Futbolda Maç Sırasında Kural Dışı Takım Pozisyonu Nedir?

Bu yazı sorunun cevabını güncel IFAB kural kitapçığına dayandırıyor, yani sahadaki yorumları değil metni esas alıyor. Önce terimin kitapçıkta olup olmadığını, sonra takımın sahada nerede ve kaç kişi durabileceğini adım adım anlatıyoruz. Fazladan oyuncu, değişiklik ve gol iptali gibi ayrıntılı konulara kardeş yazılardan bağlantı veriyoruz, çünkü orada ayrı ayrı işledik.

Kural dışı takım pozisyonu IFAB kural kitapçığında geçiyor mu?

Kitapçıkta "kural dışı takım pozisyonu" diye bir başlık ya da tanım yer almıyor. Bu sonuç Kanun 3, 8, 11, 13, 14, 15 ve 17 ile Kanun 16'nın ve Kanun 1'in ilgili kısımlarının incelenmesine dayanır.

Bu yüzden kural dışı takım pozisyonu için tek bir madde göstermiyoruz. Bunun nedeni basit: terim kitapçıkta tanımlı bir ihlalin adı değildir. Bunun yerine soruyu dört gerçek soruya bölüyoruz:

• Takım sahada en çok ve en az kaç kişi olabilir?
• Kaleci ve değişiklik gibi kadro kuralları nelerdir?
• Yeniden başlatmalarda takım arkadaşları ve rakipler nerede durmak zorunda?
• Ofsayt konumu ne zaman ihlale dönüşür?

Her birinin cevabı farklı bir kanunda yaşıyor. Yani tek bir madde aramak yerine kanunları konuya göre taramak gerekir. Böylece "kural dışı" kelimesi bir etiket olmaktan çıkıp ölçülebilir bir ihlale dönüşüyor.

Takımın dizilişi ve formasyonu kuralla sınırlı mı?

Kanun metinlerinde 4-4-2, 3-5-2 ya da 4-3-3 gibi bir diziliş sınırı yer almaz. Yani takım oyun sırasında kendi yarı sahasında ya da rakip yarı sahada istediği biçimde durabilir. Hakem formasyonu denetlemez, çünkü formasyon bir kural konusu değil, bir taktik tercihtir.

Serbestlik yine de iki yerde sona erer. Birincisi oyuncu sayısı ve kaleci şartıdır. İkincisi top oyundan çıkıp yeniden başladığında geçerli konum kurallarıdır. Örneğin santrada rakip bile olsa herkes kendi yarı sahasında olmak zorundadır, oysa oyun akarken aynı oyuncu rakip yarı sahada koşabilir.

Dizilişi değiştirmek için hakeme haber vermek gerekir mi sorusunu ayrı bir yazıda işledik. Orada diziliş değiştirmek için hakeme bildirim konusunu bulabilirsiniz. Burada o anlatımı tekrarlamıyoruz.

Sahada en çok ve en az kaç oyuncu bulunabilir?

Güncel IFAB metnine göre iki takım karşılaşır, her takım en çok on bir oyuncuyla sahaya çıkar ve bu oyunculardan biri kaleci olmak zorundadır. Bir takım yediden az oyuncuya düşerse maç başlamaz ve devam etmez. Geçici uzaklaştırma ve bir dakikalık saha dışı tedavi süreleri bu sayıya karışmaz.

Yedi sınırı bir tavsiye değil, kuralın kendisidir. Yedinin altına düşmekten sorumlu takım için metin genel olarak hükmen yenilgiyi öngörüyor, ancak yarışma kuralları bu sonucu değiştirebilir. Bu nedenle "hükmen mağlubiyet kesin olur" diyemeyiz. Federasyon ya da lig talimatına bakmak gerekir.

Oyuncular isteyerek sahadan çıkarsa hakem oyunu durdurmak zorunda değildir ve avantaj uygulayabilir. Yine de top bir sonraki sefer oyun dışına çıktığında takım hâlâ yedinin altındaysa maç yeniden başlamaz. Sayı kuralının günlük hayattaki karşılığını futbol kaç kişiyle oynanır yazımızda anlattık.

Dünya Kupası bağlamında aynı kuralın senaryolarını da bir takım 7 kişinin altına düşerse yazısında okuyabilirsiniz.

