Futbolcu Radar Grafiği Nasıl Okunur? 90 Dakika Başına Veri ve Yüzdelik Dilimler

Bu yazıda grafiğin yapısını, 90 dakika başına veriyi, yüzdelik dilimleri ve topa sahip olma düzeltmesini lise matematiğiyle anlatıyoruz. Ayrıca grafiği yanıltan seçimleri gösteriyor, sonra kendi takımınız için kâğıt kalemle bir radar hazırlamanın yolunu adım adım veriyoruz. Bütün sayılar kurgusaldır ve örnek diye işaretlidir.

Özellikle kulüplerde bu grafikleri çoğu zaman analiz ekipleri hazırlar. Bu mesleğin günlük işini merak ediyorsanız futbolda veri analistinin ne iş yaptığını anlatan rehbere göz atabilirsiniz. Burada ise yalnız tek bir araca, oyuncu radarına odaklanıyoruz.

Radar grafiği ile pizza grafiği arasında ne fark var?

İki grafik de aynı fikre dayanır: her istatistik için merkezden dışa doğru bir eksen çizersiniz. Ancak fark, değerleri nasıl gösterdiğinizdedir. Radar grafiğinde her eksendeki noktayı işaretler, ardından bu noktaları birleştirip kapalı bir çokgen elde edersiniz. Ortaya bir yıldız ya da düzensiz bir altıgen çıkar.

Pizza grafiğinde ise noktaları birleştirmezsiniz. Her istatistik ayrı bir dilimdir ve dilimin merkezden ne kadar uzandığı değeri gösterir. Dilimler bağımsız durduğu için komşu eksenler birbirinin görüntüsünü etkilemez. Bu yüzden pizza düzeni, bir sonraki bölümlerde anlatacağımız alan yanılgısını kısmen azaltır.

• Radar: Noktalar çizgiyle birleşir, şeklin alanı göze çarpar. İki oyuncuyu üst üste koymak kolaydır ama alan yanıltabilir.
• Pizza: Her dilim bağımsızdır. Tek oyuncunun güçlü ve zayıf yönlerini okumak kolaydır; iki oyuncuyu üst üste bindirmek zordur.
• Ortak nokta: İkisinde de en kritik bilgi grafiğin dışında yazar: karşılaştırma grubu, dakika eşiği ve ölçek.

Kısaca seçim amaca bağlıdır. Tek oyuncunun profilini anlatacaksanız pizza düzeni daha temiz durur. İki oyuncunun farkını göstermek istiyorsanız radar daha pratiktir, yeter ki alanı yorum aracı yapmayın.

Futbolcu radar grafiğinde eksenler neyi gösterir?

Temelde her eksen tek bir istatistiktir. Bir forvet radarında örneğin penaltısız gol, şut sayısı, şut başına beklenen gol, ceza sahasında topla buluşma ve rakip yarı sahada top kapma gibi eksenler yer alabilir. Eksenlerin hepsi aynı yönde okunmalıdır: dışarısı her zaman "daha iyi" anlamına gelir.

Burada küçük ama önemli bir ayrıntı var. Bazı istatistiklerde düşük değer iyidir; top kaybı ya da yapılan faul gibi. Bu eksenleri grafiğe koymadan önce ters çevirmek gerekir. Aksi halde çok top kaybeden oyuncu o eksende dışa uzanır ve okur bunu başarı sanır. Özenli bir futbolcu radar grafiği bu tür eksenleri "ters ölçek" notuyla belirtir.

Eksenler genellikle üç aileden gelir:

• Olay verisi: Pas, şut, top kapma, dripling gibi topla ilgili eylemler.
• Oran verisi: Pas isabet yüzdesi, ikili mücadele kazanma yüzdesi gibi bölümler.
• Fiziksel veri: Koşu mesafesi, sprint sayısı gibi takip sistemlerinden gelen değerler. Bu ailenin nasıl ölçüldüğünü futbolda GPS verilerinin nasıl okunduğunu anlatan yazıda bulabilirsiniz.

Aynı grafikte oran ile sayıyı karıştırmak mümkündür, ama okur her eksenin hangi türden olduğunu bilmelidir. Çünkü yüzde 90 pas isabeti, oyuncunun kaç pas denediğini söylemez.

