Futbolda Komosyon Şüphesinde Saha Kenarı Protokolü Nedir?

Belirtilerin tam listesini, 6 aşamalı dönüşü, okula dönüşü ve IFAB değişikliğini futbolda beyin sarsıntısı protokolü yazımızda anlattık. Burada tek bir soruya odaklanıyoruz. Darbe anından çocuğun eve gitmesine kadar sahada ne olur ve bunu kim yönetir?

Bu yazı bilgilendirme amaçlıdır. İlk yardım eğitiminin ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Oyuncu yanıt vermiyorsa, normal nefes almıyorsa ya da ciddi bir işaret varsa hiç beklemeden 112'yi arayın.

Komosyon, beyin sarsıntısı ve hafif travmatik beyin hasarı aynı şey mi?

Türkçede komosyon, beyin sarsıntısı ve kafa sarsıntısı çoğu zaman aynı olayı anlatır. İngilizcedeki "concussion" sözcüğünün karşılığı olarak okursanız doğru yoldasınız. Bu sitedeki yazılarda da üç ad birbirinin yerine geçer.

Amsterdam 2022 uzlaşı bildirisi spor kaynaklı sarsıntıyı bir travmatik beyin hasarı olarak tanımlar. CDC de sarsıntıyı travmatik beyin hasarının bir türü olarak anlatır. Hafif travmatik beyin hasarı (mTBI) terimi ise tıp literatüründe sık geçer. Amsterdam metni, bu terim için ayrı işlevsel tanı ölçütlerinin yayımlandığını ve tek bir kavramsal ve işlevsel tanıya ulaşmanın hâlâ istenen hedef olduğunu yazar. Yani iki terim yakın akrabadır, ama tam eşanlamlı oldukları resmî olarak kabul edilmiş değildir.

"Hafif" sözcüğü yanıltabilir. Britanya'nın amatör spor rehberi, her sarsıntının ciddiye alınması gerektiğini ve kafa yaralanmasının ölümcül olabileceğini açıkça yazar. Dolayısıyla saha kenarında terim tartışması yapmayın, belirti gördüğünüzde harekete geçin.

Amsterdam bildirisi komosyonu nasıl tanımlıyor?

Amsterdam bildirisi, 2023'te British Journal of Sports Medicine dergisinde yer aldı. Kavramsal tanım kısaca şöyle: Sarsıntı, başa, boyuna ya da vücuda gelen bir darbenin beyne ilettiği kuvvetle oluşur. Beyinde bir nörotransmitter ve metabolik süreç başlar.

Metne göre belirtiler hemen ortaya çıkabilir, dakikalar ya da saatler içinde de gelişebilir. Çoğu zaman günler içinde geçer, ama uzayabilir. Standart BT ve MR görüntüleri çoğunlukla normal çıkar. Üstelik bilinç kaybı olabilir, olmayabilir.

• Darbe başa değmeden, vücuda gelen bir kuvvetle de sarsıntı yapabilir.
• Belirtiler tek başına ilaç, alkol, boyun yaralanması ya da başka bir hastalıkla açıklanamıyorsa sarsıntı olasılığı güçlenir.
• Tanım bir tanı ölçütü listesi değildir. Tanıyı muayene koyar.

Uzman panel bu kavramsal tanımı yüzde 78,6 çoğunlukla kabul etti, ancak yüzde 80'lik uzlaşı eşiğine ulaşamadı. Yani terminoloji bilim dünyasında hâlâ gelişiyor. Saha kenarı için sonuç değişmiyor: Belirti ya da işaret varsa oyuncu çıkar.

Komosyon şüphesini kim fark eder ve kim karar verir?

Amsterdam bildirisine göre şüphe; oyuncunun kendi belirtilerinden ya da diğer oyuncuların, sağlık ekibinin, görevlilerin (sahada veya videoda) gördüğü işaretlerden doğabilir. Britanya'nın amatör spor rehberi daha da net konuşur: Oyuncular, antrenörler, öğretmenler, hakemler, seyirciler ve aileler, şüpheli oyuncuyu fark etme ve çıkarma sorumluluğunu paylaşır.