Takım 11 kişiden az oyuncuyla başlayabilir mi?

Evet, yedi kişi şartı sağlandığı sürece başlayabilir. Yarışma kuralları maçtan önce bütün oyuncuların ve yedeklerin adını yazmayı şart koşuyorsa, on bir kişiden az başlayan takım yalnızca takım listesindeki isimleri oyuna alabilir. Geç gelen oyuncu listede varsa sahaya girer, yoksa giremez.

Hakem bu durumda kadroyu yeniden yazdırmaz. Takım listesini kontrol eder ve geç gelen oyuncunun adını listede arar. Bu nedenle amatör maçlarda liste hazırlığı, saha içindeki en sıkıcı ama en sorunsuz iş olmalıdır.

Kaleci şartı kural dışı bir pozisyon yaratır mı?

Her takımın oyun sırasında sahada bir kalecisi olmak zorundadır. Kaleci sakatlanırsa ya da kırmızı kart görürse takım başka bir oyuncuyu kaleye geçirir. Bu geçiş kuralın dışına çıkmak anlamına gelmez, çünkü kaleci olarak oynayacak oyuncu seçilebilir.

Kanun 3'e göre herhangi bir oyuncu kaleciyle yer değiştirebilir. Şart iki tanedir: oyuncular değişiklikten önce hakeme haber verir ve yer değişikliğini oyun durduğunda yapar. Oyuncular hakeme haber vermeden yer değiştirirse oyun devam eder, top bir sonraki sefer oyun dışına çıkınca hakem iki oyuncuya da sarı kart gösterir.

Kaleci değişikliğinin oyuncu değişikliği hakkını harcayıp harcamadığı ve aynı maçta iki oyuncunun kaleye geçmesi ayrı konulardır. İlgili cevapları aynı maçta iki farklı oyuncu kaleciliğe geçebilir mi yazısında topladık.

Usulsüz oyuncu değişikliği hangi pozisyonu doğurur?

Kural değişikliğin yöntemini de tarif eder. Takım her değişiklikten önce hakeme haber verir. Çıkan oyuncu hakemin onayıyla en yakın çizgi noktasından sahayı terk eder, yedek ise yalnızca oyun durmuşken, orta çizgiden ve hakemin işaretiyle girer.

Sahadan ayrılmaya ayrılan süre ise on saniyedir. Oyuncu bu süreyi aşarsa yine ayrılmak zorundadır. Ancak oyunu aşırı geciktirirse uyarı görür, oyun yeniden başlar ve yedek ancak bir dakika geçtikten sonraki ilk duruşta, hakemin izniyle girebilir.

Burada kuralın mantığı basittir. İki takımın aynı anda sayısal denge içinde kalması gerekir, çünkü çıkan oyuncu çizgiyi geçmeden giren oyuncu oyuna katılırsa takım kısa bir süre fazla oyuncuyla oynar. Değişiklik sayısı, uzatma ve çocuk maçı istisnaları için oyuncu değişikliği kuralları yazısı daha ayrıntılı bir kaynaktır.

Fazladan kişi sahaya girerse ne olur?

Fazladan kişi dört gruptan biridir: takım yetkilisi, yedek oyuncu, oyundan çıkan oyuncu ya da çıkarılan oyuncu. Bunların dışında kalan herkes dış etken statüsündedir. Hakem, oyuna karışmıyorsa oyunu durdurmaz, oyun durunca kişiyi uzaklaştırır ve gerekli disiplin işlemini yapar.

Karışma varsa sonuç kişinin kim olduğuna göre değişir. Takım yetkilisi, yedek, oyundan çıkan ya da kırmızı kart görmüş oyuncu karışırsa oyun direkt serbest vuruşla ya da penaltıyla yeniden başlar. Dış etken karışırsa hakem topu yere bırakır.

Gol anında fazladan kişi varsa kararı kişinin hangi takımdan olduğu ve hakemin durumu ne zaman fark ettiği belirler. Bu konuyu gol anında sahada fazladan oyuncu varsa gol iptal edilir mi yazımızda ayrıntılı işledik, burada tekrar etmiyoruz.