Neden toplam değil de 90 dakika başına veriye bakarız?

Ancak sezon toplamları oyuncuları adil karşılaştırmaz. Bir oyuncu 30 maçın tamamını oynarken diğeri yalnız yedek kulübesinden girmiş olabilir. Bu yüzden analistler sayıları oynanan süreye bölüp tek bir maç uzunluğuna, yani 90 dakikaya çevirir. Formül basittir:

90 dakika başına değer = (toplam sayı ÷ oynanan dakika) × 90

Bir örnekle bakalım. Örnek oyuncu A 1.800 dakikada 6 gol atmış olsun. 6 ÷ 1.800 = 0,0033 eder; bunu 90 ile çarpınca 0,30 buluruz. Yani A, 90 dakikada ortalama 0,30 gol üretiyor. Örnek oyuncu B ise 450 dakikada 3 gol atmış. Aynı hesapla B için 0,60 çıkar. Toplamda A daha golcü durur; dakika başına bakınca B iki kat verimli çıkar.

Ancak bu hesap bir şeyi gizler: B yalnız beş maçlık süre oynamıştır. Kısa süredeki iyi ya da kötü şans, dakika başına değeri kolayca şişirir ya da küçültür. Bir sonraki bölümün konusu tam olarak budur. Maç yayınlarında gördüğünüz anlık toplamların ne anlattığını ise maç yayınındaki istatistik rakamlarını açıklayan yazıda ayrıca ele aldık.

En az oynama süresi eşiği neden gerekir?

Dakika başına çevirme, az oynayan oyuncuyu adil gösterir ama onu aynı zamanda kırılgan yapar. Örneğin 90 dakika oynayıp bir gol atan oyuncu, kâğıt üzerinde "90 dakikada 1 gol" oranıyla ligin en golcüsü olur. Bu oran gerçek bir yeteneği değil, çoğu zaman tek bir anı yansıtır.

Bu nedenle radar hazırlayanlar bir alt sınır koyar: belirli bir dakikanın altında kalan oyuncuları gruba katmazlar. Eşik için evrensel bir kural yoktur. Örneğin bazı analistler kabaca on tam maç karşılığı süreyi, yani 900 dakika civarını tercih eder; bazıları daha yüksek ya da daha düşük bir sınır seçer. Önemli olan eşiği grafiğin altına yazmaktır.

Öte yandan eşiğin bir bedeli de vardır. Sınırı yükselttikçe güvenilirlik artar ama gruba giren genç ve yedek oyuncular azalır. Sınırı düşürdükçe daha çok oyuncu görürsünüz, fakat rakamlar daha gürültülü olur. Bu yüzden bir oyuncunun dakikası eşiğin hemen üstündeyse grafiği daha temkinli okuyun.

• Grafikte oynanan toplam dakika yazıyor mu?
• Karşılaştırma grubuna girmek için kaç dakika gerekmiş?
• Oyuncu bu sürenin büyük kısmını aynı mevkide mi oynamış?

Yüzdelik dilim (percentile) nedir, nasıl hesaplarız?

Yüzdelik dilim, bir değerin grup içindeki sırasını 0 ile 100 arasında anlatır. "70. yüzdelik dilimde" demek, gruptaki oyuncuların yaklaşık yüzde 70'inin bu değerin altında kaldığı anlamına gelir. Yani yüzdelik bir başarı notu değil, bir sıralama bilgisidir.

En basit hesap şöyledir:

Yüzdelik ≈ (bu değerin altında kalan oyuncu sayısı ÷ gruptaki toplam oyuncu sayısı) × 100

Örnek: Karşılaştırma grubunda 20 stoper var. Bizim örnek oyuncunun 90 dakika başına top kapma değerinin altında 14 oyuncu kalıyor. 14 ÷ 20 = 0,70 eder; 100 ile çarpınca 70 buluruz. Oyuncu bu eksende 70. yüzdelik dilimdedir ve grafikte merkezden dış çembere giden yolun yüzde 70'ine yerleşir.