Ancak fark etmekle karar vermek farklı işlerdir. Yani kural şu: Gören çıkarır, uzman karar verir. Aşağıdaki tablo bu işbölümünü özetler.

Video kaydı da işe yarar. Bildiri, sahada ve videoda görülen işaretlerin şüpheyi doğurabileceğini yazar. Çocuk maçını kaydeden aileler, olayın nasıl olduğunu hekime gösterebilir. Bu ikinci öneri bizim yorumumuzdur.

Britanya rehberi, antrenörün görevini de açıkça tarif eder: Oyuncuyu güvenle sahadan çıkarmak ve belirtilerin geçtiğini söylese bile o maçta geri döndürmemek.

Hakem komosyon şüphesinde ne yapar?

Hakemin görevi tanı koymak değil, oyunun güvenliğini sağlamaktır. IFAB'ın Kanun 5 metnine göre hakem, hafif yaralanmada top oyun dışına çıkana kadar oyunu sürdürür. Oyuncu ciddi biçimde yaralandıysa oyunu durdurur ve oyuncunun sahadan çıkmasını sağlar. Kural olarak yaralı oyuncuyu saha dışına alırlar.

Kanun 5 sayfasında sarsıntıya özel ayrı bir hüküm yer almaz. Sarsıntı değişikliği protokolüne gelince, IFAB hakemlerin bu kararın parçası olmadığını söyler. Hakem yaralanmanın sarsıntı sayılıp sayılmayacağına karar vermez. Karar takımındır. Protokol uygulanırsa çıkan oyuncu, penaltı atışları dahil maça bir daha katılamaz.

Hakem ve sedye konusunda sedyeyle çıkan oyuncunun oyuna dönüşü yazısı kuralları ayrıntılı anlatıyor. Amatör maçta hakem bizce şunu yapar: Oyunu durdurmayı gerektiren bir tablo görürse durdurur, sağlık sorumlusuna ya da antrenöre alan açar.

Komosyon şüphesinde ilk 10 dakika nasıl ilerler?

Aşağıdaki sıra bir uygulama çerçevesidir, kaynaklı bir süre değil. Kaynaklı bilgi şu: Amsterdam bildirisi, çok yönlü bir sarsıntı taramasının en az 10 ile 15 dakika sürdüğünü yazar. Bu yüzden ilk 10 dakikayı "acele etmeden ama oyalanmadan" geçirmek gerekir.

1. Oyunu durdurun ve oyuncuya sakin yaklaşın. Önce yaşamsal tehlikeye bakın: Yanıt veriyor mu, normal nefes alıyor mu? Yanıtsız ya da nefessizse 112'yi arayın ve AED ve yaşam desteği adımlarına geçin.
2. Boyun ağrısı ya da hassasiyeti sorun. Varsa oyuncuyu hareket ettirmeyin. CRT6, eğitimli değilseniz oyuncuyu hareket ettirmemenizi, kask ve ekipmanı çıkarmamanızı söyler.
3. Kırmızı bayrakları arayın (aşağıdaki CRT6 bölümünde listeledik). Biri varsa değerlendirme beklemeden 112'yi arayın.
4. Gözlenebilir işaretlere bakın: Hareketsiz yatış, yavaş kalkış, dengesizlik, boş bakış, kafa karışıklığı.
5. Oyuncuyu sahadan çıkarın ve yanında kalacak bir yetişkin atayın.
6. Değerlendirmeyi sessiz bir köşede, maçın baskısından uzakta sürdürün. Amsterdam bildirisi de değerlendirmenin oyun gürültüsünden uzakta yapılmasını önerir.
7. Ayrıca çocuk 18 yaşından küçükse ailesini arayın ve kim aldığını, ne gördüğünüzü açıkça söyleyin.