Saha dışına çıkan oyuncu izinsiz dönerse ne olur?

Oyuncu hakemin iznini almadan sahaya dönerse hakem oyunu durdurur ve oyuncuyu uyarır. Oyuna karışma yoksa ya da avantaj mümkünse hakem oyunu hemen durdurmayabilir. Çizgiyi oyun hareketinin bir parçası olarak geçmek ise ihlal değildir.

Yeniden başlatma, ihlalin sonucuna göre değişir. Oyuncu oyuna karışmışsa hakem karışma noktasından direkt serbest vuruş verir. Karışmamışsa oyun, durduğu sırada topun bulunduğu yerden endirekt serbest vuruşla başlar.

Bu ayrım önemlidir, çünkü bazı anlatımlarda her izinsiz giriş tek cümleyle "endirekt serbest vuruş" diye geçer. Oysa karışma varsa serbest vuruş direkt olur ve hakem çizgi yerine karışma noktasını esas alır.

Başlama vuruşunda takımlar nerede durmak zorunda?

Başlama vuruşunda vuruşu yapan oyuncu dışındaki herkes kendi yarı sahasında olmak zorundadır. Rakip takım oyuncuları ise top oyuna girene kadar toptan en az 9,15 metre uzakta durur. Top orta noktada hareketsiz bekler ve hakemin işaretini aldıktan sonra yola çıkar. Vuruşla birlikte top açıkça hareket edince oyuna girer.

Burası "kural dışı takım pozisyonu" sorusunun en net örneğidir. Yeni bir oyuncu yanlış yarıda durursa, hakem başlama vuruşunu yeniden attırır. Vuruşu yapan oyuncu ise rakip yarı sahada başlayabilir, hakem bunu kabul eder.

Gol sonrası başlama vuruşunu gol yiyen takım kullanır. Santra sonrasında oyun akmaya başlayınca kimse artık sabit bir yerde durmak zorunda kalmaz. Bu yüzden takım ilk saniyelerde geride bile durmuş olsa hakem bir ihlal görmez.

Hakem topu yere bırakırsa durum biraz farklıdır. Diğer oyuncular topa en az dört metre uzakta durur ve top yere değince oyuna girer.

Serbest vuruşta ve duvarda hangi konum kuralları geçerli?

Top oyuna girene kadar rakipler toptan en az 9,15 metre uzakta durur. Tek istisna kendi kale çizgisi üzerinde, direkler arasında duran rakiptir. Mesafeyi ihlal eden rakip varsa ve hakem avantaj uygulayamıyorsa hakem vuruşu tekrarlatır.

Savunma üç ya da daha fazla oyuncuyla duvar kurduğunda, hücum oyuncuları duvardan en az bir metre uzak durmak zorundadır. Bu mesafeyi vuruş anında bozan hücum oyuncusu endirekt serbest vuruş getirir. Top açıkça yola çıktıktan sonra duvara yaklaşmak ise ihlal değildir.

Hızlı serbest vuruşu bilerek geciktiren savunmacı sarı kart görür. Ayrıca pas vuruşunu taklitle bozan ve mesafeyi koruyamayan rakip de uyarılabilir. Bu detaylar çocuk maçlarında sık sık gözden kaçar, çünkü gençler duvarı ve mesafeyi çoğu zaman "topa yakın durmak" sanır.

Penaltı, korner ve auttan atışta konum kuralı nedir?

Penaltıda vuran ve kaleci dışındaki herkes ceza alanının dışında, penaltı noktasının arkasında, saha içinde ve noktadan en az 9,15 metre uzakta durur. Kaleci vuruş anına kadar kale çizgisinde, direkler arasında ve vurana dönük kalır. En azından ayağının bir kısmı çizgi üzerinde ya da çizgi hizasında olmalıdır.

İhlalin sonucu kimin ihlal ettiğine bağlı. Vuran takımın oyuncusu erken girer ve gol atarsa hakem golü saymaz, savunmaya endirekt serbest vuruş verir. Kalecinin erken çıkması ise vuruş gol olduysa golü bozmaz. Kaleci vuruşu kurtarırsa hakem vuruşu tekrarlatır.