Burada bilmeniz gereken bir ayrıntı var. Yüzdelik hesaplamanın tek bir standart yolu yoktur. ABD Ulusal Standartlar ve Teknoloji Enstitüsü'nün (NIST) istatistik el kitabı, iki veri noktası arasında ara değer bulmak için evrensel kabul görmüş tek bir yöntem olmadığını, birkaç yöntemin uygulamada kullanıldığını belirtir. Bu yüzden iki farklı kaynakta aynı oyuncunun yüzdeliği birkaç puan farklı çıkabilir. Bu küçük farklara takılmayın; asıl önemli olan grubun kimlerden oluştuğudur.

Yüzdelik dilim ile ham değer arasındaki fark nedir?

Özetle ham değer, oyuncunun gerçekten ne yaptığını söyler: "90 dakikada 2,1 top kapma" gibi. Yüzdelik ise bu değerin grupta nereye düştüğünü söyler. İkisi farklı sorulara cevap verir ve birini diğerinin yerine okumak sık yapılan bir hatadır.

Ancak sorun şudur: yüzdelik, aradaki mesafeyi göstermez. Grupta değerler birbirine çok yakınsa küçük bir fark büyük bir yüzdelik farkına dönüşür. Tersine, değerler çok dağınıksa büyük bir ham fark yalnız birkaç dilimlik bir kaymaya denk gelebilir. Aşağıdaki tablo bunu kurgusal sayılarla gösteriyor.

Bu yüzden iyi bir futbolcu radar grafiği eksenlerin yanında ham değeri de yazar. Ham değer görünmüyorsa grafiği hazırlayan kişiye sormak en doğal haktır.

Karşılaştırma grubu neden bu kadar önemli?

Yüzdelik her zaman bir gruba göredir; grup değişince aynı oyuncunun grafiği de değişir. Bir stoperi forvetlerle karşılaştırırsanız gol ekseninde merkeze yapışır, hava topunda dış çembere çıkar. Bu grafik oyuncu hakkında değil, mevki farkı hakkında bilgi verir.

Üstelik araştırmacılar da bunu bilir. Sarmento ve arkadaşlarının futbolda maç analizi üzerine yaptığı sistematik derlemesi, karşılaştırmalı çalışmalarda araştırmacıların en sık başvurduğu değişkenlerin oyun mevkisi ve rekabet seviyesi olduğunu bildirir. Derleme ayrıca maçın yeri, rakibin gücü, skor durumu ve devre gibi durumsal değişkenlerin performansla ilişkili olduğunu not eder.

Pratikte doğru grubu kurmak için şu soruları sorun:

1. Aynı mevki mi? Stoperi stoperle, kanadı kanatla karşılaştırın.
2. Aynı seviye mi? Farklı liglerin oyun temposu, hakem anlayışı ve takım güçleri farklıdır.
3. Aynı dönem mi? Farklı sezonları aynı gruba koymak oyunun değişimini gizler.
4. Aynı yaş bandı mı? Genç oyuncularda bu soru, ilerideki bölümde göreceğimiz gibi ayrıca kritiktir.

Grup adı grafiğin üstünde ya da altında yazmıyorsa, o grafiği karşılaştırma için kullanmayın.

Topa sahip olma oranı istatistikleri nasıl etkiler?

Aslında bir oyuncunun yaptıkları, takımının nasıl oynadığından ayrı düşünülemez. Topu çok tutan takımın oyuncuları daha çok pas atar, daha çok topa dokunur. Topu az tutan takımın oyuncuları ise daha çok savunma yapar; top kapma, araya girme ve uzaklaştırma sayıları doğal olarak artar.

Bunu ölçen çalışmalardan biri Bradley ve arkadaşlarının İngiltere'nin üst ligindeki maçlar üzerine yaptığı araştırmadır. 810 oyuncu kaydına dayanan çalışmada, topa sahip olma oranı yüksek takımların oyuncuları düşük orana sahip takımların oyuncularına göre yüzde 44 daha fazla pas yaptı. Toplam koşu mesafesi ise iki grup arasında anlamlı biçimde farklılaşmadı. Fark, yüksek şiddetli koşunun topla mı yoksa topsuz mu yapıldığında ortaya çıktı.