Bu yüzden bu sırada kimse oyuncuya "biraz yürü, geçer" demesin. Oyuncu iyi görünse de listeyi tamamlayın.

Peki değerlendirme sonunda belirti bulamazsanız ne olur? Amsterdam bildirisine göre belirti ya da işaret gösteren oyuncu, deneyimli bir sağlık profesyoneli çok yönlü bir değerlendirmeyle bunun sarsıntıyla ilgisiz olduğuna karar vermedikçe o gün dönmez. Bildirinin verdiği örnek, ayak bileği sakatlığı yüzünden dengesini kaybeden oyuncudur. Yani "belirti bulamadım" cümlesi yetmez, çünkü belirtiler dakikalar, saatler ve günler içinde gelişebilir. Bildiri bu yüzden oyuncunun önümüzdeki saatlerde ve günlerde tekrar değerlendirilmesini ister.

CRT6 nedir ve saha kenarında nasıl kullanırsınız?

CRT6 (Concussion Recognition Tool 6), sarsıntı şüphesini tanımak için geliştirilen tek sayfalık araçtır. British Journal of Sports Medicine'de yer alan CRT6 makalesi aracı "tanı koyma aracı değil" diye tanımlar. Amacı, "tanı ve çıkar" yaklaşımını sağlık eğitimi almamış kişilere vermektir.

Amsterdam bildirisi çok net konuşur: Çocuk ve ergen sporunda sahada eğitimli sağlık personeli bulunma ihtimali daha düşüktür. Bu yüzden bildiri, çocuk ve ergen sporunu yöneten bütün yetişkinlerin CRT6'yı kullanmasını şiddetle önerir. Aracın dört adımı var:

1. Kırmızı bayraklar: Boyun ağrısı veya hassasiyeti, çift görme, kol ya da bacaklarda güçsüzlük, karıncalanma veya yanma, şiddetli ya da artan baş ağrısı, nöbet, bilinç kaybı, bilinç durumunun kötüleşmesi, kusma, giderek artan huzursuzluk, ajitasyon veya saldırganlık. Lisanslı bir sağlık profesyoneli yoksa ambulans çağırın.
2. Gözlenebilir işaretler: Oyun alanında hareketsiz yatma, darbeden sonra yavaş kalkma, yönelim bozukluğu ve kafa karışıklığı, boş bakış, denge ve yürüyüş sorunları, baş travması sonrası yüzde yaralanma.
3. Belirtiler: Baş ağrısı, baş dönmesi, "basınç" hissi, bulanık görme, ışığa ve sese duyarlılık, mide bulantısı, dikkat ve hatırlama güçlüğü, "sis içinde" olma, huzursuzluk, üzüntü, yorgunluk.
4. Hafıza soruları: Yalnız 12 yaşından büyükler için. Yanlış cevap sarsıntıyı düşündürür.

Aracın altındaki uyarı da şudur: Sarsıntı şüphesi olan her sporcuyu hemen aktiviteden çıkarın. Belirtiler geçse bile bir sağlık profesyoneli bakana kadar sporcu geri dönmesin.

SCAT6 ve Child SCAT6 saha kenarında kimin işidir?

SCAT6 (ergenler ve yetişkinler) ile Child SCAT6 (8 ile 12 yaş) sağlık profesyonelleri içindir. Antrenör ya da veli bunları tek başına uygulamaz. CRT6 ise herkes içindir.

Amsterdam bildirisi, bu araçların yaralanmadan sonraki ilk 72 saatte ve 5 ile 7 güne kadar en çok işe yaradığını yazar. Ardından ofiste SCOAT6 (13 yaş ve üzeri) ya da Child SCOAT6 devreye girer. Bildiri ayrıca tekrar değerlendirmeyi destekler: Sporcu oyundan çıkarıldıktan sonra örneğin devre arasında ve yaralanmadan 24 ile 48 saat sonra yeni bir değerlendirme.