• Korner: Rakipler köşe yayından en az 9,15 metre uzakta durur. Mesafeyi bozup vurucuyu engelleyen savunmacı sarı kart görür ve vuruş genellikle yeniden başlar.
• Auttan atış: Rakipler atış noktasından en az 2 metre uzakta durur. Atıcıyı haksızca bozan rakip, antisportmenlik nedeniyle sarı kart görür.
• Kale vuruşu: Rakipler, top gözle izlenecek şekilde yola çıkana kadar ceza alanının dışında bekler.

Ofsayt konumu kural dışı bir pozisyon mudur?

Hayır. Ofsayt konumunda olmak başlı başına bir ihlal değildir. Oyuncunun başı, gövdesi ya da ayağının bir kısmı rakip yarı sahada olmalı ve bu kısım hem toptan hem sondan ikinci rakipten kale çizgisine daha yakın bulunmalıdır. El ve kollar hesaba girmez.

Kendi yarı sahasında bulunan oyuncu ofsayt konumunda olamaz. Sondan ikinci rakiple ya da son iki rakiple aynı hizadaki oyuncu da ofsayt konumunda değildir. Ayrıca kale vuruşundan, auttan atıştan ve kornerden doğrudan top alan oyuncuya ofsayt kararı çıkmaz.

Hakem konumu ancak takım arkadaşı topa oynadığı ya da dokunduğu anda değerlendirir. Ardından oyuncu oyuna, rakibe karışıyor ya da konumundan yarar sağlıyorsa ihlal olur. Hakem ihlalin olduğu yerden endirekt serbest vuruş verir.

Kuralın detayını ofsayt kuralı, aktif ve pasif ayrımını pasif ofsayt yazısında bulabilirsiniz.

Sahadan çıkan savunmacı ofsayt çizgisini nasıl etkiler?

Bu, takım pozisyonu ile ofsaytın kesiştiği en az bilinen noktadır. Savunmacı hakemin izni olmadan sahadan çıkarsa, bir sonraki duruşa ya da savunma takımı topu ceza alanı dışında orta çizgi yönüne oynayana kadar kale çizgisi ya da yan çizgi üzerindeymiş gibi hesaplanır. Böylece ofsayt çizgisi yapay olarak geriye kaymaz.

Savunmacı bunu bilerek yaptıysa, top oyun dışına çıkınca hakem ona sarı kart gösterir. Hücum oyuncusu da sahadan çıkıp oyundan uzak durabilir. Çizgiden geri dönüp oyuna karışırsa hakem aynı mantıkla onu kale çizgisinde varsayar.

Bu kural, kasıtlı hiza bozmanın cezasız kalmasını engeller. Tek başına bu bile, "kural dışı takım pozisyonu" ifadesinin hakem açısından hiçbir zaman tek bir ihlali göstermediğini kanıtlar.

Teknik alan ve yedek kulübesi hangi konum sınırını koyar?

Teknik alan yalnızca takım yetkilileri, yedekler ve yeri değişen oyuncular için ayrılmış oturma bölümüdür. Alanın sınırı oturma yerinin iki yanında en çok bir metre, yan çizgiden en çok bir metre uzağa uzanır. Yarışma kuralları alanda kaç kişinin bulunabileceğini ayrıca belirler.

Alandaki kişiler maç öncesi tanıtılır, sorumlu davranır ve çizgilerin içinde kalır. Başlıca istisna, hakemin izniyle sakatlanan oyuncuyu değerlendirmeye giren sağlık ekibidir. Taktik talimatı aynı anda tek kişi verir. Antrenörün neler yapabileceğini ve kart sınırlarını teknik alan kuralları yazısında ayrı işledik.

Kural dışı takım pozisyonu sayılan durumlarda ne olur? Senaryo tablosu

Aşağıdaki tablo, bu yazıdaki kanun hükümlerini senaryolara göre özetliyor. Her satır IFAB metninin kısa bir yansımasıdır. Yarışmanızın talimatı farklı bir uygulama getiriyorsa o geçerlidir.

Tabloda yer almayan durumlar için en güvenli yol, kanun metnini ve organizasyonun talimatını yan yana okumaktır.

Kural dışı takım pozisyonu hakkında hangi bilgiler yanlış biliniyor?