Yani radar grafiğindeki bir eksen, oyuncunun kendi kalitesinin yanında takımının oyun tarzını da taşır. Örneğin topu az tutan bir takımın stoperi top kapma ekseninde dışa uzanabilir; bunun bir kısmı yalnızca daha çok savunma fırsatı bulmasından gelir. Bu yüzden takım bağlamı bilinmeden yapılan "bu oyuncu daha iyi savunuyor" yorumu eksik kalır.

Topa sahip olmaya göre düzeltmeyi (possession-adjusted) nasıl yaparız?

Düzeltmenin fikri sadedir: savunma sayılarını, rakibin topa sahip olduğu süreye göre eşitlemek. Rakip topu ne kadar az tutarsa savunma fırsatı o kadar az olur; o zaman sayıyı biraz yukarı çekersiniz. Rakip topu çok tutuyorsa sayıyı biraz aşağı çekersiniz.

Anlamak için basit, doğrusal bir örnek yöntem kullanalım:

Düzeltilmiş değer = ham değer × (50 ÷ rakibin topa sahip olma yüzdesi)

Örnek stoper X'in takımı topu yüzde 65 tutuyor; rakip yüzde 35. X, 90 dakikada 2,8 savunma müdahalesi yapıyor. Düzeltince 2,8 × (50 ÷ 35) = 4,0 olur. Örnek stoper Y'nin takımı topu yüzde 40 tutuyor; rakip yüzde 60. Y, 90 dakikada 4,0 müdahale yapıyor. Düzeltince 4,0 × (50 ÷ 60) ≈ 3,3 çıkar. Ham sayıda Y öndeydi; düzeltmeden sonra X öne geçti.

Bu doğrusal formül yalnız fikri göstermek içindir. Uç değerlerde, örneğin rakip topu yüzde 25 tutuyorsa, sayıyı fazla büyütür. Bu nedenle analistler genellikle daha yumuşak, eğri biçimli düzeltmeler kullanır ve yöntemlerini grafiğin altına yazar. Okur olarak yapmanız gereken, eksen adında "düzeltilmiş" ibaresi olup olmadığına bakmaktır.

Mevkiye göre hangi eksenleri seçmek gerekir?

Radarın değeri, eksen seçiminin mevkinin işine uygun olmasına bağlıdır. Her mevki için ayrı bir şablon kurmak, stoperi gol sayısıyla ya da forveti uzaklaştırmayla yargılamayı önler. Aşağıdaki tablo örnek bir başlangıç önerir; kesin bir liste değildir.

Genç oyuncularda mevki henüz kesinleşmemiş olabilir. Bu durumda tek bir mevki şablonuna sıkışmak yerine çocuğun farklı rollerde neler yaptığını görmek daha öğreticidir. Bu konuyu genç futbolcuya pozisyon öğretme rehberinde ayrıntılı işledik.

Futbolcu radar grafiği adım adım nasıl okunur?

Grafiğe ilk baktığınızda göz hemen şeklin büyüklüğüne gider. Bu dürtüyü bir süre bekletin ve şu sırayla ilerleyin:

1. Başlığı ve dipnotu okuyun. Oyuncunun mevkisi, karşılaştırma grubu, dönem ve dakika eşiği burada yazar.
2. Ölçeği bulun. Eksenler yüzdelik mi, ham değer mi? Merkez sıfır mı, yoksa grubun en düşük değeri mi?
3. Ters eksenleri işaretleyin. Top kaybı ya da faul gibi eksenleri ters çevirmişler mi?
4. Eksenleri tek tek okuyun. En dışa uzanan iki ya da üç ekseni ve en içte kalan iki ya da üç ekseni not edin.
5. Ham değere bakın. Yüzdelikteki büyük farklar gerçekten büyük bir ham farka mı denk geliyor?
6. Bağlamı ekleyin. Takımın oyun tarzı, oyuncunun rolü ve oynadığı süre bu tabloyu nasıl açıklıyor?
7. Soruyla bitirin. Grafik bir karar değil, video izlerken neye bakacağınızı söyleyen bir sorudur.

