Türkiye futbolunda 2018 yılından beri kullanılan VAR sistemi hala tartışmalara neden oluyor. Futbolseverler VAR odasında neler olup bittiğini tam olarak bilmiyor ve bu durum maç sonrası tartışmaları körüklüyor. Bu yazıda VAR sisteminin nasıl çalıştığını, hangi pozisyonlarda devreye girdiğini ve neden bazı durumlarda müdahale etmediğini detaylıca açıklıyoruz.
VAR Nedir ve Amacı Nedir
Video Yardımcı Hakem sisteminin kısaltması olan VAR, hakemlerin maç sırasında verdikleri bazı kararları gözden geçiren teknolojidir. Sistemin asıl amacı kusursuz maçlar izlemek değil, hakemlerin bariz büyük hatalarını minimuma indirmektir. VAR, hakemlere yardımcı olmak için tasarlanmıştır ve son kararı veren her zaman saha hakemidir.
Türkiye Futbol Federasyonu VAR sistemini ilk olarak 2018 yılında 1. Lig maçlarında deneme amaçlı kullanmaya başladı. Süper Lig seviyesinde ise ilk kez Galatasaray ile Akhisarspor arasında oynanan Süper Kupa karşılaşmasında devreye girdi.
VAR Hangi Pozisyonlarda Devreye Girer
VAR sistemi maçtaki her olaya müdahale etmez. Sistem sadece dört ana kategorideki kararlar için devreye girebilir.
Gol Pozisyonları
Golden hemen önce golü geçersiz kılacak bir ihlal olup olmadığı kontrol edilir. Top çizgiyi geçip geçmediği veya gol pozisyonundan önce avantaj sağlayacak şekilde bir müdahale olup olmadığı incelenir. Hakemin odak noktası genellikle topu süren kişide olduğu için VAR, hakemin gözünden kaçabilecek detaylara bakar.
Penaltı Kararları
Verilen veya verilmeyen bir penaltı kararında açık ve bariz bir hata olup olmadığı tespit edilir. Burada önemli nokta, gri pozisyonlara VAR müdahale etmez. Sadece hakemin net olarak yanılgıya düştüğü durumlar değerlendirmeye alınır.
Direkt Kırmızı Kart Pozisyonları
Verilen veya verilmeyen bir direkt kırmızı kart kararında açık bir hata olup olmadığı incelenir. Önemli bir detay: ikinci sarı karttan dolayı verilen kırmızı kartlar VAR incelemesinin dışındadır. VAR sadece ilk ve tek sarı karttan direkt kırmızı karta çevrilmesi gereken pozisyonlara bakar.
Yanlış Kişiye Kart Gösterilmesi
Hakem, ihlal yapan takımdan yanlış oyuncuya ihtar veya ihraç verdiğinde VAR devreye girer ve hangi oyuncunun cezalandırılması gerektiğini bildirir. Bu sayede masum oyuncular haksız yere cezalandırılmaz.
VAR Hangi Durumlarda Müdahale Edemez
VAR sisteminin müdahale edemediği durumları bilmek, maç sonrası tartışmaları anlamak için kritik önem taşıyor.
Korner ve Taç Kararları
VAR, korner veya taç kararlarına müdahale edemez. Eğer yanlış verilen bir kornerden gol gelirse, VAR bu golü iptal edemez çünkü bu olay VAR inceleme alanının dışındadır. Bu durum futbolseverler arasında en çok tepki alan VAR sınırlamalarından biridir.
Sarı Kart Pozisyonları
Verilen veya verilmeyen normal sarı kartlar VAR incelemesinin dışındadır. Yalnızca sarı kart yerine kırmızı kart verilmesi gereken pozisyonlar değerlendirmeye alınır. Bu nedenle bazı sert fauller sarı kartla geçiştirilse bile VAR devreye giremez.
Ceza Sahası Dışındaki Fauller
Ceza sahası dışında kalan ve kırmızı kart gerektirmeyen fauller için VAR müdahale edemez. Orta saha ya da kendi yarı sahamızda yaşanan faul tartışmaları VAR gündemine gelmez.
Zaman Sınırı
VAR bir pozisyona top yeniden başlayana kadar bakabilir. Mesela sert bir müdahaleden sonra hakem sarı kart verdi ve top taca çıktı. VAR o top taçtan tekrar oyuna girene kadar durumu değerlendirip hakeme bildirim gönderebilir. Ancak top taçtan oyuna girdikten sonra VAR artık müdahale edemez. Bu nedenle VAR ekibinin çok hızlı çalışması gerekir.
Ofsayt Çizgileri Nasıl Çiziliyor
Ofsayt pozisyonları futbolda en çok tartışılan konular arasında yer alıyor. VAR odasında ofsayt çizgilerinin nasıl çizildiğini bilmek, bu tartışmaları anlamak için şart.
Topun Temas Anı
İlk olarak topun ayağa temas ettiği an belirleniyor. Önemli bir nokta: topun ayaktan ayrıldığı son an değil, topa ilk temas anı dikkate alınıyor. Bu anı VAR hakemi belirliyor ve oradaki milisaniyeler çok kritik önem taşıyor.