Bu konuda dolaşan bazı anlatımlar birkaç yerde bugünkü kuralla uyuşmuyor. Aşağıdaki liste bu noktaları gösteriyor.

• Bazı anlatımlarda "Fazla oyuncuya her zaman sarı kart ve endirekt serbest vuruş" denir. Oysa karışma varsa direkt serbest vuruş ya da penaltı gelir ve kişinin kimliği sonucu değiştirir.
• Bazı anlatımlar "gol her zaman iptal" der. Gerçekte fazladan kişi golü yiyen takımdansa gol geçerlidir ve oyun başladıktan sonra gol geri alınamaz.
• Bazı anlatımlarda "Yedek oyuncu izinsiz girerse hep endirekt serbest vuruş" diye yazılır. Karışma varsa hakem direkt serbest vuruş verir.
• Bazı anlatımlar hükmen mağlubiyeti disiplin kurulunun kesin kararı gibi yazar. Oysa bu, yarışma talimatına bağlı bir sonuçtur.

Kural dışı takım pozisyonu ile faul aynı şey midir?

Hayır, çünkü ikisi farklı kategorilerdir. Faul, rakibe karşı yapılan bir hareketi anlatır. Kural dışı takım pozisyonu ise çoğu zaman bir usul hatasıdır. Örneğin fazladan oyuncu girmesi, yedeğin izinsiz sahaya atlaması ya da vuruş anında yanlış yerde durmak faul değil, prosedür ihlalidir.

Bu ayrım pratikte önemlidir. Prosedür ihlalinde hakem çoğunlukla vuruşu tekrarlatır ya da endirekt serbest vuruş verir. Karışma varsa direkt serbest vuruşa ya da penaltıya geçer. Yani ceza türü, ihlalin oyuna ne kadar dokunduğuna göre değişir.

Eski metindeki "hakem topu" karışıklığı da buradan doğuyordu. Hakem, oyunu faul dışı bir nedenle durdurduğunda topu yere bırakır, örneğin dış etken oyuna karıştığında. Her takım pozisyonu hatasında ise topu yere bırakmaz, çünkü çoğu hatanın kendi yeniden başlatma türü vardır.

Maç sırasında takım pozisyonunu kim denetler?

Oyunun kuralını uygulayan kişi hakemdir. Kanun 3'e göre yerine yedek giren oyuncular ve sahadan çıkan oyuncular da hakemin yetkisi altında kalmaya devam eder. Yani bir oyuncu sahadan çıktı diye disiplin kapsamından da çıkmaz.

Hakem sayıyı, değişikliği ve yeniden başlatma konumlarını kendi gözlemiyle izler. Yardımcı hakemlerin bu işte ne kadar pay aldığı incelenen bölümlerde ayrıntılı anlatılmıyor.

Buradan çıkan pratik sonuç şudur: takımın sorumluluğu hakemi bilgilendirmektir. Hakem fark etmediği bir durumu kendiliğinden düzeltmez, ancak fark ettiğinde kuralın gerektirdiği kararı verir. Bu nedenle itiraz etmeden önce durumu hakeme sakin biçimde ve doğru zamanda bildirmek en verimli yoldur.

Hakem bu pozisyonları nasıl takdir eder?

Kural kitapçığı hakeme yalnızca ihlali tanımlamaz, aynı zamanda karışmayı, avantajı ve kasıtlılığı değerlendirme yetkisi verir. Örneğin fazladan kişi oyuna karışmıyorsa hakem oyunu durdurmayabilir. Oyuncular isteyerek sahadan çıkmışsa avantaj da uygulayabilir.

Bu takdir alanı iki sonuç doğurur. Birincisi, aynı görünen iki pozisyon farklı karar getirebilir. İkincisi, itiraz etmek yerine kuralın hangi şartı aradığını bilmek daha verimlidir. Bu yüzden veli ve antrenör için pratik bir kontrol listesi öneriyoruz:

1. Önce ihlalin hangi kanunda olduğunu belirleyin.
2. Ardından karışma, kasıt ve avantaj var mıydı diye bakın.
3. Son olarak organizasyon talimatının ayrı bir hüküm koyup koymadığını kontrol edin.

VAR'ın bu tür pozisyonlara bakıp bakmayacağı güncel protokolle doğrulanmış değil.