Örneğin bir orta saha oyuncusunun radarında ileri pas ekseni 90. dilimde, top kapma ekseni 20. dilimde olsun. Bu tablo "savunma yapmıyor" demek değildir. Belki takım onu topsuz oyunda geride tutmuyor, belki de rolü pas dağıtmak. Kısacası grafik size videoda bakacağınız yeri gösterir; cevabı videodaki sahneler verir.

Eksen sırası grafiği nasıl yanıltır?

Radar grafiğinde göze ilk çarpan, çokgenin kapladığı alandır. Oysa bu alan yalnız değerlere değil, eksenlerin hangi sırayla dizildiğine de bağlıdır. Çünkü alan, komşu eksenlerdeki değerlerin çarpımlarıyla büyür. Yan yana duran iki yüksek değer büyük bir üçgen oluşturur; yüksek bir değerin yanına düşük bir değer gelirse üçgen küçülür.

Kurgusal bir örnekle hesaplayalım. Altı eksenli bir radarda değerler 90, 90, 90, 10, 10, 10 olsun. Yüksek değerleri yan yana dizersek komşu çarpımların toplamı 18.200 eder. Aynı altı değeri 90, 10, 90, 10, 90, 10 diye sıraladığımızda toplam 5.400'e düşer. Yani aynı oyuncu, yalnız eksen sırası değiştiği için üç kattan daha büyük bir alan kaplayabilir.

Üstelik görselleştirme araştırmaları da radarı okumanın kolay olmadığını gösterir. Albo ve arkadaşlarının kontrollü deneyinde katılımcılar çok boyutlu göstergeleri üç farklı dairesel grafikle okudu. Radar, dilim ya da yaprak biçimli alternatiflere göre hem en az etkili hem en az beğenilen seçenek oldu. Bu deneyde futbol verisi yoktu, genel göstergeler vardı; yine de ders açıktır.

• Alanı oyuncunun "toplam değeri" gibi okumayın.
• İki oyuncuyu karşılaştırırken eksen sırasının aynı olduğundan emin olun.
• Benzer konudaki eksenleri (örneğin bütün pas eksenlerini) yan yana gruplamak okumayı kolaylaştırır.

Ölçek ve eksen sınırları nasıl yanıltır?

Ham değerle çizilen radarlarda her eksenin bir alt ve üst sınırı vardır. Bu sınırları kim seçerse grafiğin görünüşünü de o belirler. Örneğin şut ekseninin üst sınırını gruptaki en yüksek değer yerine çok daha büyük bir sayıya koyarsanız, herkes merkeze yakın görünür. Sınırı dar tutarsanız küçük farklar dev boşluklara dönüşür.

Ayrıca bir başka tuzak, merkezin sıfır olmamasıdır. Bazı grafiklerde merkez gruptaki en düşük değeri gösterir. Bu durumda merkeze yakın bir nokta "hiç yapmıyor" değil, "grupta en az yapanlardan biri" demektir. İki farklı kaynağın grafiklerini yan yana koyarken bu farkı bilmezseniz yanlış sonuca varırsınız.

Son olarak alanın büyüme hızını hatırlayın. Bütün değerler iki katına çıkarsa çokgenin alanı dört katına çıkar, çünkü alan kenarların karesiyle büyür. Göz bu büyümeyi doğrusal sanır ve farkı abartır. Dolayısıyla grafiği hazırlayan biri olarak şunlara dikkat edin:

• Her eksenin ölçeğini ve sınırlarını grafiğin altına yazın.
• Yüzdelik kullanıyorsanız bütün eksenleri 0-100 arasında tutun.
• Ham değer kullanıyorsanız sınırları grubun gerçek dağılımına göre seçin ve seçiminizi belirtin.

Küçük örneklem ve tek maç radarı neden tehlikelidir?

Tek maçlık bir futbolcu radar grafiği, bir fotoğraf karesi gibidir: o anı gösterir ama oyuncuyu anlatmaz. Bir oyuncu bir maçta üç şut atıp hepsini kaleye isabet ettirebilir; sonraki beş maçta hiç isabet bulamayabilir. Futbolda gol ve şut gibi seyrek olaylar rastlantıya çok açıktır.

