı Yedeği Normal Değişiklik Hakkından Düşer mi?

Hayır. IFAB'ın kalıcı sarsıntı yedeği protokolüne göre sarsıntı yedeği, normal değişikliklerin ve fırsatların dışında kalır. IFAB bu protokolü 2 Mart 2024 tarihli genel kurulunda onayladı. Organizatör için isteğe bağlıdır, yani uygulayıp uygulamamak ona kalır.

• Her takım bir maçta en çok bir sarsıntı yedeği kullanabilir.
• Sarsıntı yedeği, normal yedek sayısından bağımsız yapılabilir.
• Sarsıntı yaşayan ya da şüphelenilen oyuncu maçın geri kalanında, seri penaltılar dahil, oynayamaz.
• Takım sarsıntı yedeği kullanırsa rakip takım, istediği nedenle bir "ek yedek" kullanma hakkı kazanır.

Hakem ve dördüncü hakem, bir sakatlığın sarsıntı kapsamına girip girmediğine karar vermez. Karar takımın tıbbi ekibine aittir. Hakem yalnızca oyuncunun çıkmasını desteklemek için gerekirse oyunun yeniden başlamasını erteler. Şüpheli kullanım olursa yetkili makamlara bildirir.

Çocuk ve amatör maçlarında bu protokol genellikle yazılı değildir. Yine de ilke geçerli kalır: şüphe varsa oyuncu oyundan çıkar ve aynı gün geri dönmez. Ayrıntılar için beyin sarsıntısı protokolü yazısını okuyun.

Kaleci Değişikliği Neden Ayrı Dikkat İster?

Kaleci değişikliğinin iki yolu vardır ve kural kitapçığı ikisini ayırır. Birincisi yedek kalecinin sahaya girmesidir; bu, sıradan bir oyuncu değişikliği prosedürüne tabidir. İkincisi sahadaki bir oyuncunun kaleciyle yer değiştirmesidir; bunun için Kanun 3.4 farklı koşullar koyar.

Sahadaki oyuncular, hakem bilgilendirildiği ve oyun durmuş olduğu sürece kaleciyle yer değiştirebilir. Bu bir değişiklik hakkı harcamaz, çünkü sahadan kimse çıkmaz. Hakem izni olmadan yer değiştirirlerse oyun devam eder; top bir sonraki kez oyun dışına çıktığında iki oyuncu da sarı kart görür.

Devre arasında ya da normal süre ile uzatma arasında izinsiz yer değiştirme yapılırsa kitapçık kart öngörmez. Kaleci dönüşümüne dair daha fazla soru için kaleci değişikliği hak harcar mı yazısı ve aynı maçta iki oyuncunun kaleciliğe geçmesi yazısı vardır.

Kalecinin yerine yedek giriyorsa bunun hak sayıldığı yazılı olarak kitapçıkta ayrıca tanımlanmamıştır. Sarsıntı ve seri penaltı istisnaları dışında özel bir kaleci hakkı yoktur.

Yedek Sayısı ve Kırmızı Kart Değişiklik Hakkını Nasıl Etkiler?

Kanun 3.2'ye göre yarışma kuralları üç ile on beş arasında yedek isim yazılmasına izin verir. Yani "yedek kulübesinde kaç kişi olur" sorusunun tek rakamı yoktur. Bu konuya yedek kulübesinde kaç oyuncu bulunur yazısında ayrıca değindik.

Kırmızı kart değişiklik hakkını artırmaz ve azaltmaz. Maçtan önce takım kâğıdı verilmeden kırmızı kart gören oyuncu hiçbir şekilde yazılamaz. Kâğıda yazıldıktan sonra ama başlama vuruşundan önce atılan oyuncunun yerine yedek girebilir; bu yedek tekrar değiştirilemez ve takımın değişiklik hakkı düşmez.

Başlama vuruşundan sonra atılan oyuncunun yerine kimse giremez. Yedek kulübesinde atılan oyuncunun yerine de kimse giremez. Bu sonuncu için yedek oyuncu kırmızı kart görürse ne olur yazısı daha fazla ayrıntı verir.

Takım 10 kişiye düşerse ek değişiklik hakkı doğmaz; bu konuda kırmızı karttan sonra değişiklik hakkı artar mı sorusuna bakın. Hakkı bittikten sonra sakatlanan oyuncunun durumunu değişiklik hakkı biten takım yazısı ve yedek kalmadıysa ne olur yazısı işler.