Oyuncuların İşaretlenmesi
Temas anı belirlendikten sonra, hücumcunun el ve kol hariç kaleye en yakın uzvuna bir nokta konuyor. Aynı işlem kaleye en yakın savunma oyuncusu için de yapılıyor. Ofsayt çizgisinde genellikle pazudan veya topuktan işaretleme yapılıyor. Elle gol atılamayacağı için el ve kol hesaba katılmıyor.
Çizgilerin Çekilmesi
Bu noktalar belirlendikten sonra sistem kırmızı ve mavi çizgileri otomatik olarak çiziyor. Ofsayt pozisyonlarının belirlenmesi için 2 boyutlu ve 3 boyutlu çizgiler kullanılıyor. Kolay pozisyonlarda 2 boyutlu çizgiler yeterli oluyor. Zor pozisyonlarda ise 3 boyutlu çizgiler devreye giriyor ve tartışmalı görüntülerin iz düşümünü bile alabiliyor.
Hawk Eye Teknolojisi
Türkiye’de Hawk Eye isimli İngiliz firmanın geliştirdiği üç boyutlu ofsayt tespit teknolojisi kullanılıyor. Çeşitli üniversiteler tarafından test edilen ve onaylanan bu sistem, IFAB tarafından da geçerli not aldı.
VAR Odasında Neler Oluyor
VAR odasında iki adet hakem sürekli maçı izliyor. Normal koşullarda 11 kamera ile maç takip ediliyor. Derbilerde bu sayı 12 veya daha fazla olabiliyor. Büyük maçlarda 24 kameralı sistemler bile kullanılabiliyor.
Operatör ve VAR Hakeminin Görevleri
Operatör dediğimiz kişi karar verme sürecinin parçası değil. Sadece VAR hakeminin istediği açıları getiriyor ve işaretlemeleri yapıyor. Tüm işaretlemeleri VAR hakemi yapıyor ve eliyle de gösteriyor. Operatör ancak VAR hakeminin istediği yerleri işaretleyebiliyor. Çizgilerin çekilmesi için görev yapan operatör, VAR hakeminin nihai onayı olmadan çizgi çekemiyor.
Monitöre Gitme Kararı
Hakem yalnızca emin olamadığı ve maçın kaderine etki edecek pozisyonlarda VAR incelemesine gidebiliyor. VAR hakemleri tarafından kendisine ikaz yapılırsa da pozisyonu izlemeye gidebiliyor. Her pozisyonda VAR kullanmak futbolun doğallığını gölgelediği için gereksiz pozisyonlarda VAR incelemesi yasak.
VAR Kayıtları Neden Açıklanıyor
TFF 26. haftadan itibaren Süper Lig’de VAR kayıtlarını sesli ve görüntülü olarak kamuoyu ile paylaşmaya başladı. Sadece hakemin monitöre çağırıldığı pozisyonlardaki kayıtlar açıklanıyor. Buna On Field Review yani sahada inceleme deniliyor.
Haftanın bütün maçlarının tamamlanmasından bir gün sonra TFF YouTube kanalı ve Facebook hesaplarından bu kayıtlar yayınlanıyor. Bu uygulama ile VAR sürecinde yaşananlar şeffaflaşıyor ve kulüpler ile taraftarların sisteme olan güveni artırılmaya çalışılıyor.
Teknoloji İlerledikçe VAR da Gelişiyor
Teknik olarak her bir saniye görüntü, arka arkaya çekilen 25 fotoğraf karesinin birleşmesinden oluşuyor. Dünya genelinde maçlarda hem 25 fps hem de Super Slow Motion denilen 75 fps kameralar kullanılıyor. FPS değeri yükseldikçe akıcılık ve netlik artıyor.
İlerleyen dönemlerde ofsayt tespiti işlemini VAR hakemi yapmayacak. Yapay zeka destekli sistemler sayesinde ofsayt olup olmadığını sistem otomatik çıkaracak. FIFA yarı otomatik ofsayt teknolojisi üzerinde çalışıyor ve bu sistem bazı ülkelerde zaten kullanılmaya başlandı.
Kısaca
VAR sistemi futbolu daha adil hale getirmek için tasarlandı ancak her tartışmayı çözmesi beklenmiyor. Sistemin sınırlarını bilmek, maç sonrası yapılan tartışmalarda daha bilinçli olmamızı sağlıyor. VAR hakemlere yardımcı bir araçtır ve son karar her zaman saha hakemindedir.
Türkiye, VAR sisteminin en iyi uygulandığı ülkeler arasında gösteriliyor. Riva’daki VAR merkezi başka ülkeler ve UEFA tarafından da kullanılıyor. Sistem eleştirilse de futbola girdiğinden beri büyük hataları önemli ölçüde azalttı.
Unutmayın, VAR her pozisyona bakmıyor ve bunun nedenleri var. Korner, taç ve sarı kart kararlarına müdahale edemiyor. Zaman içinde teknoloji geliştikçe VAR daha da iyileşecek ve tartışmalar azalacak. Ancak futbol insanlar tarafından oynanan bir oyun olduğu sürece, bazı kararlar tartışmalı olmaya devam edecek.
