Hakem Spreyi Nasıl Çalışır? Çizilen Köpüğün Dakikalar İçinde Kaybolma Sırrı

İngilizcede "vanishing spray", yani kaybolan sprey diye anılan bu araç, ilk bakışta tıraş köpüğünü andırır. Oysa kısa ömrü bir kusur değil, tasarımın ta kendisidir. Çizgi, serbest vuruş kullanılana kadar barajın yerini ve topun noktasını gösterir; sonra sahayı kirletmeden ortadan kalkar. Böylece hakemin kafasındaki görünmez 9,15 metre, herkesin görebildiği bir işarete dönüşür.

Bu rehberde önce kutunun içindekileri ve köpüğün neden kaybolduğunu anlatıyoruz. Ardından hakemin spreyi serbest vuruşta nasıl kullandığına, Oyun Kuralları'nın baraj mesafesi hakkında ne dediğine ve spreyin tarihçesine geçiyoruz. Son olarak sağlık, çevre ve saklama konusunda bilinenleri derliyoruz.

Futbol neden hakem spreyine ihtiyaç duydu?

Serbest vuruşta rakip takımın oyuncuları, top oyuna girene kadar toptan en az 9,15 metre uzakta durmak zorundadır. Ancak bu mesafe sahada görünmez. Hakem mesafeyi adımlarıyla ölçer, barajı geri gönderir ve vuruşu bekler. Bu arada baraj yavaş yavaş öne kayabilir. Hatta vuruşu kullanacak oyuncu da topu birkaç santim ileri itmeyi deneyebilir.

Spreyle ilgili patent belgeleri sorunu açıkça tarif eder: Hakemin elinde bir referans noktası olmadığı için barajın öne kaydığını fark etmesi neredeyse imkânsızdır. Ayrıca The New York Times'ın futbol blogundaki bir değerlendirme, spreyin iki yaygın kural ihlalini birden engellediğini yazar. Sprey hem barajın ilerlemesini hem de topun öne alınmasını görünür kılar. Bu sayede "baraj nerede duracak" tartışmaları azalır ve oyun daha az kesilir.

Fikrin doğuşu da bu tanıdık sahneye dayanır. CNN'in Reuters'a dayanarak aktardığına göre spreyi geliştirenlerden biri, eski okul arkadaşlarıyla oynadığı bir turnuvada son dakikalarda kazandıkları serbest vuruşu anlatır. Baraj yalnızca üç metre uzaktadır, hakem ise hiçbir şey yapmaz. Bu yüzden maçtan sonra eve dönerken bunu önleyecek bir şey icat etmeye karar verir. Serbest vuruşun hangi faullerden sonra geldiğini merak ediyorsanız doğrudan ve dolaylı serbest vuruş farkını anlatan yazımıza bakabilirsiniz.

Hakem spreyinin içinde neler var?

Tarif üreticiden üreticiye değişir, ama temel mantık aynıdır. Live Science'ın açıklamasına ve spreyle ilgili iki ABD patent belgesine göre kutuda dört grup madde bulunur: su, köpük yapıcı yüzey aktif madde, itici gaz ve küçük miktarlarda yardımcı maddeler. Patent belgelerindeki tariflerde ana bileşen sudur. Ancak kesin oranlar ürüne göre değiştiği için bu yazıda yüzde vermiyoruz.

Tabloda dikkat çeken nokta, köpüğün ömrünü miktardan çok bileşenlerin türünün ve dengesinin belirlemesidir. Yani su köpüğün gövdesini oluşturur; yüzey aktif madde, itici gaz ve yardımcı maddelerin seçimi ise onun ne kadar yaşayacağına karar verir. Futboldaki gündelik nesnelerin arkasında çoğu zaman şaşırtıcı bir mühendislik vardır. Örneğin topun içindeki katmanları anlattığımız yazı da benzer bir merakın ürünüdür.

Köpük kutudan çıkarken nasıl oluşur?

Kutudaki itici gaz, oda sıcaklığında normalde gaz hâlindedir. Ancak kapalı kutudaki basınç onu sıvı hâlde tutar. Nitekim NIOSH'un kimyasal tehlike rehberi, bütan ve propanın taşımada basınç altında sıvı hâlde tutulduğunu belirtir. Türkiye'deki Aerosol Kaplar Yönetmeliği de aerosol kabı, basınç altında gaz taşıyan ve içeriğini köpük, macun, toz ya da sıvı biçiminde dışarı püskürten, tekrar kullanılamayan bir kap olarak tanımlar.