Burada istatistikte "ortalamaya dönüş" denen bir eğilim devreye girer. Kısa dönemde aşırı iyi ya da aşırı kötü görünen değerler, süre uzadıkça genellikle grubun ortasına doğru yaklaşır. Bu yüzden birkaç maçta parlayan oyuncunun radarına bakıp büyük bir hüküm vermek risklidir. Aynı kural kötü bir dönem geçiren oyuncu için de geçerlidir.

Peki ne yapabilirsiniz? Birkaç basit önlem işinizi görür:

• Dakika eşiğini koruyun ve oyuncunun gerçek dakikasını grafiğe yazın.
• Seyrek olaylardan çok, sık tekrarlanan olaylara (pas, topla buluşma, pres) ağırlık verin.
• Aynı oyuncunun farklı dönemlerdeki radarlarını yan yana koyup eğilime bakın.
• Oran eksenlerinde payda küçükse (örneğin dört dripling denemesi) oranı temkinli okuyun.

İki oyuncuyu üst üste bindirmek doğru mu?

Üst üste bindirme, iki oyuncunun profilini tek bakışta görmek için kullanışlıdır. Örneğin iki kanat oyuncusundan biri dripling ve şutta öne çıkar, diğeri pas ve savunmada. Çakışan bölgeler benzerliği, ayrışan bölgeler farkı gösterir. Kulüplerde benzer oyuncu ararken bu yöntem sık başvurulan bir başlangıç noktasıdır.

Ancak bindirmenin geçerli olması için bazı şartlar gerekir. İki oyuncunun yüzdeliği de aynı karşılaştırma grubundan gelmelidir. Eksen sırası ve ölçek aynı olmalıdır. Dönemler benzer olmalı ve iki oyuncu da dakika eşiğini geçmiş olmalıdır. Bu şartlardan biri bozulursa grafik iki oyuncuyu değil, iki farklı hesap yöntemini karşılaştırır.

Ayrıca bir de renk meselesi var. İki çokgen üst üste geldiğinde biri diğerini örtebilir. Yarı saydam dolgu ya da yalnız kontur çizgisi kullanmak bu sorunu azaltır. Renk körlüğü olan okurları da düşünüp yalnız renge yaslanmayın; çizgi biçimini (düz, kesikli) de ayırt edici olarak kullanın ve her çizginin hangi oyuncuya ait olduğunu yazıyla belirtin.

Üst üste bindirme görsel bir karşılaştırmadır. Aynı role uyan oyuncuları sayıyla sıralamak için benzer oyuncu analizi z puanı ve uzaklık ölçüleri kullanır. Radara sık giren eksenlerin nasıl hesaplandığını görmek için progresif pas ve ikili mücadele (düello) yüzdesi yazılarına bakabilirsiniz.

Radar grafiği neyi göstermez?

Futbolcu radar grafiği yalnız sizin seçtiğiniz sayıları gösterir; seçmedikleriniz grafikte yer almaz. Topsuz koşular, savunmada doğru yerde durmak, takım arkadaşına alan açmak gibi davranışların çoğu olay verisinde iz bırakmaz. İyi pozisyon alan bir stoper hiç müdahale etmek zorunda kalmayabilir; radar onu sessiz gösterir.

Grafik ayrıca eylemin nerede ve hangi kalitede yapıldığını tek başına anlatmaz. Bir şut eksenindeki değer, şutların kaleye yakın mı uzak mı olduğunu söylemez. Şut kalitesini anlamak için xG'nin nasıl hesaplandığını anlatan yazıya bakabilirsiniz. Oyuncunun sahada hangi bölgelerde dolaştığını görmek içinse ısı haritası okuma rehberi radarı tamamlayan iyi bir araçtır.

Sonuçta radar, oyuncuyu özetleyen bir kart değil, sorularınızı düzenleyen bir haritadır. Şu bilgileri grafikten beklemeyin:

• Oyuncunun karakteri, çalışkanlığı ve öğrenme hızı
• Teknik direktörün ona verdiği görev ve bu görevin sayılara etkisi
• Sakatlık geçmişi, fiziksel gelişim ve yorgunluk durumu
• Kararların kalitesi: doğru pası mı, kolay pası mı seçtiği

Kendi takımınız için futbolcu radar grafiği nasıl hazırlanır?