• Saha kenarı taraması hızlı bir kontrole benzer, ama tam değerlendirme en az 10 ile 15 dakika ister.
• Çok yönlü değerlendirmeden kısa kalan her tarama, sporcunun oyuna devamı için yetersiz kalabilir.
• Bu araçların hiçbiri tek başına "sahaya dönebilir" demez.

Hafıza soruları 12 yaş ve altı çocuklarda neden yer almaz?

CRT6'nın hafıza bölümü 12 yaşından büyük sporcular içindir. Amsterdam bildirisi de bu kısa soruları (Maddocks soruları), açık bir işareti olmayan ve 12 yaşından büyük sporcular için yararlı bir saha taraması olarak anar. Yanlış cevap, saha dışında daha kapsamlı bir değerlendirmeyi gerektirir.

Peki doğru cevap ne anlama gelir? Hiçbir şey kanıtlamaz. Bildiri, çok yönlü değerlendirmeden kısa kalan taramanın sporcunun oyuna devamına yetmeyebileceğini söyler. Bu yüzden doğru cevap alan oyuncuyu "temiz" ilan etmeyin.

Sorular spora göre değişir. Futbolda örneğin "Bugün hangi sahadayız?" ya da "Hangi devredeyiz?" gibi sorular uygun olur. Ancak bu soru örnekleri bizim uyarlamamızdır. Resmî soru listesi için CRT6'nın kendisine bakın. 12 yaş ve altı çocuklarda ise kısa soru listesi yerine davranış değişikliği, denge ve yanıt hızı gibi gözlemlere güvenin, çünkü bu yaş grubunda kanıt sınırlıdır.

Sağlık personeli yoksa amatör ve çocuk maçında ne yapmalısınız?

Çoğu çocuk maçında sahada hekim yoktur. Amsterdam bildirisi bu durumu açıkça kabul eder ve CRT6'yı önerir. Britanya'nın DCMS ve Sport and Recreation Alliance rehberi ise tam bu duruma yazılmıştır: Sağlık personeli sahada değilse sporcu 24 saat içinde bir sağlık profesyoneline ya da ulusal sağlık hattına (İngiltere'de 111) başvurur.

Türkiye'de ulusal sağlık hattı farklıdır ve acil durumda 112'yi aramalısınız. Pratik karşılık, aile hekimi, çocuk doktoru ya da acil servistir. Dünya Sağlık Örgütü ile FIFA'nın kampanyası da bir hekime en kısa sürede, 24 saat içinde görünmeyi söyler.

• Maçtan önce bir kişiyi sarsıntı kararından sorumlu atayın. Bu bizim önerimizdir, kaynaklı bir kural değildir.
• O kişinin elinde CRT6'nın bir kopyası ve velilerin telefon numaraları olsun.
• TFF Futbol Okulları Talimatı, A ve B sınıfı okullarda ilkyardım sertifikalı personel ve ilkyardım malzemesi şartı koyar. Fizyoterapist şartı yoktur. Sertifikalı personel sarsıntıyı tedavi etmez, ama tanıyıp yönlendirir.
• Kırmızı bayrak varsa ya da şüphe büyükse, 112'yi arayın.

Halı saha ve mahalle turnuvasında da aynı mantık işler: Bir yetişkin sorumluluk alır, oyuncuyu çıkarır, aileye teslim eder.

"Şüphe varsa dışarı" kuralı pratikte nasıl çalışır?

Kural basittir, ama sahada üç baskıyla karşılaşır. Maçın önemi, takımın eksik kalması ve oyuncunun itirazı. Kaynakların hepsi bu baskıların karşısında aynı cümleyi kurar: Şüphe varsa çıkar.

Britanya rehberi bunu "If in doubt, sit them out" diye özetler. FIFA ve DSÖ kampanyası da belirti gösteren oyuncunun sahayı hemen terk etmesini ister. Kampanya ayrıca belirtilerin 72 saate kadar geç ortaya çıkabileceğini hatırlatır.