Hakem düğmeye bastığında valfi açar ve kutudaki basınç bir anda düşer. Sıvı hâldeki gaz bu ani düşüşle kaynar ve hacmi hızla büyür. Bu genleşme su ile yüzey aktif madde karışımının içinde gerçekleştiği için gaz serbestçe havaya kaçamaz; sayısız küçük kabarcığın içine hapsolur. Live Science da süreci benzer biçimde anlatır: Gaz kutudan çıkarken basıncını kaybeder, genleşir ve çimin üzerinde su kaplı küçük damlacıklar oluşturur.

Yüzey aktif madde burada kilit roldedir. Çünkü molekülünün bir ucu suyu sever, öbür ucu sudan kaçar. Bu sayede su ile gazın buluştuğu yüzeye yerleşir ve kabarcıkların çevresinde ince bir zar kurar. Böylece köpük, kısa bir süre de olsa ayakta kalır. Nitekim köpük kararlılığı üzerine yapılan bilimsel çalışmalar da tam olarak bu tür, yüzey aktif maddeyle dengelenmiş köpükleri inceler.

Köpük neden dakikalar içinde kaybolur?

Köpük, doğası gereği kararsız bir yapıdır; yani kendi hâline bırakıldığında er ya da geç söner. Langevin'in Langmuir dergisinde yayımlanan köpük ve emülsiyon kararlılığı değerlendirmesi bu sönmenin arkasında üç ana süreç sayar:

• Süzülme (drenaj): Yerçekimi, kabarcıkların arasındaki sıvıyı aşağı çeker. Zarlar giderek incelir ve kırılganlaşır.
• Ostwald olgunlaşması: Küçük kabarcıkların iç basıncı büyüklerinkinden yüksektir. Dolayısıyla gaz, ince zarların içinden geçerek küçük kabarcıklardan büyüklere doğru ilerler; küçükler kaybolur, büyükler şişer.
• Birleşme (koalesans): İncelen zar bir noktada patlar. İki kabarcık birleşir ya da tamamen söner; köpük hacim kaybeder ve çizgi seyrelir.

Hakem spreyinde bu süreçler gözle izlenebilecek bir hızla işler. Kabarcıkları dolduran itici gaz da zarlar inceldikçe ve patladıkça havaya karışır. Live Science'a göre bütan karışımı buharlaşır ve geride yalnızca su ile yüzey aktif madde kalıntısı bırakır.

Üstelik köpüğün kısa ömrü tesadüf değildir. Patent belgelerinden biri, köpük yapıcı ile köpük kontrol edici maddeyi "uçucu" bir köpük verecek, ama vuruş tamamlanana kadar dayanacak oranda karıştırmayı tarif eder. Briceño-Ahumada ve Langevin'in derlemesi de köpüğün ne hızla irileşeceğini sıvı oranının ve kabarcık zarlarının gaz geçirgenliğinin etkilediğini anlatır. Bu geçirgenlik de kullanılan yüzey aktif maddeye bağlıdır. Dolayısıyla üretici, formülle oynayarak köpüğün ömrünü ayarlayabilir.

Köpük ne kadar süre görünür kalır?

Sahadaki gözlem ile teknik belgeler aşağı yukarı aynı aralığı verir. BBC, Dünya Kupası'ndaki ilk kullanımı aktarırken spreyin çimden bir dakika içinde kaybolduğunu yazdı. Live Science da köpüğün yaklaşık bir dakika sonra yok olduğunu belirtir. Patent belgelerinden biri bu süreyi 40 saniye ile 3 dakika arasında tarif eder; öbürü ise köpüğün en az bir, en çok üç dakika dayanmasını hedefler.

Sürenin neden sabit olmadığına dair de ipucu var. İlk belge, köpüğün ne kadar hızlı çözüleceğinin sahadaki atmosfer ve hava koşullarına bağlı olduğunu açıkça yazar. Öte yandan ikinci belge, formülü yoğun yağmurda bile bir ile üç dakika dayanacak biçimde geliştirdiğini anlatır. Bu yüzden sıcak, rüzgârlı ya da nemli bir günde aynı kutudan çıkan köpüğün ömrü biraz farklı olabilir.

Gazın türü de belirleyicidir. İkinci patent belgesi, geliştirme sırasında başka itici gazlarla yapılan denemeleri de anlatır. Örneğin bu denemelerden birinde köpük yaklaşık iki saat dayandı; bu yüzden geliştiriciler o gazı tercih etmedi. Son olarak denedikleri bütan, izobütan ve propan karışımı istenen kısa ömrü verdi. Yani köpüğün kaybolması bir rastlantı değil, bilinçli bir kimya tercihidir.

