Futbolda Uzatmalarda Ek Oyuncu Değişikliği Hakkı Var mı?

Bu yazı genel kural rehberi değildir. Normal süredeki beş değişikliği ve üç fırsatı oyuncu değişikliği kuralları yazısında anlattık; burada yalnız uzatmanın hesabına bakıyoruz. Kural metni IFAB kural kitapçığının Kanun 3 sayfasından alınmıştır.

Uzatmada ek oyuncu değişikliği hakkı IFAB kitapçığında nasıl yazar?

Kanun 3 iki ayrı cümleyle iki ayrı şey söyler. Birincisi, normal sürede kullanılmayan yedeklerin ve değişiklik fırsatlarının uzatmada kullanılabileceğidir. İkincisi, yarışma kuralları izin verirse her takımın uzatmada bir ek oyuncu değiştirebileceği ve bunun bir ek fırsat sayılacağıdır.

Ayrıca yarışma kurallarının üç şeyi yazması gerekir: kaç yedek isim bildirilebileceği (üç ile on beş arası), uzatmada ek yedeğin geçerli olup olmadığı ve normal sürede en çok kaç değişiklik yapılabileceği. Yani kitapçık hakkı vermez, yalnız organizatöre vermesi için kapı açar.

Ek değişiklik hakkı kuralı ne zaman ve neden eklendi?

IFAB, seçenek olarak başlayan uygulamayı bir deney olarak sınadı. Önce IFAB 2016 genel kurulunda dördüncü yedek adıyla iki yıllık bir deney başlattı. Ardından 2017 genel kurulu metni "ek yedek" biçimine çevirdi ve alt düzey yarışmalara da sınama izni verdi. IFAB genel kurulu 3 Mart 2018 toplantısında bunu kalıcı hâle getirdi ve kural 2018/19 kitapçığına girdi.

Genel kurul tutanağında belirtilen gerekçe iki cümledir: normal süredeki kazanma şansını artırmak ve yorgunluğa bağlı sakatlıkları azaltmak. Tutanak, bu seçeneğin yararlı bulunduğunu da kaydeder. Burada önemli olan ayrıntı şudur: gerekçe yorgunluk ve sakatlıktır. Dolayısıyla ek hak, taktik avantajdan önce oyuncu sağlığıyla ilgili bir düzenlemedir.

Sık duyulan "2018 sonrası IFAB düzenlemesi" cümlesi bu yüzden doğrudur. Ancak pandemi dönemi değişikliğinin "uzatma hakkını da etkilediği" iddiası, kaynağı gösterilmedikçe kesin bilgi sayılmamalıdır.

Hangi organizasyonda uzatmada ek oyuncu değişikliği var?

Bunu tek bir cümleyle söylemek yanlış olur, çünkü cevabı yarışmanın kendi yazısı belirler. Aşağıdaki tablo, hangi bilginin hangi kaynağa dayandığını ayırır.

Türkiye Kupası ayrıntıları için Türkiye Kupası değişiklik sayısı yazısına bakabilirsiniz. Burada o yazıdaki statü okumasını tekrar etmiyoruz.

UEFA yarışmalarında uzatma değişikliği nasıl düzenlenmişti?

UEFA, 2018 tarihli duyurusunda listelediği yarışmalar için şunu yazdı: maç uzatmaya giderse ek bir yedek kullanılabilir. Normal sürede üç değişiklik sınırı sürüyordu. Takımlar en çok dört duraklamada değişiklik yapabiliyordu ve bunlardan en az biri uzatmada olabiliyordu. Üç değişikliğin altında kalan takım yine dört toplam değişikliğe ulaşabiliyordu.

Bugünkü UEFA Şampiyonlar Ligi yönetmeliğinin uzatma maddesi yalnızca uzatma formatını ve penaltıları anlatıyor, değişiklik sayısını başka bir maddede veriyor. Bu nedenle bugünkü sayı burada verilmiyor.

Hangi sayının geçerli olduğunu öğrenmek isteyen okur, UEFA'nın ilgili yarışma yönetmeliğine uefa.com üzerinden ulaşabilir. Bu yüzden sık duyulan "UEFA'da var, evet" cevabı kesin bilgi sayılmamalıdır.

Normal sürede kullanılmayan haklar uzatmada yanar mı?

Hayır. Kitapçık, kullanılmayan yedeklerin ve değişiklik fırsatlarının uzatmada kullanılabileceğini açıkça yazar. Bu yüzden iki hamleyle yetinen bir teknik ekip, uzatma için elinde fazladan seçenek tutmuş olur.