Güncel Kural Kitapçığında Oyuncu Değişikliği Kuralları Neler Değişti?

Bugün IFAB sitesinde güncel kural kitapçığı olarak 2026/27 sürümü açık, 2025/26 sürümü ayrıca seçilebiliyor. Yazıda yıl kullanmıyoruz; "güncel IFAB kural kitapçığı" diyoruz. Site, değişiklikleri ayrı bir "Law changes" listesinde veriyor ve Kanun 3 için üç madde sayıyor.

• Yedek sayısı: Senior A milli takım dostluk maçlarında kullanılabilecek yedek sayısı sekize çıktı; iki takım anlaşırsa on bire kadar çıkabilir. Üç fırsat sınırı bu maçlarda da geçerlidir.
• On saniye sınırı: Çıkan oyuncu, tahta ya da hakem işaretinden sonra on saniye içinde sahadan ayrılmak zorundadır. Aşılırsa yedek ancak bir dakika sonraki ilk duraklamada girebilir.
• En az yedi oyuncu: Takım yedi oyuncunun altına inerse maç devam edemez. IFAB bu hükmü, protesto için sahayı terk etmeyi caydırmak amacıyla vurguluyor. Ek değişiklik 28 Nisan 2026'da onay aldı.

IFAB ayrıca 2026/27 için kaleci sakatlıklarının yol açtığı gecikmelerle ilgili denemelere odaklanacağını yazıyor. Bu henüz bir kural değil, bir deneme. Deneme protokolünün ayrıntıları bu yazıda yer almıyor.

Sık duyulan "yedek kulübesinde genellikle dokuz ya da daha fazla oyuncu bulunur" cümlesi de kesin bir bilgi değildir. Kitapçık yedek sayısı için bir sabit rakam vermiyor; aralığı yarışma belirler.

Oyuncu Değişikliği Kuralları Zaman İçinde Nasıl Değişti?

Eski ve şimdiki kuralı yan yana görmek kafa karışıklığını azaltır. Tablodaki noktalar IFAB duyurularına ve kural değişikliği sayfasına dayanır; üç değişiklik dönemi ise genel bilgidir.

Bu çizgide dikkat çeken şey, kuralın hep "seçenek" olarak ilerlemesidir. Böylece yüksek seviye maçlar daha fazla esneklik kazanır, alt seviyeler ise kendi koşullarına uyar. Zaman geçtikçe zaman geçirmeyi azaltan hükümler de eklendi; on saniye sınırı bunun son örneğidir.

Yazının başındaki sayıların hâlâ geçerli olduğunu kontrol etmek istiyorsanız, IFAB kural değişikliği sayfasını sezon başında açıp Kanun 3 başlığına bakmak yeterlidir.

Kuralı İhlal Etmenin Sonucu Nedir?

Kanun 3.5, hatalı değişikliklerin sonucunu ayrıntılı yazar. En sık görülen ihlaller şunlardır.

Yedeğin izinsiz sahaya girmesi ayrı bir konudur ve yedek oyuncu izinsiz sahaya girerse yazısında ele alınıyor. Sık duyulan "bu durumlar sarı kartla sonuçlanabilir" bilgisi ise tam doğru değildir; doğrusu ihlalin türüne göre değişir, tablo bu farkı gösteriyor.

Oyuncu Değişikliği Kuralları Hakkında En Sık Yanlış Bilinenler Nelerdir?

Son satırdaki "yorum" etiketi önemli. Kitapçık kaleci için özel hak tanımlamadığından bu sonuç bir yorumdur.

Hakemin Takdiri Nerede Başlar?

Oyuncu değişikliği kuralları büyük ölçüde mekaniktir, ama üç noktada hakemin yorumu devreye girer. Birincisi güvenlik ve sakatlık durumlarında on saniye sınırını uygulamayıp uygulamamaktır. İkincisi aşırı gecikmede sarı kart verip vermemektir. Üçüncüsü ise sahaya giriş izninin ne zaman verileceğidir.