Köpük çimde neden iz bırakmaz?

Köpüğün görünür kısmı aslında incecik su zarlarıyla çevrili gaz kabarcıklarından ibarettir. Kabarcıklar sönünce gaz havaya karışır, sıvı ise çim yapraklarına ve toprağa geçer. Böylece geriye, Live Science'ın deyişiyle, yalnızca su ve yüzey aktif madde kalıntısı kalır. The New York Times'taki değerlendirme de işaretlerin hızla kaybolduğunu ve sahada iz bırakmadığını yazar.

Ayrıca geliştiriciler iz bırakmamayı baştan bir hedef olarak koymuş. İkinci patent belgesi, köpüğün kaybolduktan sonra oyuncular için tehlikeli olabilecek kaygan bir film ya da çime zarar verecek bir kalıntı bırakmamasını istediklerini yazar. Bununla birlikte bu, üreticinin kendi hedefi ve kendi denemesidir. Çim sağlığına uzun vadeli etkiyi bağımsız olarak ölçen araştırma sınırlıdır.

Boyayla çekilen saha çizgisi ise bambaşka bir mantıkla çalışır. O çizgi en az maç boyunca görünür kalmayı hedefler; çim uzadıkça, biçildikçe ve yağmur yağdıkça zamanla solar. İki işaretin farkını görmek için sahadaki beyaz çizginin neden zamanla kaybolduğunu anlattığımız yazıya göz atabilirsiniz.

Hakem spreyini serbest vuruşta nasıl kullanır?

Hakem spreyini çoğunlukla kaleye yakın, baraj kurulan serbest vuruşlarda kullanır. BBC'nin aktardığı uygulamada hakem önce topun çevresine bir işaret çizer, ardından 9,15 metreyi adımlayarak barajın duracağı yeri gösterir. Kolbinger ve Link de hakemin top ile kale arasında, savunma oyuncularının geçmemesi gereken bir çizgi çektiğini anlatır. Tipik akış şöyledir:

1. Hakem faulü değerlendirir ve serbest vuruş kararını verir.
2. Topun yerini belirler ve çevresine kısa bir işaret çizer; böylece topun öne alınması hemen fark edilir.
3. Baraj kuran takımın oyuncularını geri gönderir ve 9,15 metreyi adımlayarak ölçer.
4. Barajın duracağı yere bir çizgi çeker.
5. Hücum oyuncularına düdüğü beklemeleri gerektiğini açıkça söyler.
6. Herkes yerine geçince düdük çalar; top vurulup açıkça hareket ettiğinde oyun başlar.

IFAB'ın hakemler için hazırladığı rehber, mesafenin gerektiği serbest vuruşlarda oyunu yeniden başlatmak için düdüğün şart olduğunu yazar. Ayrıca hakem, oyunculardan düdüğü beklemelerini istiyorsa bunu hücum oyuncularına açıkça söylemek zorundadır. Rehberdeki bir örnekte oyuncu, bekleme talimatına rağmen düdükten önce vuruşu kullanır. Dolayısıyla hakem vuruşu tekrarlatır ve oyuncuya sportmenlik dışı davranıştan sarı kart gösterir. Düdüğün anlamlarını hakem el işaretleri ve düdük rehberimizde bulabilirsiniz.

Bazen yan hakem de devreye girer. Rehbere göre serbest vuruş yan hakemin çok yakınında verildiğinde yan hakem, oyuncuların 9,15 metreye yerleşmesine yardım etmek için sahaya girebilir. Ardından hakem, onun yerine dönmesini bekler ve oyunu öyle başlatır. Yan hakemin öteki görevleri için yardımcı hakemi anlatan yazımıza bakabilirsiniz.

Kural 13 baraj mesafesi hakkında ne söyler?

Serbest vuruşu düzenleyen bölüm, IFAB Oyun Kuralları'nın 13. kuralıdır; sitemizdeki bazı yazılarda Kanun 13 adıyla geçer. Kural, spreyden hiç söz etmeden mesafeyi net biçimde tanımlar:

• Top durağan olmalıdır ve oyuncu vuruşu genellikle ihlalin olduğu yerden kullanır.
• Top oyuna girene kadar bütün rakipler toptan en az 9,15 metre (10 yarda) uzakta durur. Kendi kale çizgisinde, iki direk arasında duranlar bu kuralın dışındadır.
• Savunma takımı kendi ceza sahasından serbest vuruş kullanıyorsa rakipler top oyuna girene kadar ceza sahasının dışında bekler.
• Üç ya da daha fazla savunma oyuncusu baraj kurduğunda hücum oyuncuları baraja en az 1 metre uzak durur.
• Top, vurulup açıkça hareket ettiği anda oyuna girer.