Sık duyulan "90 dakikada bitince hak yanar" inancı bu nedenle yanlıştır. Hak yanmaz, ama iki sınır birlikte işler. Yedek sayısı bittiğinde fırsat kalsa bile yeni oyuncu giremez. Fırsat bittiğinde ise yedek kalsa bile takım bir sonraki duraklamayı bekleyemez, çünkü ek fırsat yoksa o hamle yapılamaz.

• Kalan yedek sayısı: normal sürede girenleri çıkarın.
• Kalan fırsat sayısı: aynı duraklamadaki girişler tek fırsat harcar.
• Ek hak yazılıysa her iki sayıya da bir ekleyin.
• Sonucu hakeme ve dördüncü hakeme sorarak teyit edin.

Değişiklik fırsatı ile yedek hakkı arasındaki fark nedir?

İki kavram günlük konuşmada karışır, oysa kitapçıkta ayrı sayılırlar. Yedek hakkı, sahaya kaç farklı yedeğin girebileceğini söyler. Değişiklik fırsatı ise bu girişlerin kaç ayrı duraklamaya yayılabileceğini söyler. Kitapçık, aynı duraklamada yapılan birden fazla değişikliği tek fırsat olarak sayar.

Bu ayrım uzatmada önem kazanır. Örneğin bir takım dört oyuncuyu aynı anda değiştirmişse, yedek hakkını hızla tüketmiş ama fırsatını koruyabilmiştir. Tersine, her duraklamada tek oyuncu değiştiren takım yedeklerini yavaş harcar, ancak fırsatlarını çabuk bitirir.

Tablo, kitapçıktaki fırsat tanımının sade özetidir ve yorum içerir. Hangi sınırın daha önce dolacağı, maçın gidişine ve teknik ekibin tercihine bağlıdır.

Uzatmada ek oyuncu değişikliği hesabı nasıl yapılır?

Hesap iki sayaç tutar: sahaya girebilecek yedek sayısı ve değişiklik yapabileceğiniz duraklama sayısı. Aşağıdaki tabloda yarışmanın beş değişiklik, üç fırsat ve bir ek hak tanıdığını varsayıyoruz. Bu varsayım kuralın örnek uygulamasıdır.

Üçüncü satır ilginçtir. Takımın fırsatı bol, ama oyuncu hakkı yok. Ek hak yalnız bir oyuncu sokar. İkinci satırda ise tersi olur: üç oyuncu girebilir, ancak hepsi aynı duraklamada girmek zorundadır.

Uzatmaya girerken yapılan değişiklik fırsattan düşer mi?

Düşmez. Kitapçığa göre tam süre ile uzatmanın başlangıcı arasında ve uzatmanın devre arasında yapılan değişiklikler fırsat harcamaz. Bu iki ara, takımlar için en rahat değişiklik anıdır; çünkü oyun durmuştur, saat işlemez ve rakip de aynı beklemeyi yaşar.

Fakat dikkat edin: kitapçık bu aralıklar için fırsatı saymaz, yedeği saymaz demez. Yedek sayısı yine azalır. Bu okuma kitapçığın cümlesinden çıkardığımız bir mantıksal sonuçtur. Kesin uygulama için yarışma talimatını ve hakemi esas alın.

• Uzatma öncesi aralık: fırsat tüketmez.
• Uzatma devre arası: fırsat tüketmez.
• Uzatmanın içindeki duraklamalar: fırsat tüketir.
• Her giriş yedek sayısından düşer.

Uzatma bitip penaltılara geçilirken oyuncu değişikliği yapılabilir mi?

Hayır, kaleci hariç. Kitapçığın sık sorulan sorular bölümü açık konuşur: penaltı atışlarına yalnızca maçın bitişinde sahada olan ya da geçici olarak saha dışında bulunan oyuncular katılır. Tek istisna, devam edemeyen kaleci için gelen yedektir.

Aynı bölüm daha net bir örnek de verir. Takım uzatmanın ikinci devresinde değişiklik istemiş olabilir. Oyun durmadan süre bittiyse bu değişiklik penaltılardan önce yapılamaz. İsteği düdükten önce yapmak yetmez; oyuncunun fiilen girmesi gerekir.

Sık duyulan "penaltı öncesi değişiklik yasak değil, yapılabilir" cümlesi bu yüzden eksiktir. Doğrusu: serbest oyuncu değişikliği yoktur, yalnız kaleci değişikliği vardır. Seri penaltının kendisini penaltı atışları yazısında ayrıca anlattık.

Penaltılardan önce kaleci değişikliği ek hakkı tüketir mi?