IFAB protokolü hakeme sürenin son beş saniyesini el hareketiyle geri sayma izni verir. Çıkan oyuncu çizgiye çok yakınsa ya da çizgiyi geçiyorsa yedeğin girmesine izin verilmelidir; amaç tempoyu korumaktır, ceza vermek değil.

Sakatlık nedeniyle sahayı hemen terk edemeyen oyuncu için süre uygulanmayabilir. Hakem ayrıca, güvenlik nedeniyle oyuncunun en yakın noktadan çıkamadığı durumlarda da süreyi uygulamayabilir. Bu esneklik protokol metninde yazılıdır; "hakem şöyle karar verir" demek yerine kriterleri sıralamak daha doğrudur.

Türkiye'deki amatör ve çocuk maçlarında hakemin yetkisi de aynı kitapçığa dayanır, ama organizasyon talimatı ek madde koyabilir.

Çocuk Futbolunda Oyuncu Değişikliği Kuralları Farklı mı?

Evet, farklı olabilir. IFAB genel düzenlemeler bölümü, yaş sınırlarını ve çocuk futbolunun yapısını ulusal federasyonlara bırakır. Çocuk, veteran, engelli ve alt seviye futbolda oyuncu sayısı, saha ölçüsü, süre ve geri dönüşlü değişiklik kullanımı federasyon onayıyla değiştirilebilir. Çocuk futbolunda azami yedek sayısını da federasyon, konfederasyon ya da FIFA belirler.

Türkiye'de çocuk ve amatör liglerde hangi yaş grubunda kaç değişiklik, sınırsız mı, geri dönüşlü mü olduğu TFF ve il müsabaka talimatına bağlıdır. Doğrusu, oynadığınız organizasyonun güncel talimatına bakmaktır; tff.org duyurularından ulaşılabilir.

Küçük alanlı oyunlarda, örneğin 7v7 ve 9v9 formatlarında, antrenörler dönüşümlü değişiklikle oyun süresini eşitlemeye çalışır. UEFA Grassroots Şartı katılımı öne çıkarır. Yaş gruplarına göre oyun formatları için U13-U15 taktik eğitimi ve 12 yaşında mevki belirleme yazılarına bakın. Halı sahada ise kurallar organizasyona göre değişir; ayrıntı için halı saha kuralları yazımız var.

Yakın çevrenizde çocuk programı arıyorsanız minikler programları sayfasını kullanabilir ve okulun oyun süresi politikasını sorabilirsiniz.

Çocuklarda Sınırsız ve Geri Dönüşlü Değişiklik Güvenli mi?

Geri dönüşlü değişiklik, çocuk için iki fayda sunar: herkes oynar ve yorulan hemen dinlenir. Ancak güvenlik açısından birkaç noktaya dikkat etmek gerekir. Bu bölümdeki öneriler pratik deneyime dayanır, çalışma sonucu değildir.

• Yaşa uygun ilerleme: önce kısa maçlar, az oyuncu, sık değişiklik. Çocuk yorgunluğunu belirtmeden oynuyorsa antrenör süresini kendisi sınırlar.
• Dinlenme: WHO, 5-17 yaş için günde ortalama 60 dakika orta-şiddetli etkinlik öneriyor. Maç yükü bunu karşılamalı, çocuğu "tüm maçı oyna" baskısına sokmamalı.
• Ağrıda dur: bir çocuk ağrıdan söz ederse, ne kadar önemli bir maç olursa olsun oyundan çıkar. Kendi başına ilaç vermek ya da "geçer" demek yerine uzman yönlendirmesi gerekir.
• Kafa darbesi: şüphe varsa oyuncu dışarıda kalır; geri dönüşlü değişiklik kuralı sarsıntı şüphesi olan çocuğun geri dönmesine bahane olmamalıdır.
• Tekrar sınırı: antrenman oyununda bir çocuğun art arda çok sayıda giriş-çıkış yapması, düşük şiddetli bile olsa yorar. Bu yüzden her çocuk için aynı sayıda değişiklik tutmak yerine süreyi sayın.

Her çocuğa adil süre vermek de önemlidir. Sürekli yedek kalan bir çocuğun motivasyonu düşebilir; ebeveyn yaklaşımı için çocuğunuz yedek kalıyorsa yazısına bakın.

Antrenmanda Oyuncu Değişikliği Kuralları Nasıl Çalıştırılır?