Kuralın tam metnini IFAB'ın Kural 13 sayfasında okuyabilirsiniz. Kısacası sprey bu kuralların hiçbirini değiştirmez; yalnızca 9,15 metreyi görünür kılar. Barajsız, hızlı kullanılan serbest vuruşun ne zaman geçerli olduğunu hızlı serbest vuruş yazımızda ele aldık. Kalecinin barajın neresinde durabileceğini ise kaleci ve bariyer yazımızda ayrıntılı olarak anlattık.

Spreyle çizilen çizgiyi geçen oyuncuya ne olur?

Kural kitabı çizgiden değil, mesafeden söz eder: Top oyuna girene kadar rakip, toptan en az 9,15 metre uzakta durmak zorundadır. Yani spreyle çizilen çizgi, hakemin bu mesafeyi gösterdiği yerdir. Bu yüzden çizgiyi geçen oyuncu pratikte mesafe kuralını çiğnemiş olur.

Kural 13'e göre vuruş anında rakip gereken mesafeden yakındaysa hakem, avantaj uygulayamıyorsa vuruşu tekrarlatır. Ancak hücum takımı vuruşu hızlı kullanır ve mesafeye henüz uymamış bir rakip topu keserse hakem oyunu durdurmaz. Hızlı vuruşu bilerek engelleyen rakip ise oyunu geciktirdiği için sarı kart görür. Kural 12 de serbest vuruş, köşe vuruşu, taç atışı ya da hakem topuyla oyun yeniden başlarken gereken mesafeye uymamayı sarı kartlık ihlaller arasında sayar.

Patent belgelerinden biri ilginç bir ayrıntıyı da not eder: Çizgiye basan oyuncunun ayakkabısına köpük bulaşabilir ve bu iz hakeme ipucu verebilir. Öte yandan önemli bir nokta da çizgiyi kimin çizdiğidir. Kural 1, oyuncunun sahaya izinsiz işaret yapmasını sportmenlik dışı davranış sayar; hakem bunu maç sırasında fark ederse top oyun dışına çıktığında oyuncuya sarı kart gösterir. Yani sahaya geçici işaret koymak oyuncunun değil, hakemin işidir.

Hakem spreyi kurallarda zorunlu mu?

Hayır. Bu yazı için IFAB'ın güncel Oyun Kuralları'ndan Kural 1, Kural 5, Kural 13 ve hakemler için rehber bölümlerini ayrıca taradık; hakem spreyi bu bölümlerin hiçbirinde adıyla geçmez. Kural 5'teki zorunlu hakem ekipmanı listesinde düdük, saat, kırmızı ve sarı kartlar ile maç kayıtlarını tutmaya yarayan bir not defteri bulunur. Hakemlerin kullanmasına izin verilebilecek öteki ekipmanlar arasında ise iletişim cihazları, performans izleme cihazları ve organizatörün sağladığı vücut kameraları yer alır.

Bu durumda spreyin kullanılıp kullanılmayacağı fiilen maçı düzenleyen kurumun uygulamasına kalır. Nitekim FIFA kendi turnuvalarında, ulusal ligler de kendi sezonlarında spreyi kullanmaya başladı. Live Science ayrıca hakemlerin spreyi yanlarında taşısa da kullanmak zorunda olmadığını vurgular. Buna karşılık oyuncular, sprey olsun ya da olmasın mesafe kuralına uymak zorundadır.

Sprey, hakemin işini kolaylaştıran araçların en sadelerinden biridir. Kamera ve yazılım tabanlı sistemlerin neler yapabildiğini ve nerede durduğunu hakem teknolojilerini anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.

Hakem her serbest vuruşta spreyi kullanır mı?

