Futbolda Göz Darbesi Alan Oyuncuya Saha Kenarında İlk Müdahale

Önemli uyarı: Bu yazı ilk yardım eğitiminin ve göz hekiminin yerine geçmez. Ciddi bir şüphede 112'yi arayın ve sağlık personelinin talimatını her şeyin önüne koyun.

Bu cevap kısa, ama arkasında net bir mantık var. Çünkü göz küresi küçük, hassas ve geri dönüşsüz hasara açık bir organdır. Dışarıdan sadece morarmış görünen bir göz, içeride kanama ya da retina sorunu taşıyabilir. Bu yüzden futbolda göz darbesi sonrası saha kenarındaki görev tedavi etmek değil, zararı büyütmeden doğru yere göndermektir.

Aşağıdaki bölümler bu kısa cevabı adım adım açar.

Futbolda göz darbesi neden risk taşır ve nelere yol açar?

Futbolda göz, hız ve yakın temas yüzünden risk altındadır. Örneğin top, dirsek, el parmağı ya da rakibin başı birkaç metreden bile göze çarpabilir. AAO ve Amerikan Pediatri Akademisi (AAP) ortak bildirisi, korumasız oyuncu için göz yaralanması riskini yüksek, orta, düşük ve göz için güvenli olarak dörde ayırır. Bildiri futbolu orta riskli sporlar arasında sayar.

Ancak orta risk "önemsiz" anlamına gelmez. 2025'te Clinical Ophthalmology dergisinde yayımlanan 10 yıllık bir çocuk göz travması çalışmasında 148 olay spor kaynaklıydı. Örneğin bu olayların yüzde 38,5'i beyzbol, yüzde 16,9'u basketbol, yüzde 14,9'u (22 olay) futbol kaynaklıydı. Futbol, 12-18 yaş grubunda daha belirgin bir neden olarak öne çıktı. Aynı çalışmada kontüzyon (ezilme) yüzde 82,4 ile en sık tanıydı, hifema (gözün ön kısmında kan birikmesi) yüzde 8,1 oranındaydı. Ayrıca ameliyat gerektiren tanılar arasında orbita kırıkları başı çekti.

Bu rakamlar tek bir ülkenin, tek bir araştırmasının verisidir. Bu yüzden Türkiye için aynı oranları söylemek doğru olmaz. Yine de mesaj nettir: Futbol top sporlarının en çok göz yaralanması yapan değildir, ama çocuk ve ergen futbolunda bu yaralanmalar gerçekten ortaya çıkar.

Futbolda göz darbesinden sonra hangi yaralanmalar ortaya çıkabilir?

Aynı darbe, farklı katmanlarda farklı hasar bırakabilir. Aşağıdaki tablo saha kenarında akılda tutulması gereken ana tabloları özetler. Çünkü saha kenarında kesin tanı koymak mümkün değildir. Yani tablo yalnızca "neden bu kadar dikkatli olmalıyız" sorusuna cevap verir.

Tabloda "kornea" ve "retina" gibi kelimeleri veliye açıklarken sade tutun. Göz önündeki saydam tabaka, göz arkasındaki ışığı algılayan tabaka demek çoğu zaman yeter.

Hangi belirtilerde hemen 112 ya da göz acil gerekir?

Amerikan Oftalmoloji Akademisi (AAO) göz yaralanması rehberi, hemen tıbbi yardım gerektiren işaretleri açıkça sayar. NHS göz yaralanması sayfası da benzer bir liste verir. İki kaynağı birleştirince saha kenarı için pratik bir kırmızı bayrak listesi çıkar.

• Görme azalması, bulanıklık ya da çift görme
• Geçmeyen göz ağrısı veya şiddetli ağrı
• Gözün çevresinde ya da göz kapağında kesik veya yırtık
• Gözün kıpırdamaması ya da iki gözün eşit hareket etmemesi, gözü açamama
• Bir gözün diğerinden daha dışarı çıkık görünmesi
• Göz bebeğinin boyutunun ya da şeklinin farklı olması
• Gözün saydam kısmında kan görmek, gözden kan ya da irin gelmesi
• Göze saplanan cisim ya da göz kırpmakla çıkmayan cisim
• Işık çakmaları, yeni uçuşan noktalar, perde ya da gölge
• Baş ağrısı, bulantı veya kusma
• Güçlü kimyasalın göze teması

Bu listedeki tek bir madde bile yeterlidir. Ayrıca hepsinin bir arada olmasını beklemeyin. NHS ayrıca "bir şeyin yüksek hızla gözünüze çarpması" durumunu da acil nedenler arasında sayar. Örneğin sert vuruşlu bir top ya da sert dirsek bu tanıma uyar.