Pahalı bir veri aboneliğine ihtiyacınız yok. Bir maç videosu, bir sayım kâğıdı ve biraz sabırla kendi takımınız için anlamlı bir radar kurabilirsiniz. Aşağıdaki adımları okul ve amatör takım antrenörlerini düşünerek hazırladık:

1. Soruyu belirleyin. "Bu oyuncunun nerede geliştiğini görmek istiyorum" gibi tek bir amaç seçin.
2. 5-6 eksen seçin. Gençlerde az eksen daha anlaşılırdır. Örneğin başarılı pas, ileri pas, top kapma, topla ileri taşıma, şut ve top kaybı (ters ölçek).
3. Tanımları yazın. "Başarılı pas" neyi kapsıyor? Taç atışı sayılıyor mu? Tanımı sezon boyunca değiştirmeyin.
4. Sayımı yapın. Videoyu izleyip her eylemi çetele işaretiyle kaydedin.
5. Süreye bölün. Oynanan dakikayı not edin ve değerleri aynı süreye çevirin.
6. Ölçeği seçin. Takım içinde yüzdelik ya da oyuncunun kendi geçmişine göre 0-100 arası bir ölçek kullanın.
7. Çizin ve not düşün. Grafiğin altına tarih, maç sayısı, dakika ve ölçeği yazın.

Elektronik tablo programlarının çoğunda radar grafik türü hazır gelir. Öte yandan kâğıtta çizmek de zor değildir: bir çember çizin, 360 dereceyi eksen sayısına bölün (altı eksen için 60 derece) ve her ekseni dört eşit parçaya ayırarak 25, 50, 75 ve 100 halkalarını işaretleyin. Ardından değerleri yerleştirip noktaları birleştirin.

Kâğıt kalemle ve maç videosuyla genç oyuncuda nasıl uygularız?

Çocuk ve genç maçlarında süreler, saha boyutları ve oyuncu sayısı yaşa göre değişir. Bu yüzden 90 dakika başına çevirmek çoğu zaman anlamsızdır. Bunun yerine "10 dakika başına" gibi kendi ortak birimizi seçebiliriz. Örneğin bir çocuk 25 dakika oynayıp 6 başarılı pas yaptıysa: 6 ÷ 25 × 10 = 2,4. Yani 10 dakikada 2,4 başarılı pas.

İlk olarak basit bir çetele kâğıdı hazırlayın. Satırlara oyuncuları, sütunlara eksenleri yazın. Maçı videodan izlerken her eylem için bir çizgi çekin. Canlı maçta sayım yapmak zordur; videoyu durdurup geri alabilmek doğruluğu artırır. Başlangıç için başlangıç seviyesinde maç izleme rehberi iyi bir temel verir.

Ardından güvenilirlik için küçük bir test yapın: iki antrenör aynı on dakikalık bölümü ayrı ayrı saysın. Sayılar çok farklıysa tanımlar yeterince net değildir. Tanımı netleştirip tekrar deneyin.

Dahası radarı antrenmana bağlamak asıl kazançtır. Örneğin bir çocuğun ileri pas ekseni iki ay boyunca içerde kalıyorsa, bir sonraki haftanın oyununu ileri pası ödüllendiren kurallarla kurabilirsiniz. Videodan antrenman planı çıkarmanın yolunu video analizle antrenman planı hazırlama rehberinde anlattık. Birkaç hafta sonra aynı ölçekle yeni bir radar çizin ve iki şekli yan yana koyun.

Çocuklarda radar kullanırken nelere dikkat etmeliyiz?

Çocuklarda radarın amacı sıralama yapmak değil, gelişimi görünür kılmak olmalıdır. Aynı yaş grubundaki çocuklar arasında aylarca süren doğum tarihi farkları ve farklı büyüme hızları vardır. Cobley ve arkadaşlarının meta-analizi, yaş gruplarına bölünen sporlarda "göreceli yaş etkisinin" tutarlı biçimde görüldüğünü gösterdi. Etki büyüklükleri küçüktü ama 15-18 yaş erkeklerde, temsilî seviyede ve popüler sporlarda belirginleşiyordu.