Yanlış alarmın bedeli bir maçtır. Gözden kaçan bir sarsıntının bedeli ise çok daha yüksek olabilir. Bu karşılaştırma bizim yorumumuzdur, ama kaynakların koruyucu çizgisiyle uyumludur.

Sporcu neden komosyon belirtilerini gizler?

Sarsıntı yönetiminin en zayıf halkası çoğu zaman oyuncunun kendisidir. Clark ve Stanfill'in 2019 tarihli sistematik derlemesi, 24 çalışmayı inceledi. Lise ve üniversite sporcularında bildirimin önündeki başlıca engeller şunlardı: Oynama süresini kaybetme korkusu, sarsıntının ciddi olmadığı yanılgısı, takımı yarı yolda bırakma korkusu ve belirtileri bilmeme. Kadın olmak ve daha genç olmak ise bildirimi artıran etkenlerdi.

Bu çalışma çocuk futbolcuları değil lise ve üniversite sporcularını inceledi, bu yüzden bulguları doğrudan çocuğa taşıyamayız. Yine de bildirimin gecikmesinin bir bedeli var. Barnhart ve arkadaşlarının 2021 tarihli meta-analizi, oynamaya devam edenlerin ya da bildirimi geciktirenlerin daha uzun sürede toparlandığını gösterdi. Bu çalışmalar gözlemsel olduğu için nedensellik kanıtlamaz, ama yönü tutarlıdır.

Britanya rehberi oyunculara da bir görev verir: Dürüst olun, belirtileri hemen antrenöre, sağlık görevlisine ya da ebeveyne söyleyin. Takım arkadaşlarının da birbirini gözlemesini ister.

• Sezon başında bir konuşma yapın: "Başın ağrırsa söylemen takıma ihanet değil, takıma yardımdır."
• Üstelik çıkan oyuncuyu cezalandırmayın, antrenmanda ve maçta takımın parçası olarak tutun.
• Soruyu açık uçlu sorun: "Nasıl hissediyorsun?" yerine "Şu an başında, gözünde ya da midende bir şey var mı?"

Sakatlık sonrası çocuğun korkusu için sahaya dönüş korkusu yazısına bakabilirsiniz.

Komosyon şüphesinden sonraki ilk 24 saat nasıl geçer?

Gözetim süresi kaynaklara göre değişir. Bu farkı bilmek, hangisine güveneceğinizi bilmenizi sağlar.

Böylece üç kaynağın ortak noktası net: Oyuncu eve tek başına gitmez. En güvenli yol, ilk 24 saat boyunca yanında bir yetişkin bırakmaktır.

Bu sürede hekime görünmek de gerekir. FIFA ve DSÖ kampanyası, mümkün olan en kısa sürede ve 24 saat içinde bir doktora görünmeyi söyler. Britanya rehberi aynı süreyi koyar.

• Ayrıca ekran süresini kısaltın. Britanya rehberi ilk 24 ile 48 saat için bunu önerir.
• Hafif günlük işlere ve yürüyüşe izin verin, ama düşme ve çarpışma riskli etkinliklerden uzak durun.
• Yetişkinler için alkol ve araç kullanımı ilk 24 saat yasaktır. Çocuk bisikletle eve gitmesin.
• Belirtiler artarsa ya da yeni belirti çıkarsa hekime dönün, ciddi işaret varsa 112'yi arayın.

Peki darbe sırasında kimse fark etmediyse? Belirtiler dakikalar, saatler ya da günler içinde gelişebildiği için bu da olur. Çocuk maçtan sonra baş ağrısından yakınabilir, akşam bulantı yaşayabilir ya da ertesi gün derste dalgın olabilir. Bu durumda geriye dönüp darbeyi arayın: Maçta çarpışma, düşüş ya da top darbesi oldu mu? Evet ise çocuğu sarsıntı şüphesi olarak yönetin, yani aynı gün ve sonraki günler temaslı çalışmadan uzak tutun ve hekime gösterin.