Ayrıca AAO'nun şu uyarısı çok önemlidir: Hafif bir darbe bile retina dekolmanı gibi ciddi bir göz hasarına yol açabilir. Hafif görünen darbede morarma, ağrı ya da görme değişikliği olursa göz hekimiyle ya da acil servisle iletişime geçmek gerekir.

İlk dakikada hangi adımları sırayla izlersiniz?

Özellikle panik, saha kenarında en büyük risktir. Bu yüzden net bir sıra tutmak herkesin işini kolaylaştırır. Eğitimli bir sağlık personeli sahadaysa onun yönergesi önceliklidir.

1. Hakem oyunu durdurur, antrenör ya da görevli oyuncunun yanına gider.
2. Oyuncuyu oturtur, başını destekler, ellerini gözünden uzak tutmasını söyler.
3. Ne olduğunu sorar: Top mu, dirsek mi, parmak mı, çok hızlı mıydı?
4. Görmesini sorar: Bulanık mı, çift mi görüyor, gözünü açabiliyor mu?
5. Kırmızı bayrak varsa 112'yi arar, yoksa sakin gözlem sürdürür.
6. Gözün çevresindeki soğuk uygulama, yabancı cisim ya da kimyasal gibi duruma özgü adımları uygular.
7. Ailesine hemen haber verir, olayı not eder.

Bu sırada oyuncuya yeniden oynayıp oynayamayacağını sormak yerine, ne gördüğünü sorun. Çünkü çocuklar maça dönmek için "iyiyim" demeye eğilimlidir. Bu yüzden görmeye dair somut sorular, "iyi misin?" sorusundan daha sağlam bilgi verir.

Neden göze bastırmamalı ve gözü ovuşturmamalısınız?

AAO ciddi bir göz yaralanmasında göze dokunmamayı, ovuşturmamayı ve basınç uygulamamayı açıkça söyler. NHS de gözü iyileşene kadar ovuşturmamayı ve dokunmamayı ister. Neden basit: Künt darbeden sonra göz küresi yapısal olarak zayıflamış olabilir. Böylece basınç, içerideki yaralanmayı derinleştirebilir.

Ovuşturma ise ayrı bir risk taşır. AAO'ya göre kornea sıyrığı gözün ovuşturulmasıyla kötüleşebilir ve iyileşme gecikebilir. Ayrıca çocuk reflekse göre elini gözüne götürür. Bu yüzden ellerini tutmak yerine ona "elini yüzünden uzak tut, gözünü açıp kapatma" demek ve gerekirse yanında durmak gerekir.

Göz sağlığı hekimlerinin ortak mesajı şudur: Gözü incelemek için hafifçe bakın, ama itmeyin, çekmeyin, zorla açtırmayın. Üstelik oyuncu gözünü açamıyorsa, bu zaten bir kırmızı bayraktır.

Göz çevresine soğuk uygulama işe yarar mı?

Evet, ama göze değil, göz çevresine ve basınç uygulamadan. AAO, kara göz ya da göze darbe durumunda küçük bir soğuk kompresin nazikçe uygulanabileceğini, basınç uygulanmamasını ve gözün üzerine yiyecek konmamasını söyler. NHS ise buz torbasının ya da sebze paketinin bir bezle sarılıp göz çevresine 10-20 dakika tutulabileceğini, buzun cilde doğrudan değmemesi gerektiğini belirtir.

Buradaki çıkarım şudur: Buz torbası yumuşak doku şişliğine destek olur. Ancak göz içi hasarın tedavisi değildir. Bu yüzden soğuk uygulamak, kırmızı bayrak varken acil değerlendirmeyi geciktirmemelidir.

• Buz torbasını ince bir bezle sarın, cilde doğrudan temas ettirmeyin.
• Torbayı gözün üzerine değil, kaş kemiği ve yanak çevresine yaslayın.
• Ağırlık vermeyin, baskı yapmayın.
• Yiyecek ya da kirli nesne kullanmayın (AAO yiyecek konmamasını söyler).
• Soğuk uygulama sırasında görmeyi sormaya devam edin.