Dolayısıyla bu bulgu radar için şu anlama gelir: yılın başında doğmuş ya da erken gelişen bir çocuk, ikili mücadele ve hız eksenlerinde yalnızca fiziksel avantajı yüzünden dışa uzanabilir. Geç gelişen bir çocuk ise bugün içerde kalıp birkaç yıl içinde öne geçebilir. Yetenek değerlendirmesinin bu inceliklerini çocuğun futbolda yetenekli olup olmadığını anlatan yazıda ele aldık.

• Kendisiyle karşılaştırın. Çocuğun bugünkü radarını, birkaç ay önceki kendi radarıyla yan yana koyun.
• Süreci ölçün. Gol gibi sonuçlar yerine iki ayak kullanımı, pas sonrası hareket ve kafa kaldırıp sahaya bakma gibi davranışları sayın.
• Gizliliği koruyun. Radarları sosyal medyada, soyunma odası panosunda ya da grup mesajlarında paylaşmayın. Kişisel veriler KVKK kapsamındadır; videonun ve verinin nasıl saklanacağını velilerle önceden konuşun.
• Dili seçin. Çocuğa grafiği "zayıf yönlerin" diye değil, "şimdi çalışacağımız beceriler" diye anlatın.

Veli olarak bir radar grafiği gördüğünüzde neyi sormalısınız?

Kulüpler ve okullar bazen oyuncu değerlendirmelerini grafikle paylaşır. Bir grafik size gösterildiğinde aşağıdaki soruları sormak hem sizin hem çocuğunuzun hakkıdır. Bu soruları meraklı ve yapıcı bir tonla sorduğunuzda çoğu antrenör memnuniyetle açıklama yapar.

1. Bu grafiği kimlerle karşılaştırarak hazırladınız? Aynı yaş ve aynı mevki mi?
2. Kaç maç, kaç dakikalık veriye dayanıyor?
3. Eksenler neyi ölçüyor ve kim saydı?
4. Bu grafiği bir seçme ya da eleme kararında kullanacak mısınız?
5. Çocuğumun gelişimi için hangi eksene öncelik veriyorsunuz ve antrenmanda nasıl çalışacaksınız?

Grafik bir eleme gerekçesi olarak sunuluyorsa, birkaç maçlık veriye dayanıp dayanmadığını mutlaka sorun. Çünkü tek bir grafik, özellikle büyüme çağındaki bir çocuk hakkında kesin hüküm vermeye yetmez. Gözlemcilerin oyuncuları sahada nasıl değerlendirdiğini merak ediyorsanız scout yani oyuncu gözlemcisinin ne yaptığını anlatan yazı size fikir verir.

Hatta okul seçiminde de bu bakış işe yarar. Ölçme ve geri bildirim konusunda şeffaf davranan okulları ararken il sayfalarından, örneğin İstanbul futbol okulları listesinden başlayıp seçeneklerinizi karşılaştırabilirsiniz.

Kaynaklar

Bu yazıdaki yöntem bilgilerini ve araştırma bulgularını aşağıdaki kaynaklardan kontrol ettik:

• Albo Y, Lanir J, Bak P, Rafaeli S. Off the Radar: Comparative Evaluation of Radial Visualization Solutions for Composite Indicators. IEEE Transactions on Visualization and Computer Graphics, 22(1), 569-578. DOI: 10.1109/TVCG.2015.2467322
• Bradley PS, Lago-Peñas C, Rey E, Gomez Diaz A. The effect of high and low percentage ball possession on physical and technical profiles in English FA Premier League soccer matches. Journal of Sports Sciences, 31(12), 1261-1270. DOI: 10.1080/02640414.2013.786185
• Sarmento H, Marcelino R, Anguera MT ve ark. Match analysis in football: a systematic review. Journal of Sports Sciences, 32(20), 1831-1843. DOI: 10.1080/02640414.2014.898852
• Cobley S, Baker J, Wattie N, McKenna J. Annual age-grouping and athlete development: a meta-analytical review of relative age effects in sport. Sports Medicine, 39(3), 235-256. DOI: 10.2165/00007256-200939030-00005
• NIST/SEMATECH e-Handbook of Statistical Methods, bölüm 7.2.6.2: Percentiles (yüzdelikler).