Antrenör maçtan önce hangi konum ve kadro kontrollerini yapmalı?

Kural hataları genellikle sahada değil, maçtan önce başlar. Bu nedenle antrenör, takım listesini ve yedek düzenini ilk iş olarak hazırlar. Aşağıdaki liste resmî bir zorunluluk değil, hataları azaltan bir alışkanlıktır.

1. Takım listesini yazın ve yedekleri hakeme önceden bildirin; listede olmayan yedek oynayamaz.
2. Kimin kaleci, kimin yedek kaleci olacağını baştan belirleyin.
3. Değişiklik yapacak oyuncuya çizgiden hangi noktada çıkacağını, yedeğe de orta çizgide bekleyeceğini önceden söyleyin.
4. Santra ve duran top için oyuncuların nerede duracağını antrenmanda bir kez deneyin.
5. Organizasyonun talimatını okuyun; oyuncu sayısı, süre ve değişiklik hakkı yarışmaya göre farklı olabilir.

Bu liste dizilişi ya da oyun sistemini belirlemez. Yalnızca takımı, kuralın aradığı usule hazırlar. Böylece hakemin ilk düdüğünden önce olası bir kural dışı takım pozisyonunun önüne geçersiniz.

Çocuk ve amatör maçlarında oyuncu sayısı ve konum kuralı değişir mi?

Evet, bazı konularda değişir. IFAB genel düzenlemeleri, ulusal federasyonlara gençler, veteranlar, engelliler ve amatör futbol için saha ölçüsünü, top ölçüsünü, kale ölçüsünü, devre süresini ve oyuncu sayısını değiştirme izni veriyor. Metin belirli bir oyuncu sayısı ya da süre vermiyor.

Bu yüzden yedi oyuncu sınırı bir kuraldır, ancak çocuk maçında 7'ye 7 ya da 9'a 9 oynandığında geçerli sayılar talimata göre değişir. Türkiye'de bu rakamlar için TFF'nin güncel duyurusuna ve organizasyonun talimatına bakmak gerekir. Saha ölçüsü tartışması için futbol sahasının ölçüleri yazısı faydalıdır.

Çocuklar oyunun adını da konuma göre farklı öğrenir. Okulda ya da turnuvada oyuncu sayısı, süre ve ayarlar size açıklanmıyorsa, durumu futbol okulu şikâyet sayfasındaki yol haritasıyla not alıp yetkililere iletebilirsiniz.

Çocuklara diziliş ve yerleşim nasıl öğretilir?

Çocukta yerleşim, formasyon ezberinden önce oyunun mantığıyla başlar. Mevki öğretme sınırı ve 12 yaş konusu için 12 yaşında mevki belirlemek yazısına, U13-U15 dönemine geçiş için U13-U15 taktik eğitimine geçiş yazısına bakabilirsiniz.

Bu önerinin çocukta etkisini ölçen çalışma sınırlıdır.

• Kurulum: 20 x 15 metre alanda 4'e 4 oyun, iki mini kale, orta çizgi renkli koniyle işaretli.
• Amaç: Oyuncunun santra ve yeniden başlatmada nerede duracağını fark etmesi.
• Kural: Her başlama vuruşunda vuran dışında herkes kendi yarısında durur; rakip topa belirlenen mesafe kadar uzak kalır.
• İlerleme: Önce mesafeyi koni ile gösterin, sonra konisiz oynayın, en sonda hakem rolünü çocuklara verin.
• Hata: Çocuklar topun peşinden hemen koşar; oyunu durdurup "önce nerede durmalıyız?" diye sorun, cevabı onlardan bekleyin.

Güvenlik için yaşa uygun ilerleme esastır. Oyun bloklarını kısa tutun, tekrar sayısını birkaç turla sınırlayın ve çocuk ağrı bildirirse oyunu hemen bırakın. Sakatlık şüphesinde sağlık personeline başvurun.

Kuralın birincil kaynağını nereden okuyabilirsiniz?

Kuralın birincil kaynağı için IFAB Kanun 3 sayfası, genel düzenlemeler için IFAB genel düzenlemeler sayfası ve Türkiye'deki talimatlar için TFF ana sayfası yardımcı olur.