Kullanmaz ve kullanması da gerekmez. Kolbinger ve Link'in Almanya Bundesliga'sında yaptığı çalışma bu konuda somut bir tablo sunar. Araştırmacılar, spreyin ligde devreye girdiği haftadan sonra kaleye 35 metreden yakın noktalardan kullanılan 725 serbest vuruşu inceledi. Ancak hakemler bunların yalnızca 308'inde spreye başvurdu. Kullanım, vuruşun yerine ve barajın büyüklüğüne göre belirgin biçimde değişiyordu:

Araştırmacılar ayrıca hakemlerin spreyi en çok ortadan ve kaleye yakın mesafeden kullanılan vuruşlarda tercih ettiğini gösterdi. Veriler, hakemlerin spreyi barajın kalabalık olduğu ve gol tehlikesinin yüksek olduğu vuruşlara ayırdığını düşündürüyor. Yine de bu oranlar tek bir ligin, spreyin devreye girdiği sezona ait maçlarından geliyor. Bu yüzden başka liglerde ya da farklı dönemlerde tablo değişebilir.

Hakem spreyi kural ihlallerini azaltıyor mu?

Kısmen evet. Kolbinger ve Link, Bundesliga'nın 2013-14 ve 2014-15 sezonlarından 1.833 serbest vuruşu taradı. Ardından spreyli ve spreysiz vuruşlardan 299'ar örnekten oluşan iki eşleştirilmiş grup kurdu. SpringerPlus dergisinde yayımlanan çalışmanın bulguları şöyle:

• Mesafe ihlali görülen vuruşların oranı spreyle değişmedi.
• Buna karşılık ağır ihlaller anlamlı biçimde azaldı. Araştırmacılar ağır ihlali, birden fazla oyuncunun çizgiyi geçtiği ya da bir oyuncunun mesafeyi 1 metreden fazla kısalttığı durum olarak tanımladı.
• Hakemler hiçbir mesafe ihlalinde sarı kart göstermedi ve vuruşu tekrarlatmadı. Bununla birlikte spreyli grupta altı sözlü uyarı vardı; spreysiz grupta ise hiç yoktu.
• Hakemin belirlediği top ile baraj arası mesafe iki grupta da ortalama 9,24 metreydi; sprey mesafe tahminini iyileştirmedi.
• Şut ya da orta olarak kullanılan serbest vuruşların başarısında anlamlı bir fark çıkmadı.

Yazarlara göre sprey asıl amacına temelde ulaştı, ama beklenen yan faydaları getirmedi. İhlallerin cezasız kalması nedeniyle de minimum mesafe kuralının uygulanışına dair kaygılarını dile getirdiler. Bu sonuç önemli bir ayrıntıyı hatırlatıyor: Sprey mesafeyi ölçmez. Nitekim aynı çalışmada hakemlerin belirlediği mesafelerin yaklaşık yarısı 9,15 metreye yarım metreden yakın çıktı, yaklaşık onda birinde ise sapma 1,5 metreyi aştı. Kısacası ölçüyü yine hakemin adımları belirler.

Hakem spreyi nerede ve nasıl ortaya çıktı?

Hakem spreyi Güney Amerika futbolunda doğdu. Kolbinger ve Link'e göre sprey 2000'li yılların başından itibaren Güney Amerika'daki çeşitli yarışmalarda kullanılıyordu. Üstelik spreyle ilgili patent belgelerinden birinin öncelik tarihi de 2000 yılına uzanır. The New York Times'taki değerlendirmeye göre Arjantin'deki futbol yetkilileri spreyi 2008'den itibaren çeşitli turnuvalarda kullanmaya başladı; kıtadaki başka federasyonlar da onları izledi.

Farklı girişimciler zamanla farklı formüller geliştirdi. Örneğin ikinci patent belgesi, ürünün Arjantin Futbol Federasyonu'ndan bir hakemin görüşüne sunulduğunu anlatır. Hakem ilk denemede çizgiyi 50 metreden ve tribünden görülecek kadar geniş bulmadı. Bu yüzden geliştiriciler formülü yeniden düzenledi ve ikinci denemede onay aldı.

Kuzey Amerika da spreyi kısa sürede benimsedi. The New York Times'ın aktardığına göre ABD ve Kanada'nın profesyonel ligi MLS spreyi 2011'de kullanmaya başladı. Güney Amerika Futbol Konfederasyonu da Copa Libertadores ve Copa Sudamericana gibi kıta kulüp turnuvalarında spreyin kullanımını onayladı.

Spreyin buluş hakları, Brezilya'da yargıya taşınan bir anlaşmazlığın da konusu oldu. Süreç, tarafların kamuya açık açıklamalarıyla basına yansıdı. Bu yazıda tarafların adını vermiyor, davanın içeriği ve sonucu hakkında yorum yapmıyoruz. Konuyla ilgilenen okurlara mahkeme kararlarını birincil kaynaktan incelemelerini öneriyoruz.