Göze toz, çim ya da kimyasal kaçarsa ne yapmalısınız?

AAO, kum, toprak ya da toz gibi küçük parçacıkların genelde acil olmadığını belirtir. Örneğin göz kırpmak gözyaşıyla parçacığı dışarı atabilir. Üst kapağı alt kirpiklere doğru çekmek, göz yıkama solüsyonu, serum fizyolojik ya da musluk suyu da yardımcı olur. Gözü ovuşturmak ise yasaktır.

Metal, cam gibi insan yapımı parçacıklar daha ciddidir, çünkü göze gömülebilir. AAO, bu durumlarda çıkaramıyorsanız ya da hissi geçmiyorsa göz hekimine ya da acile gitmeyi söyler. Saha kenarında çimen, kum ve toz çoğunlukla ilk gruba girer. Ancak parçacık hissi geçmiyorsa ya da görme etkileniyorsa gerekli adım yine aynıdır: göz hekimi.

Ancak kimyasal temas ayrı bir kategoridir. Örneğin antrenman sahasında çizgi boyası, dezenfektan ya da çim ilacı olabilir. AAO "hemen bol temiz suyla yıkayın" der ve acil tedavi ister. NHS de güçlü bir kimyasalın göze temasını acil nedenler arasında sayar. Su akışını hafif tutarak gözü en az 20 dakika yıkamayı, bu sırada yardım beklemeyi ve kimyasalın ambalajını yanınıza almayı önerir.

Yıkamayı kimyasal dışındaki durumlarda uzatmak gerekmez. Saplanan cisim varsa ise yıkama yapılmaz (bir sonraki bölüme bakın).

Göze cisim saplanırsa ya da göz yırtığı şüphesi varsa gözü nasıl korursunuz?

Bu, saha kenarındaki en kritik "dokunma" kuralıdır. AAO net konuşur: Gözde saplanan hiçbir cismi çıkarmaya çalışmayın. Gözü ovuşturmayın, basınç uygulamayın. Kesik ya da delinme şüphesinde göz üzerine, göze değmeyecek şekilde sert bir koruyucu (kalkan) yerleştirin. AAO örnek olarak kağıt bardağın altını, göz çevresindeki kemiklere bantlayarak göstermiştir.

Kalkanın göze bastırılmaması çok önemlidir. Amaç gözü korumaktır, sıkıştırmak değildir. AAO bu aşamada gözü suyla durulamamayı, merhem ya da ilaç sürmemeyi de söyler. Koruma tamamlandıktan sonra acil tıbbi yardım gerekir.

Kalkanı hazır bulamazsanız zaman kaybetmeyin. Önce oyuncunun gözüne dokunmasını engelleyin ve 112'yi arayın. Kalkan ancak ikinci sırada gelir.

Antrenör hangi ilaç ve damlaları vermemelidir?

Yani kural basit: Ağrı kesici, damla ya da merhem vermeyin. AAO, kesik ya da delinme şüphesinde aspirin, ibuprofen ve diğer steroid olmayan antienflamatuvarların kanamayı artırabileceğini bildirir. Hifema için de AAO, hekimin aspirin ve ibuprofeni yasaklayabileceğini yazar. Doz, alerji ve geçmiş hastalık bilgisi olmadan çocuğa ilaç vermek antrenörün görevi değildir.

AAO ayrıca reçetesiz göz damlalarının yaralanmada acıyı artırabileceğini ve durumu kötüleştirebileceğini söyler. Gözdeki yanma hissini bastırmak için damla atmak ciddi tabloyu da gizleyebilir. Bu yüzden hekim sizin yerinize karar verir.

• Göze damla, merhem ya da krem sürmeyin.
• Çocuğa kendi kendine ağrı kesici vermeyin, aileye ve sağlık personeline bırakın.
• Pamuklu çubukla gözü karıştırmayın.
• Gözü zorla açtırmayın.

Göz darbesi kafa darbesiyle birlikteyse ne yapmalısınız?

Ayrıca göz çevresi başa çok yakındır. Çünkü aynı çarpışma hem göze hem kafaya zarar verebilir. Eğer oyuncu sersemlemiş, dengesizse, bilinç kaybı yaşamışsa ya da kusmuşsa mesele yalnızca göz değildir. NHS kara gözde baş darbesiyle birlikte bilinç kaybı ya da kusmayı acil nedenler arasında sayar.