Kitapçık, devam edemeyen kaleci için iki yol sayar. Birincisi, takımın azami yedek sayısını kullanmaması şartıyla isimli bir yedek kaleci girer. İkincisi, eşitlik için dışarıda tutulan bir oyuncunun kaleye geçmesidir. Değişen kaleci artık oynayamaz ve penaltı atamaz.

Burada ek hakkın önemi doğar. Yarışma uzatmada ek yedeğe izin veriyorsa, takımın azami yedek sayısı bir artar. Bu bir yorumdur, kitapçık bunu ayrıca yazmaz. Yine de saha sonucu açıktır: beş hakkını harcamış bir takım, ek hakkı sayesinde son anda yedek kaleci getirebilir.

Kaleci değişikliğinin normal sürede hakkı nasıl harcadığını kaleci değişikliği yazısında ayrıca ele aldık. Bu yazıda yalnız uzatma ve penaltı arasındaki bağı vurguluyoruz.

Penaltı atış listesi değişiklik kararıyla nasıl bağlantılıdır?

Penaltılara kalma ihtimali olan maçta değişiklik kararı, atış listesini de belirler. Sahada olmayan oyuncu atış yapamaz; bu yüzden son değişikliği yapmadan önce kimin sahada kalacağını düşünmek gerekir. Kitapçık atış sırasını takımlara bırakır, ancak her oyuncunun bir kez vurmadan kimsenin ikinci kez vuramayacağını da yazar.

Bu, antrenör için basit bir sonuç doğurur. Güvenilir atıcılarınız dinlenmek için son anda çıkarsa, listeniz daralır. Çocuk takımlarında ise listeyi gönüllülere göre kurmak daha doğrudur. Çünkü atış, becerinin yanında o andaki baskıya verilen tepkiyi de ölçer. Bu yorum kural değildir.

Uzatmada sakatlanan oyuncunun yerine kimse kalmadıysa ne olur?

Hak ve yedek kalmadıysa takım, sakatlanan oyuncuyu değiştiremez. Oyuncu tedavi edilip dönebilir, dönemezse takım eksik devam eder. Kitapçığa göre bir maç, her iki takımın da en az yedi oyuncusu olmadıkça başlamaz ve devam etmez.

Bu durumda sakatlanan oyuncunun sağlığı rakamlardan önce gelir. Çocuk maçlarında ağrı, şişlik, baş dönmesi ya da kusma varsa oyuncuyu sahada tutmayın. Sağlık kararı hekimindir. Belirtiler ağırsa 112'yi arayın.

Kalıcı cevap için yedek kalmadığında sakatlanan oyuncu yazısına bakabilirsiniz. Kırmızı kart sonrası sayı değişikliğini ise kırmızı kart ve değişiklik hakkı yazısı anlatır.

Uzatma senaryoları tek tabloda nasıl okunur?

Maçta aynı anda birkaç durum üst üste gelebilir. Aşağıdaki tablo en sık karşılaşılan senaryoları kitapçığın cümleleriyle eşleştirir. Her satırın dayanağı yazılıdır, böylece hangi kısmın birincil kaynaktan, hangi kısmın yorumdan geldiğini ayırabilirsiniz.

Altıncı satırı dikkatle okuyun. Kitapçık yedi oyuncu sınırını açıkça yazar, ancak uzatmada yedinin altına düşen takımın sonucunu organizasyon talimatına bırakır.

Uzatmada ek oyuncu değişikliği her organizasyonda otomatik mi?

Hayır. Aşağıdaki tablo, sahada ve tribünde sık duyulan cümleleri kitapçıkla karşılaştırır.

Bu tablo IFAB metninin sade yorumudur. Hukuki ya da hakemlik yetkisi içermez.

Yorgunluk uzatmada değişiklik kararını nasıl etkiler?

IFAB'ın ek hak gerekçesi yorgunluğa bağlı sakatlıkları azaltmaktı. Bu yüzden antrenör kararı yalnız skora değil oyuncunun durumuna da bakarak verir. Antrenörün sahada gözleyebileceği işaretler şunlardır: adımların kısalması, topa geç çıkma, sık nefes nefese kalma ve hata sayısının artması. Bunlar tek başına tanı koymaz.

Sıcak havada uzatma, çocuk takımları için ayrı bir risk taşır. Çocuklarda ana içecek sudur. Uzun süreli maçlarda belirli aralıklarla su içmelerine izin verin. Baş dönmesi, kusma, şaşkınlık ya da aşırı halsizlik görürseniz oyuncuyu hemen oyundan alın, gölgede soğutun ve 112'yi arayın. Sağlık ekipleri önce soğutmayı, sonra nakli önerir.