Hakem spreyi büyük turnuvalara nasıl ulaştı?

Spreyin milli takımlar düzeyindeki ilk büyük sahnesi, 2011'de Arjantin'de oynanan Copa América oldu. The New York Times, bunu spreyin milli takımlar turnuvasındaki ilk kullanımı olarak kaydetti. BBC'ye göre FIFA ise spreyi 2013 yazında Türkiye'de oynanan FIFA U-20 Dünya Kupası'nda uluslararası düzeyde denedi. Ardından aynı yılın aralık ayında hakemler spreyi FIFA Kulüpler Dünya Kupası'nda da kullandı.

Dünya çapındaki asıl tanınırlık 2014 Dünya Kupası'yla geldi. BBC'nin haberine göre sprey, Dünya Kupası sahnesine 12 Haziran 2014'te São Paulo'da oynanan Brezilya-Hırvatistan açılış maçında çıktı. Japon hakem Yuichi Nishimura, Hırvatistan'ın ilk yarıda verdiği bir serbest vuruşta spreye başvurdu. Turnuvanın ardından sprey Avrupa liglerine hızla yayıldı. The Guardian'ın haberine göre İngiltere Premier Lig, İtalya ve İspanya'nın ardından spreyi 2014-15 sezonunda kullanmaya karar verdi. Kolbinger ve Link'e göre Almanya Bundesliga'da da sprey aynı sezonun 8. haftasında devreye girdi.

Hakem spreyi sağlık açısından güvenli mi?

Hakem spreyinin sağlık etkisini özel olarak inceleyen bağımsız, hakemli araştırma sınırlıdır. Bu yüzden kesin bir güvenlik hükmü vermek doğru olmaz; aşağıda bileşenler hakkında bilinenler yer alıyor.

Özellikle itici gazlar dikkat ister. ABD'nin iş sağlığı enstitüsü NIOSH'un kimyasal tehlike rehberi bütanı yanıcı gaz olarak sınıflar. Rehber, maruziyet belirtileri arasında uyuşukluk, narkoz ve asfiksiyi, yani oksijensiz kalmayı sayar. Propan için de benzer belirtiler, örneğin baş dönmesi ve zihin karışıklığı sayar. Rehber ayrıca sıvı hâldeki gazın cilde temasının donma yarası yapabileceğini belirtir.

Öte yandan hakem spreyi açık havada, birkaç saniyelik püskürtmelerle kullanır. Bu koşulda yüksek bir maruziyet beklenmez. Yine de kutuyu yüze ve gözlere doğru tutmamak, gazı solumamak ve kutuyu çocuklara oyuncak olarak vermemek gerekir.

Patent belgeleri, formülün insanlar için zehirsiz olmasını bir tasarım hedefi olarak koyar. Hatta ikinci belge, geliştirme sırasında hammaddelerin zehirlilik derecesinin incelendiğini de anlatır. Ancak bunlar üreticinin beyanlarıdır, bağımsız bir sağlık değerlendirmesi değildir. Köpük göze kaçarsa ya da birinde baş dönmesi, nefes darlığı gibi bir belirti görülürse hekime başvurun; acil bir durumda 112'yi arayın.

Hakem spreyinin çevreye etkisi hakkında neler biliyoruz?

Bu konuda da elimizdeki bilgi sınırlı. Köpükten geriye az miktarda su ve yüzey aktif madde kalır; itici gaz ise havaya karışır. Bir maçta kullanılan miktarın havaya ve toprağa etkisini ölçen bağımsız araştırma da sınırlıdır.

Üreticiler tarafında ise birkaç somut ipucu var. İkinci patent belgesi, bazı köpük yapıcıları yüksek pH gerektirdiği ve bunun çime zarar verebileceği düşüncesiyle tercih etmediklerini yazar. Aynı belge, köpüğün kaybolduktan sonra kirletici bir kalıntı bırakmamasını hedeflediğini söyler. Formüldeki koruyucu madde ise kutunun içinde bakteri, küf ve maya üremesini önlemeye yöneliktir. Bunlar değerli ipuçlarıdır; yine de bağımsız bir çevre değerlendirmesinin yerini tutmaz.

Sahada pratik bir ilke yeterli: Spreyi yalnızca amacı için, çimin üzerine ve gerektiği kadar kullanın. Boş kutuyu da etiketindeki talimata uyarak atın. Basınçlı kapların nereye bırakılacağını bilmiyorsanız bulunduğunuz yerin atık toplama kurallarını belediyenizden öğrenebilirsiniz.