Aşamalı dönüşün ayrıntısını bu yazıda tekrarlamıyoruz. Sporcu hekim onayı olmadan hiçbir temaslı çalışmaya dönmez.

Komosyon sonrası uyumak tehlikeli mi, çocuğu uyandırmak gerekir mi?

Eski bir tavsiye, sarsıntıdan sonra çocuğu gece boyunca düzenli uyandırmayı öğütlerdi. Güncel genel görüş bu uygulamadan uzaklaştı. KidsHealth sağlık sitesi, hekimlerin artık çocuğun gereken kadar dinlenmesini ve uyumasını önerdiğini yazar. Bir hekim sayfayı Şubat 2023'te gözden geçirmiş. Britanya rehberi de ilk 24 ile 48 saatte gereken kadar dinlenmeyi ve uyumayı iyileşme için yararlı bulur. NHS de çocuğun yorgunsa uyanık kalmasına gerek olmadığını söyler.

Ancak bir ayrım var. Doğal uyku ile uyandırılamayan uyku farklıdır. NHS, kişi uyanmıyorsa ya da gözlerini açık tutamıyorsa 999 aranmasını söyler. CDC de bilinç kaybı ile birlikte artan uyku hali, uyanamama ya da uyanık kalamama durumunu acil işaretler arasında sayar. KidsHealth da aşırı uykulu ve uyandırılamayan çocuğu acile götürmeyi önerir.

• Çocuk yorgunsa uyumasına izin verin.
• Yanında bir yetişkin kalsın ve çocuğun normal uyuyup uyumadığını gözlemlesin.
• Uyandırılamıyorsa, konuşması bozuksa ya da giderek daha uykulu oluyorsa 112'yi arayın.
• Hekim özel bir uyandırma talimatı verdiyse ona uyun.

Kaynakların hiçbiri uyandırma sıklığı için bir saat takvimi vermiyor. Bu yüzden biz de vermiyoruz. Aileyi korkutacak değil, bilgilendirecek bir dil kullanın.

Komosyon şüphesi olan çocuğu eve gönderirken veliye ne söylersiniz?

Eve gönderme anı çoğu zaman gözden kaçar. Oysa süreç tam burada kopar: Antrenör "çocuk iyi" der, veli ise olayın ciddiyetini öğrenmeden çocuğu alır. Britanya rehberi bunu önlemek için antrenöre açık görevler verir: Oyuncuyu güvenle eve ulaştırmak, 18 yaşından küçükse ebeveyne haber vermek ve olay raporunu kulüpte saklamak.

CRT6 de sporcunun eve tek başına gönderilmemesini, yanında sorumlu bir yetişkin olmasını yazar. Aşağıdaki not, veliye elden vereceğiniz kısa bir formdur.

• Olayın saati ve mekanizması: Hava topu, kafa kafaya çarpışma, yere düşüş.
• Gördüğünüz işaretler ve oyuncunun söylediği belirtiler.
• Oyundan çıkış saati ve çıktıktan sonra neler yaptığı.
• Kırmızı bayrak olmadıysa bile, bir hekime 24 saat içinde görünme önerisi.
• İlk 24 saat yalnız bırakılmaması ve 24 ile 48 saat izlenmesi gerektiği.
• Okula ve diğer spor kulüplerine haber vermesi gerektiği.

Antrenör ağrı kesici ya da başka bir ilaç vermez. Doz ve alerji sorumluluğu hekime aittir. Ayrıca çocuğu kendi arabasında taşıyan yetişkin, çocuğun yanında ikinci bir yetişkin olmasını isteyebilir. Bu bizim pratik önerimizdir.

Antrenör ve veli için komosyon şüphesi kontrol listesi nedir?

Beyin sarsıntısı yazısındaki kontrol listesi darbe anı, ilk saatler ve sonraki günleri anlatıyordu. Bu liste ise hazırlığı, karar sırasını ve devri ele alır. Üç aşamada düşünün.