• Yorgun görünen çocuğu "bir tur daha" diyerek oyunda tutmayın.
• Hak kalmamışsa bile sağlık gerekçesi her zaman önceliklidir.
• Ağrısı olan oyuncuyu penaltı atmaya zorlamayın.
• Sağlık kararını antrenör değil hekim verir.

Hakem ve dördüncü hakem uzatmadaki değişiklikleri nasıl izler?

Kitapçığa göre hakemin her değişiklikten önce bilgilendirilmesi gerekir. Yedek ancak oyun durduğunda, orta çizgiden, değişen oyuncu çıktıktan ve hakem işaret verdikten sonra girer. Giriş tamamlandığı anda değişiklik geçerli olur ve çıkan oyuncu artık oyuna dönemez. Geri dönüşlü değişiklik yalnız yarışmanın izin verdiği özel düzenlerde mümkündür.

Maç öncesinde ismini hakeme vermediğiniz bir yedek maça katılamaz. Bu yüzden uzatmaya hazırlanan antrenör, listeyi baştan eksiksiz bildirmelidir. Çünkü uzatmada son dakikada yeni bir isim eklemek mümkün değildir.

Fazla değişiklik yapılırsa ne olacağını ayrıca anlatan yazı için oyuncu değişikliği kuralları yazısına bakın; yaptırım ayrıntısını burada tekrar etmiyoruz.

Uzatmada ek değişiklik kararında hakemin takdiri var mı?

Değişiklik sayısı bir takdir meselesi değildir; yarışma kuralı ve kitapçık sayıyı belirler. Hakemin takdiri başka yerde başlar: değişikliğin ne zaman yapılacağı, oyuncunun sahadan çıkışının yavaşlatılıp yavaşlatılmadığı ve zaman geçirme şüphesi hakemin gözlemine bağlıdır. Bu ayrım, itirazda doğru muhatabı bulmanızı sağlar.

Antrenör sayı konusunda hakemle tartışmak yerine yarışma talimatını göstermelidir. Hakem takdirini gerektiren konularda ise sakin kalmak en doğru tutumdur. Bu bölüm saha uygulaması düzeyindedir; hakemin yetkisine ilişkin ayrıntı için hakem kurulunun açıklamasına bakın.

Pratikte bu, uzatmada iki ayrı sorunun karışmaması demektir. "Kaç hakkım kaldı?" sorusunu maçtan önce yazılı kaynakla çözün. "Bu değişiklik neden geç kaldı?" sorusunu ise hakemin sahadaki kararı olarak kabul edin. Böylece itiraz enerjisi doğru yere gider ve çocuk oyuncular antrenörün tartışmasına tanık olmaz.

• Sayı sorusu: yarışma talimatı ve kitapçık cevaplar.
• Zaman sorusu: hakemin gözlemi cevaplar.

Teknik ekip uzatma değişikliklerini nasıl planlar?

Planın temeli, normal sürede hakkın bir kısmını saklamaktır. Bu zorunlu bir kural değildir. Tek bir "en iyi" plan yoktur; maçın gidişi, oyuncu yorgunluğu ve ceza riski seçimi değiştirir.

1. Maç öncesi: yarışma talimatından ek hakkın var olup olmadığını öğrenin.
2. Maç içi: kalan yedek ve kalan fırsat sayısını bir kâğıda yazın.
3. Normal sürenin son dakikalarında: uzatma ihtimali varsa bir hakkı saklamayı düşünün.
4. Uzatma öncesi arada: fırsat harcamayan değişiklikleri önce yapın.
5. Uzatma sonunda: penaltı atacak oyuncuların sahada olduğundan emin olun.

Uzatmada kondisyonu nasıl yönetmeniz gerektiğini uzatma kondisyon yönetimi yazısında bulabilirsiniz. Kart sınırı ve ceza bilgisi için uzatmada kart limiti yazısı ayrı bir okuma sunar.

Ek hak olmayan yarışmada teknik ekip ne yapar?

Bazı yarışmalar ek hakkı hiç tanımaz. Bu durumda uzatma boyunca elinizdeki tek sermaye normal sürede saklanan haklardır. Bu nedenle plan, 90. dakikadan önce başlar. Saha görüşü şudur: kalan yedek sayısı ne kadar azsa, uzatmada oyuncu sakatlığı o kadar pahalıya mal olur.

• Kalan yedek sayısını kimin tutacağını önceden belirleyin.
• Yorgun oyuncuyu uzatmaya sürüklemek yerine, normal sürede erken değiştirmeyi düşünün.
• Kalecinin yedeğini listede bırakın, çünkü kalan tek istisna odur.
• Penaltı atacak oyuncuların son anda sahada kalmasını sağlayın.