Bu durumda "şüphe varsa oyun dışı" ilkesi geçerlidir. Sarsıntı belirtilerini ve sahaya dönüş basamaklarını ayrıntılı olarak komosyon şüphesinde protokol yazısında ve beyin sarsıntısı protokolü ve sahaya dönüş kriterleri yazısında bulabilirsiniz. Bu yüzden burada tekrar etmiyorum.

Pratik kural şu: Göz sorusuyla baş sorusunu aynı anda sorun. "Görüyor musun?" kadar "başın dönüyor mu, bulanık mı, kusacak gibi misin?" sorusu da gerekir. Ancak oyuncu bayılırsa ya da yanıt vermezse yaklaşım değişir. O durum için saha içinde bayılan oyuncuya ilk müdahale yazısına bakın.

Yüzde birlikte burun kanaması da olabilir. Bu durumda gözün durumunu önce değerlendirin, ardından burun kanaması protokolünü uygulayın. Orbita kırıklarında burun sümkürmemek önemlidir. AAPOS, basit kırıkların tedavisinde burun sümkürmeden kaçınılmasını sayar.

Gözlük ve kontakt lens kullanan oyuncuda ne değişir?

Ayrıca gözlüklü oyuncuda kırılan gözlük camı yeni bir risktir. Kırık cam parçası göze girmiş olabilir. Bu durumda gözü ovuşturmak yasak, çıkarma girişimi de yasaktır. Saplanan cisim kuralı geçerlidir.

Kontakt lens kullanan oyuncu için NHS, göz iyileşene kadar lens takılmamasını önerir. AAO da kornea sıyrığında alışılmış lenslerin, hekim güvenli bulana kadar takılmamasını söyler. Ancak lensi sahada çıkarmak şart değildir. Gözü yaralanan, ağrılı ya da gözünü açamayan oyuncuda lensle uğraşmak vakit kaybettirir ve göze ek travma ekler. Bu yüzden eğitimli sağlık personeli yoksa lensi olduğu gibi bırakıp göz hekimine yönlendirin.

Bir başka nokta, lensin koruma sağlamadığıdır. AAO/AAP bildirisi, kontakt lens kullananların da uygun koruyucu gözlük kullanması gerektiğini söyler.

Futbolda koruyucu gözlük kullanılabilir mi ve kurallar ne diyor?

İzin var, ama koşullu. IFAB Oyun Kuralları Kanun 4 (Oyuncuların Teçhizatı), tehlikeli hiçbir ekipmanın kullanılmasına izin vermez. Aynı kanun, tehlikeli olmayan koruyucu ekipmanı (eldiven, başlık, yüz maskesi, diz ve kol koruyucuları gibi) ve spor gözlüğünü açıkça serbest bırakır. Ayrıca hakem oyuncuları maç öncesi denetler. Tehlikeli ekipmanı oyuncu çıkarır, çıkarmazsa ilk durmada sahayı terk eder.

Türkiye'deki çocuk ligleri ve halı saha organizasyonları için tek bir kural kitabı yoktur. Gözlüğü maça götürmeden önce organizasyon sorumlusuna ve hakeme sorun. Yine de kararı sahadaki hakem verir. Gözlüğün sert kenarı olmaması, sağlam ve yüze iyi oturması işi kolaylaştırır.

Tıbbi taraf ise şöyle. AAO ve AAP'nin ortak koruyucu gözlük bildirisi, uygun göz koruyucuların ciddi göz yaralanması riskini doğru takıldığında en az yüzde 90 azaltabileceğini belirtir. Bildiri futbol için "seçili spor için ASTM F803" standardını gösterir. Şeffaf lens malzemeleri arasında en kırılmaya dayanıklı olan polikarbonattır ve tüm güvenlik gözlüklerinde kullanılmalıdır. Moda gözlüğü bu amaçla uygun değildir. Reçeteli gözlük gerekiyorsa, bildiri ASTM F803'ü geçen bir spor çerçevesinde polikarbonat cam seçeneğini sayar.

Bu bilgiyi okuyunca marka aramayın. Önemli olan, ürünün standardı karşıladığına dair etiketin ya da satıcı belgesinin bulunmasıdır. Çocuğun yüzüne tam oturması, bildirideki "uygun takılma" şartının vazgeçilmez parçasıdır.