Sprey kutusunu nasıl taşımalı ve saklamalı?

Hakem spreyi sonuçta basınçlı ve yanıcı gaz içeren bir aerosol kabıdır. Türkiye'de bu kaplar, AB mevzuatıyla uyumlu Aerosol Kaplar Yönetmeliği'ne tabidir. Yönetmelik her aerosol kabın Türkçe etiket taşımasını ister. Etikette alevlenirlik sınıfına göre "Dikkat" ya da "Tehlike" uyarı kelimesi ve ilgili etiket öğeleri yer alır. Ayrıca ürün tüketiciye yönelikse etikete çocuklardan uzak tutma uyarısı da girer. Yönetmeliğin teknik eki ise kapların dayanımını 50 °C'deki iç basınca göre tanımlar; bu da ısının basıncı artırdığını hatırlatır.

Pratikte şu kurallar işinizi kolaylaştırır:

• Kutuyu güneş altında, sıcak araç içinde ya da ısı kaynaklarının yanında bırakmayın.
• Çocukların erişemeyeceği bir yerde saklayın ve antrenmanda çocuklara oyuncak olarak vermeyin.
• Kutuyu yüze, gözlere ya da çıplak cilde doğru tutmayın.
• Ateşe, kıvılcıma ve sigaraya yakın kullanmayın; itici gaz yanıcıdır.
• Boşalmış görünen kutuyu delmeyin ve ateşe atmayın, çünkü içinde basınçlı gaz kalmış olabilir.
• Etiketteki uyarıları okuyun; Türkçe etiketi olmayan ürünü satın almayın.

Futbol okulunuzda aerosol kutuların çocukların ulaşabileceği yerlerde bırakıldığını görürseniz önce antrenöre ya da okul yönetimine söyleyin. Sorun çözülmezse durumu futbol okulu şikâyet ve geri bildirim sayfamızdan bize de iletebilirsiniz.

Sprey olmayan çocuk ve amatör maçlarında hakem mesafeyi nasıl korur?

Kural aynıdır; değişen yalnızca araçtır. Spreyin bulunmadığı bir maçta hakem mesafeyi yine adımlarıyla ölçer, barajı sözlü olarak yerleştirir ve gerekirse vuruşu düdükle başlatır. Yani mesafeye uymayan oyuncu, sprey olmasa da Kural 12'deki sarı kart yaptırımıyla karşılaşabilir.

Çocuk liglerinde oyun biçimi, saha ölçüleri ve takımlardaki oyuncu sayısı organizasyona göre değişebilir. Bu nedenle maç öncesinde organizatörün yönergesine bakmak en sağlıklı yoldur. Veliler için bir ölçüt daha var: Kurallara ve hakeme saygıyı antrenmanın parçası yapan bir okul, çocuğa uzun vadede çok şey kazandırır. Şehrinizdeki seçenekleri karşılaştırmak için örneğin İstanbul futbol okulları sayfamıza göz atabilirsiniz.

Hakem kararlarına verilen tepkiyi azaltmanın en iyi yolu, çocuğa kuralın mantığını anlatmaktır. Bu açıdan sprey çizgisi, özellikle küçük yaşlarda güzel bir öğretim aracıdır. Çizgiyi gören çocuk, mesafenin keyfi olmadığını ve herkes için aynı olduğunu daha kolay kavrar.

Antrenmanda baraj mesafesini nasıl öğretebilirsiniz?

Gerçek spreye gerek yok; disk, koni ve bir şerit metre yeterli. Aşağıdaki çalışma, 9,15 metreyi çocukların gözünde somut bir mesafeye dönüştürür:

1. Kurulum: Topu yere koyun ve şerit metreyle 9,15 metreyi ölçüp bir sıra disk dizin. Bu sıra sizin "sprey çizginiz" olsun.
2. Tahmin turu: Diskleri dizmeden önce çocuklardan toptan 9,15 metre uzağa gidip durmalarını isteyin. Ardından gerçek mesafeyi gösterin ve farkı birlikte konuşun.
3. Baraj turu: Üç ya da dört çocuk diskin arkasında baraj kursun. Düdük çalmadan kimse kıpırdamasın.
4. Hücum turu: Vuruşu kullanacak çocuk düdüğü beklesin; hücum oyuncuları baraja en az 1 metre uzak dursun.
5. Rol değişimi: Bir çocuk hakem olsun, mesafeyi adımlarıyla ölçsün ve disklerle karşılaştırsın.