Bu maddeler yoruma dayanır. Bilimsel ya da kural kaynaklı bir zorunluluk değildirler ve her maçta aynı sonucu vermezler. Çocuk takımlarında ise yorgunluğu yönetmek, sonuca ulaşmaktan daha önemlidir.

Çocuk ve amatör maçta uzatmada ek oyuncu değişikliği var mı?

Çoğu zaman uzatmanın kendisi yoktur. IFAB kitapçığı 11'e 11 resmî maç için yazılmıştır; çocuk ve amatör organizasyonlar süreyi, oyuncu sayısını ve değişiklik düzenini kendi talimatıyla belirler. Bu nedenle "ek hak var mı?" sorusunun cevabı çoğu yerde talimattır. Belirli bir yaş grubu için süre ya da hak sayısı vermiyoruz.

Küçük yaşlarda genelde amaç kazananı bulmak değil, çocukların oynamasıdır. 7'ye 7 ve 9'a 9 gibi küçültülmüş formatlarda oyun düzeni farklıdır; ayrıntı için halı saha kuralları yazısına bakabilirsiniz. Yedek kalan çocuğun yaşadığı duygular için ebeveyn yaklaşımı yazısı yardımcı olur.

• Uzatma ve penaltı olup olmayacağını yazılı talimattan öğrenin.
• Çocuklara beraberlikte ne olacağını maçtan önce söyleyin.
• Yorgun ya da ağrısı olan çocuğu uzatmaya zorlamayın.
• Penaltı atmak isteyen çocukları gönüllü seçin.

İtiraz ya da şikâyet gerekirse önce organizasyonun yazılı yoluna başvurun. Bir futbol okulunda sorun yaşayan veliler için futbol okulu şikâyet rehberi izleyebileceğiniz adımları anlatır.

Veliler için pratik bir not da var. Çocuğunuz yedek kaldıysa uzatmada oynama şansı artabilir, ancak bu şans dakikayla değil takımın hak hesabıyla değişir. Maçtan önce antrenöre rotasyon planını sormak, beklentiyi yönetmenin sakin bir yoludur. Çocukla maç sonrası konuşurken sonucu değil çabayı konuşun. Böylece uzatma gibi gergin anlar, çocuk için korkulacak değil öğrenilecek bir deneyim olur.

Antrenmanda uzatma değişiklik hakkı nasıl çalıştırılır?

Çocukların kuralı sınıfta ezberlemesi yerine oyunla öğrenmesi daha kalıcıdır. Aşağıdaki oyun biçimi bilimsel bir çalışma değil, pratik bir öneridir. Süreler ve ölçüler rehber niteliğindedir.

• Kurulum: 30 x 20 metre alan, iki küçük kale, her takımda 5 oyuncu ve 3 yedek. Her takıma renkli üç "hak kartı" verin.
• Amaç: değişiklik hakkını bilinçli kullanmak ve oyunu durdurmadan düzenli geçiş yapmak.
• Kural: her kart bir giriş demektir. Oyun durduğunda iki oyuncu birden girerse takım yalnız bir kart harcar; kartlar bitince değişiklik de biter. Antrenör "uzatma" derse takımlar bir kart daha alır.
• İlerleme: önce çocuklar kartları yüksek sesle sayar, sonra sessiz oynar, en son bir "hakem" çocuk kartları tutar. Oyun süresi 4 dakikayı geçmesin, her tur arasında su molası verin.
• Hata: kartı sayıp girişi geç yapan takımlar, kimin çıktığını unutuyor. Düzeltme: çıkan oyuncu kenarda eliyle işaret yapsın.

Çocuklarda tekrar sayısını sınırlı tutun; tur başına dört dakika ve en çok üç tur yeterlidir. Ağrı, baş dönmesi ya da aşırı yorgunluk gören oyuncuyu hemen oyundan alın ve ailesine bildirin.

Hakem olmak isteyenler bu kuralları nereden öğrenir?

Kural metnini IFAB kitapçığından, hakemlik yolunu ise TFF'nin resmî duyurularından öğrenin. Eğitim yolu, yaş şartı ve yetki bilgisi bu yazıda verilmiyor. Bu nedenle "TFF'nin güncel duyurusuna bakın" diyoruz. Resmî bilgi için tff.org adresine bakabilirsiniz.

Genel çerçeve için hakemlik sınavı yazısını okuyabilirsiniz. Maaş, ücret ya da iş garantisi konularına girmiyoruz. Yeni başlayan bir genç, önce kural kitapçığını okumalı ve yerel amatör maçlarda yardımcı rol alarak deneyim kazanmalıdır; bu resmî bir yol tarifi değildir.