Aynı bildiri, sararmış ya da hasar görmüş koruyucuların değiştirilmesini önerir. Diğer koruyucu ekipmanlarla birlikte tekmelik seçimi için tekmelik rehberine, ağız koruyucu için diş koruyucu yazısına bakabilirsiniz.

Tek gözlü sporcu için hangi ek uyarılar geçerlidir?

AAO, "işlevsel olarak tek gözlü" sporcuyu, daha kötü gören gözde gözlükle düzeltilen görme keskinliğinin 20/40'tan kötü olması şeklinde tanımlar. Çünkü bu sporcu için bir göz yaralanması, tek işleyen göz anlamına gelir ve sonucu çok daha ağırdır. Bildiri bu sporcuların her sporda uygun göz koruması kullanmasını güçlü biçimde önerir.

Bildiri ayrıca kask ve yüz maskesi gerektiren sporlarda bu sporcuların ASTM F803 gözlüğü de takmasını, daha önce göz yaralanması ya da ameliyatı geçirenler için ise boks ve tam temaslı dövüş sporlarına hiç katılmamasını söyler. Futbol bu listede değildir, ama kuralın mantığı aynıdır.

• Aileden tek gözlü olma durumunu ya da önceki göz ameliyatını kayda geçirmesini isteyin.
• Antrenörün ve sağlık görevlisinin bu bilgiyi bilmesi, olayda dakikalar kazandırır.
• Koruyucu gözlük kararını, çocuğu izleyen göz hekimiyle birlikte verin.
• Bu sporcuda herhangi bir göz darbesinden sonra oyuna dönüş kararını tartışmasız hekime bırakın.

Bu bilgiyi gizlilik duyarlılığıyla ele alın. Çocuğun sağlık bilgisini herkese açık duyurmayın, yalnızca sahada sorumlu olan kişilerle paylaşın.

Çocuk sporcularda göz darbesi neden ayrı bir dikkat ister?

Çocuklar belirtilerini anlatamayabilir ya da küçümseyebilir. NHS, bir çocuk için endişeniz varsa ve beş yaşın altındaysa 111'i aramayı özellikle hatırlatır. Futbol okullarındaki çocuklar çoğunlukla bu yaştan büyüktür. Ancak "çocuk söylemedi, o yüzden sorun yok" mantığı yine de yanlış olur.

Ayrıca çocuklarda özel bir orbita kırığı türü vardır. AAPOS buna "tuzak kapı" (trapdoor) kırığı der. Yani bu kırıkta sıkışan doku kan akışını kaybeder ve gözün hareketini engeller. AAPOS, bu türün çoğu zaman bulantı ve kusmaya yol açtığını, aciliyetinin yüksek olduğunu ve genelde 24-48 saat içinde ameliyat gerektirdiğini belirtir. Göz darbesinden sonra aşağı yukarı bakamama ve kusma birlikte görülüyorsa bu, "midesi bulanıyor" diye küçümsenecek bir şikâyet sayılmaz.

Bu nedenle çocukta şu üç şeyi sorun ve gözleyin:

• Gözünü aşağı ve yukarı oynatabiliyor mu?
• İki nesne görüyor mu?
• Bulantısı ya da kusması var mı?

Yanıtlardan biri "evet" ise ya da çocuk gözünü açamıyorsa acil değerlendirme gerekir. Ayrıca yukarıdaki çalışmada futbol kaynaklı göz yaralanmalarının 12-18 yaşta öne çıkması, ergen futbolcuya özel bir dikkat çağrısıdır.

Hakem maçı ne zaman durdurur, oyuncu ne zaman oyuna dönemez?

Hakemin ve antrenörün kararı için tek bir ölçüt yoktur, çünkü her kural kitabı farklıdır. Futbolda göz darbesi sonrası güvenli yaklaşım bu tabloyu izlemektir. Tablo tıbbi tanı değil, saha kararı için pratik bir rehberdir.

Son satırı özellikle okuyun. Hafif görünen darbede de oyuncuyu hemen koşturup oyuna sokmak yerine birkaç dakika gözlemlemek, görme ve ağrı sorularını yinelemek makuldür. Belirti yoksa oyuncunun dönüşü bir sağlık görevlisinin ya da hekimin kararına bağlıdır, antrenörün "idare eder" demesine değil.