Kuralı yalnızca anlatmak yerine oyunla çalıştırmak, çocuklar için daha kalıcı olur. Aşağıdaki iki oyun, "hakem rolü" yöntemine dayanır. Ölçüler rehberdir; yaşa ve alana göre ayarlayın.

Oyun 1: Yedek kapısı.

• Kurulum: 20 x 30 m alan, orta çizgide iki koni arası "kapı", kenarda yedek bölgesi. 5v5 oynayın, iki yedek bekletin.
• Amaç: Değişiklik prosedürünü doğru sırada öğrenmek.
• Kural: Antrenör hakem rolünde. Çıkacak oyuncu önce elini kaldırır, hakeme bildirir, en yakın çizgiden çıkar. Yedek ancak çıkan oyuncu dışarı ayrıldıktan sonra kapıdan girer.
• İlerleme: Önce antrenör işaret verir, sonra bir çocuk dördüncü hakem olur, en sonunda iki değişiklik aynı anda yapılır ("tek fırsat" örneği).
• Hata: Yedek erken girerse antrenör oyunu durdurur ve doğru sırayı yeniden gösterir. Ceza yoktur; amaç öğrenmektir.

Oyun 2: Değişiklik kartı.

• Kurulum: 7v7 küçük maç, her takımın üç renkli kartı ve bir sayaç tahtası var.
• Amaç: Fırsat ile oyuncu sayısının farkını görmek.
• Kural: Her takımın en çok üç fırsatı vardır. Bir fırsatta istediği kadar oyuncu değiştirebilir; her fırsat için bir kart verir.
• İlerleme: Önce kartlar serbest, sonra "toplam beş oyuncu" sınırı eklenir.
• Hata: Takım kartı bitirip oyuncu hakkını kullanamazsa antrenör kısa bir planlama konuşması açar. Hiçbir çocuğun süresini kısıtlamayın.

Oyunları bitirdikten sonra çocuklara iki soru sorun: "Yedek ne zaman sahaya girebilir?" ve "Bir fırsatta kaç kişi değişebilir?" Cevabı kendileri bulduğunda kural kalıcı olur. Bunun kanıtı ölçülmüş bir çalışmaya değil, antrenör deneyimine dayanır.

Her çocuğun tek bir oyunda sürekli koşturulmaması için oyunları kısa tutun ve en çok altı giriş-çıkış tekrarı sınırı koyun. Ağrı, baş dönmesi ya da yorgunluk belirtisinde çocuk hemen ara verir.

Antrenör ve Veli İçin Kontrol Listesi Neler?

1. Oynadığınız organizasyonun güncel talimatını okuyun ve değişiklik sayısını, geri dönüşlü olup olmadığını netleştirin.
2. Maçtan önce yedek isimlerini hakeme bildirin; bildirilmeyen yedek giremez.
3. Değişiklik planınızı fırsat ve oyuncu sayısı olarak ayrı ayrı yazın.
4. Çıkacak oyuncunun hazır olduğundan, yedeğin ekipmanının uygun olduğundan emin olun.
5. Sarsıntı ya da ağrıda tıbbi kararı hakem ya da rakip değil, çocuğun sağlığı belirlesin.
6. Süreyi adil dağıtın; çocuk futbolu sonuçtan çok katılımı hedeflemeli.

Antrenörler için küçük bir ipucu daha var: değişiklik tahtasını ve yedek bölgesini maçtan önce yoklayın. Yedeklerin forma numarasını, krampon bağlarını ve tekmeliklerini önceden kontrol eden bir ekip, hakemin ekipman denetimi sırasında zaman kaybetmez. Bu öneri kitapçıktaki bir zorunluluk değildir.

Velilere not: maçtan sonra çocuğunuzla "kaç dakika oynadın" yerine "nasıl hissettin" sorusunu sorun. Okulun oyun süresi uygulamasından memnun değilseniz önce antrenörle konuşun; çözüm bulunmazsa futbol okulu şikâyet yolları sayfası ilgili kuruma ulaşma konusunda yol gösterir.

Kuralların birincil kaynağı IFAB kural değişiklikleri sayfası, protokoller için sarsıntı yedeği protokolü ve genel düzenlemeler sayfasıdır. Türkiye talimatları için tff.org ana sayfasındaki mevzuat bölümüne bakın.