Bu çalışma iki şey öğretir: Mesafe herkes için aynıdır ve hakemin adımları bile yanılabilir. Kolbinger ve Link'in verisi de profesyonel hakemlerin de zaman zaman bir buçuk metreden fazla yanılabildiğini gösteriyor. Duran top çalışmalarını haftalık plana nasıl yerleştireceğinizi set parçaları çalışmasını anlatan yazımızda bulabilirsiniz.

Hakem spreyi hakkında yaygın yanlışlar nelerdir?

• Yanlış: Sprey boyadır ya da tıraş köpüğüdür. Doğrusu: Su, yüzey aktif madde ve itici gazdan oluşan, kısa sürede sönen bir köpüktür.
• Yanlış: Sprey mesafeyi ölçer. Doğrusu: Mesafeyi hakemin adımları belirler; sprey yalnızca hakemin seçtiği noktayı görünür kılar.
• Yanlış: Kurallar hakemin spreyi kullanmasını zorunlu tutar. Doğrusu: Oyun Kuralları'nın serbest vuruş ve hakem bölümleri spreyden söz etmez; kullanımı organizatörün uygulamasına bağlıdır.
• Yanlış: Çizgi yoksa mesafe kuralı da yoktur. Doğrusu: Kural 13'teki 9,15 metre, sprey olsun ya da olmasın geçerlidir.
• Yanlış: Çizgiyi geçen oyuncu her zaman kart görür. Doğrusu: Kural 12 mesafeye uymamayı sarı kartlık ihlal sayar, ama Bundesliga çalışmasında hakemler incelenen ihlallerin hiçbirinde kart göstermedi.
• Yanlış: Köpük çimde kalıcı leke bırakır. Doğrusu: Kaynaklar geriye yalnızca az miktarda su ve yüzey aktif madde kaldığını yazar.
• Yanlış: Oyuncu da topun yerini ayağıyla işaretleyebilir. Doğrusu: Kural 1, oyuncunun sahaya izinsiz işaret yapmasını sportmenlik dışı davranış sayar.

Bu yanlışların çoğu, spreyi kuralın kendisi sanmaktan doğar. Oysa sprey yalnızca bir araçtır; kuralı IFAB yazar, uygulamayı hakem yapar.

Kaynaklar

Aşağıdaki kaynaklardan kalıcı adresi olanların bir kısmına metin içinde bağlantı verdik.

• IFAB, Oyun Kuralları: Kural 1 (Oyun Alanı), Kural 5 (Hakem), Kural 12 (Fauller ve Sportmenlik Dışı Davranışlar), Kural 13 (Serbest Vuruşlar) ve hakemler için rehber bölümü, theifab.com.
• BBC Sport: spreyin Dünya Kupası'ndaki ilk kullanımı (12 Haziran 2014) ve turnuva öncesi hakem hazırlığı (10 Haziran 2014) haberleri.
• The New York Times, futbol blogu: Copa América'da spreyin kullanımı üzerine değerlendirme (Ağustos 2011).
• The Guardian: Premier Lig'in spreyi kullanma kararı (30 Temmuz 2014).
• Live Science: Dünya Kupası'ndaki köpük spreyin bileşimi (17 Haziran 2014).
• CNN: spreyin Dünya Kupası'ndaki ilk kullanımı ve fikrin doğuşu (12 Haziran 2014).
• Kolbinger O, Link D. The use of vanishing spray reduces the extent of rule violations in soccer. SpringerPlus, 2016.
• Langevin D. Recent Advances on Emulsion and Foam Stability. Langmuir, 2023.
• Briceño-Ahumada Z, Langevin D. On the influence of surfactant on the coarsening of aqueous foams. Advances in Colloid and Interface Science, 2017.
• Aprili C ve ark. Tunable effective diffusion of CO2 in aqueous foam. PNAS, 2025.
• ABD'de yayımlanan iki patent belgesi: US7074264B2 ve US20120148741A1 (köpük bileşimi ve görünür kalma süresi).
• NIOSH, Kimyasal Tehlikeler Cep Rehberi: n-bütan ve propan sayfaları.
• Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Aerosol Kaplar Yönetmeliği (75/324/AT), Resmî Gazete 13.08.2021, sayı 31567.
• Brezilya'daki patent anlaşmazlığına ilişkin tarafların kamuya açık açıklamaları.