Aileye ne söylemeli ve sonraki saatlerde nelere bakmalı?

Futbolda göz darbesi yaşandığında aileye mutlaka haber verin. Ne olduğunu, hangi saatte olduğunu, çocuğun ne şikâyet ettiğini ve sahada ne yapıldığını yazılı olarak kaydedin. Çünkü aile yaralanma sonrası gözleri izleyecek kişidir. Antrenör ve veli arasındaki iletişimin genel çerçevesi için antrenör ve veli iletişimi yazısı faydalıdır.

Aileye şu belirtileri söyleyin: Görme azalırsa, çift görme olursa, ışık çakmaları, yeni uçuşan noktalar ya da perde fark ederse, ağrı artarsa, göz kızarırsa ya da kusma olursa hemen göz acile gitmeleri gerekir. AAO'nun retina dekolmanı sayfasına göre ani ışık çakmaları, birden çoğalan uçuşan noktalar, yan görme alanında gölge ya da perde, hemen göz hekimine ulaşmak için yeterlidir. Retina dekolmanında beklemek görme kaybına yol açabilir.

NHS'nin genel göz yaralanması önerisi de şudur: Yaralanma 24 saat sonra düzelmiyorsa, şiddetli ağrı varsa ya da özellikle çocuk için endişe varsa GP ya da 111 aranmalıdır. Türkiye'de bunun karşılığı aile hekimi, göz hastalıkları polikliniği ya da 112'dir.

Aileye ayrıca şu bilgiyi verin: Yaralanma sonrası kan sulandırıcı etkisi olan aspirin ve ibuprofen kullanmamaları gerekebilir. Bunu hekime sorsunlar, kendi kendilerine karar vermesinler.

Okul ve antrenör olay öncesinde hangi hazırlığı yapmalıdır?

Kriz anında doğru adımı atmak hazırlığı gerektirir. TFF Futbol Okulları Talimatı, A ve B sınıfı okullar için ilkyardım sertifikalı personel ve ilkyardım malzemesi bulundurmayı zorunlu kılar. Ancak fizyoterapist şartı yoktur. Bu da ilkyardım bilgisinin antrenörlere ve okul yönetimine düştüğü anlamına gelir. Sahada fizyoterapist olması durumunda rolü için fizyoterapist yazısına bakın.

Basit bir Acil Eylem Planı yazın ve yılda en az bir kez prova edin:

• Kim 112'yi arar? Kim oyuncunun yanında kalır? Kim aileyi arar?
• Saha adresi ve giriş kapısı net yazılı mı? 112 adresi sorduğunda cevap hazır mı?
• Göz yıkama solüsyonu ya da serum fizyolojik, temiz su, buz torbası ve ince bez çantada var mı?
• Kağıt bardak gibi göz kalkanı olarak kullanılabilecek bir nesne var mı?
• Tek gözlü, gözlüklü ya da göz ameliyatı geçirmiş çocukların listesi sorumlu kişide mi?

Okul seçerken velinin sorabileceği somut sorular şunlardır: İlkyardım sertifikalı personel kim? Acil Eylem Planı yazılı mı? Olay sonrası aileye hangi yolla haber veriyorlar? Bu soruları kendi bölgenizdeki seçeneklere İstanbul futbol okulları gibi il sayfalarından bakarak karşılaştırabilirsiniz.

Bir okul olay sonrası bilgi vermiyor, ilkyardım sorumluluğunu yerine getirmiyor ya da ciddi bir yaralanmayı geçiştiriyorsa, platformdaki futbol okulu şikâyet sayfası yol gösterebilir.

Futbolda göz darbesini nasıl azaltırsınız?

Önlemin ilk adımı gerçekçi olmaktır: Futbolda göz darbesi tamamen sıfırlanmaz, ama risk azalır. Futbolda temas kaçınılmazdır, ama göz yaralanmalarının bir kısmı basit düzenlemelerle azalır.

• Çocuk grubunda yaşa uygun top ve saha ölçüsü kullanın. Gereksiz sert şut ve yakın mesafe antrenmanlarından kaçının.
• Parmak ve tırnakları kısa tutun. AAO kornea sıyrığının nedenleri arasında parmak tırnağı çizmesini sayar. Bu, saha pratiği olarak da anlamlıdır.
• Dirsekle yüze vuruş ve kafa kafaya girişleri hakem kararıyla ve antrenör eğitimiyle azaltın.
• Gözlük ya da lens kullanan çocuklar için spor gözlüğü seçeneğini aile ve hekimle konuşun.
• Tek gözlü ya da daha önce göz yaralanması geçirmiş çocuklarda koruyucu gözlüğü zorunlu kabul edin.
• Halı saha gibi sert ve dar alanlarda oyun disiplini kurallarını net anlatın.