Sezon öncesi hazırlık

• Kararı kimin vereceğini yazın ve velilerle paylaşın.
• Sezon başında velilere kısa bir bilgilendirme yapın: Kural şüphe varsa çıkarmaktır ve istisnası yoktur.
• CRT6'yı basıp antrenör çantasına koyun.
• Her çocuk için ulaşılabilir bir veli numarası ve en yakın acil servis adresi bulundurun.
• İlkyardım sertifikasını ve ilkyardım malzemesini kontrol edin.

Maç ve antrenman günü

• Darbe sonrası oyuncuya soru sorarken sakin ve açık uçlu konuşun.
• Oyuncuyu çıkarın, yanına bir yetişkin atayın, zamanı not edin.
• Oyuncu itiraz etse bile kuralı değiştirmeyin.

Devir ve takip

• Veliye yazılı kısa not verin ve olayı kayda alın.
• Oyuncuyu hekim onayı gelmeden temaslı çalışmaya sokmayın.
• Ertesi antrenmanda çocuğu gözlemleyin, çünkü belirtiler günler içinde de ortaya çıkabilir. Belirti görürseniz veliyi arayın.
• Çocuğun okulda zorlandığını söylerse veliye öğretmenle konuşmasını önerin.

Antrenör ile veli arasındaki bu konuşmayı kolaylaştırmak için antrenör ve veli iletişimi yazısındaki yöntemlerden yararlanabilirsiniz.

Komosyon şüphesinde sık yapılan hatalar nelerdir?

Hatalar çoğunlukla kötü niyetten değil, iyi niyetli acelecilikten doğar. Aşağıdaki liste süreçle ilgili yanlışları toplar.

• Oyuncuyu "biraz bekleyelim" diyerek sahada tutmak. Her dakika yeni bir darbe riski taşır.
• Kararı çocuğa bırakmak. Çocuk takımını yarı yolda bırakmak istemez.
• Kısa bir soruyla (ör. "Hangi gündeyiz?") değerlendirmeyi bitirmek.
• Sahada başkasının hazırlığı yokken sorumluluğu "herkes" diye dağıtmak. Sorumlu bir kişi olmalı.
• Çocuğu eve yalnız göndermek ya da yanında kimse yokken uyutmak.
• Ertesi gün "iyi" diye temaslı antrenmana almak.
• Kafa vuruşu çalışmasını hekim onayından önce yeniden başlatmak.

Kafa vuruşunun kendisi için kafa vuruşu tekniği ve güvenliği yazısına göz atın. Bu yazıda tekniği tekrarlamıyoruz.

Kulüp komosyon şüphesinde protokolü uygulamıyorsa ne yapabilirsiniz?

İyi bir kulüp bu konuyu önceden konuşur. Kaydolmadan önce ya da bir olaydan sonra şu soruları sorabilirsiniz: Kararı kim veriyor? Yazılı bir sarsıntı prosedürü var mı? Sahada ilkyardım sertifikalı biri var mı? Aileyi ne kadar çabuk arıyorlar? Aynı gün oyuna dönüş mümkün mü?

Seçenekleri karşılaştırmak için İstanbul futbol okulları ya da küçük yaş grupları için minikler futbol okulu sayfasından başlayabilirsiniz. Soruların net ve sakin yanıtlanması, kulübün güvenlik kültürü hakkında fikir verir. Kaçamak cevap ya da "merak etme" yanıtı dikkat çekicidir.

Kafasına darbe alan çocuğun oyunda tutulması, ailenin bilgilendirilmemesi ya da hekim onayı olmadan temaslı çalışmaya geri alınması ciddi bir güvenlik sorunudur. Böyle bir durumu platforma şikayet sayfası üzerinden bildirebilirsiniz. Önce olayı tarih, saat ve kişilerle yazılı olarak not edin, ardından kulüp yönetimine yazılı başvurun.

Bu yazı tıbbi tavsiye değildir. Çocuğunuzda şüphe varsa bir hekime başvurun. Ciddi bir işaret görürseniz 112'yi arayın.