Halı sahada hazırlık ve sakatlık önleme için halı saha öncesi ve sonrası rehberi da yardımcı olur. Ayrıca kafa vuruşlarının güvenliği için kafa vuruşu teknik ve güvenlik rehberine bakabilirsiniz.

Önlem listesinin ilk iki maddesi saha pratiğidir, yazılı bir klinik kılavuz değildir. Koruyucu gözlüğün etkisi ise AAO/AAP bildirisinde belgelenmiştir.

Oyuncu sahaya ne zaman dönebilir ve karar kimin?

Göz yaralanmasında sahaya dönüş kararı göz hekiminindir. Süre rakamı yazmıyorum, çünkü yaralanmanın türüne, derinliğine ve iyileşme hızına göre çok değişir. AAO hifema için sık hekim kontrolünü, göz tansiyonunun izlenmesini ve gerekirse aktivitenin kısıtlanmasını sayar. Kornea sıyrığı için AAO küçük sıyrığın genellikle 1-2 günde, büyüğünün yaklaşık bir haftada iyileştiğini söyler. Bu, kontak sporlarına dönüş süresi değildir, sadece iyileşme süresidir.

Sahaya dönüş koşullarını bu şekilde düşünün:

• Görme normal, çift görme yok.
• Ağrı ve ışık hassasiyeti geçti.
• Hekim muayene etti ve oyuna dönüşü onayladı.
• Gerekliyse koruyucu gözlük hazır ve gözlüğün kurallara uygunluğunu kontrol ettiniz.
• Çocuk korku ya da çekingenlik belirtisi gösteriyorsa kademeli dönüş planı hazır.

Son maddede psikolojik tarafı unutmayın. Göz darbesi sonrası çocuk topa ya da yakın temasa korkuyla yaklaşabilir. Bu konu için sakatlık sonrası psikolojik toparlanma yazısı yol gösterir.

Çünkü hekim onayı olmadan çocuğu oyuna sokan antrenör, tıbbi sorumluluğun ötesine geçer. Ayrıca hekim raporu ya da yazılı onay, hem çocuğu hem de okulu korur.

Futbolda göz darbesinde sık yapılan hatalar nelerdir?

Futbolda göz darbesi sonrası bu hatalar çoğu zaman iyi niyetle gelir. Yine de sonuçları ağır olabilir.

• "Ovuştur geçer" demek ya da gözü ovuşturmasına izin vermek.
• Buzu doğrudan göze bastırmak.
• Saplanan bir cismi çıkarmaya çalışmak.
• Gözü damla ya da merhemle "rahatlatmak".
• Çocuğa ağrı kesici vermek.
• Baş darbesini atlamak, sadece gözü düşünmek.
• Hafif görünen darbede hiç soru sormamak ve oyuncuyu hemen oyuna sokmak.
• Aileye haber vermemek ya da olayı kayda geçirmemek.

Bu listenin hepsi, bu yazıda anlatılan birincil kaynaklardaki uyarılarla uyumludur. Bu yüzden listeyi sahada ya da malzeme çantasında küçük bir kart olarak tutmak işe yarar.

Antrenör ve veli için hızlı hatırlatma kartı

Aşağıdaki kart, futbolda göz darbesi için yukarıdaki bilgileri derleyen bir saha pratiği özetidir. Yazdırıp çantaya koyabilirsiniz.

1. Oyun durur. Oyuncuyu oturtun, gözüne dokunmasına izin vermeyin.
2. Görmeyi sor: bulanık, çift, ışık çakması, perde.
3. Ovuşturma yok, basınç yok, damla yok, ilaç yok, saplanan cisme dokunma yok.
4. Kimyasal teması varsa bol su ve 112.
5. Kırmızı bayrak varsa 112 veya göz acil.
6. Baş darbesi şüphesi varsa sarsıntı protokolü.
7. Aileye haber ver ve olayı kaydet.
8. Dönüş kararı göz hekiminin.