Futbolda Uzatma Süresini Kim Belirler ve Neye Göre Verilir?

Bu yazı yalnızca yetki sorusuna odaklanır: kararı kim verir, kim yalnızca iletir, kim hiç karışamaz ve bu zincir neden böyle kurulmuştur. Kayıp süre kalemlerinin ayrıntısı için uzatma kuralları rehberi, tabela mantığı için hakem maçı kaç dakika uzatır yazısı var. Burada onları yinelemiyoruz.

Kural bilgisinin kaynağı IFAB Oyun Kuralları sayfasındaki güncel kitapçıktır.

Karar yetkisi neden sahadaki hakemde toplanır?

Kural kitapçığı hakemi maçın zaman tutucusu olarak tanımlar. Hakem maçın kaydını tutar ve kayıp zamanı telafi etme görevini de üstlenir. Yetki tek kişide toplandığı için tartışma noktası da tek kişidir; kime itiraz edileceği baştan bellidir.

Bunun mantığı basittir. Kayıp zamanı en iyi gören kişi, durumu sahada yaşayan kişidir. Hakem hangi duraksamanın gerçek bir gecikme olduğunu, hangisinin kısa ve doğal bir kesinti sayılacağını yerinde değerlendirir. Uzaktan bakan biri bu ayrımı aynı kesinlikte yapamaz.

Kanun 5'e göre hakemin oyunla ilgili olgulara dair kararları kesindir. Aynı maddede kararların hakemin elinden gelen en iyi yargıyla verileceği yazar. Yani sistem hatasız hakem varsaymaz; yargıyı yapan kişinin sorumlu olduğunu söyler.

Yorum olarak şunu ekleyebiliriz: tek yetkili model, çocuk maçından büyük turnuvaya kadar aynı şekilde işler. Antrenör ya da veli, hangi seviyede olursa olsun süre sorusunu aynı kişiye yöneltir.

Uzatma süresini kim belirler: dördüncü hakem mi?

Hayır. Kanun 6'ya göre dördüncü hakemin görevi, hakemin oynatmayı düşündüğü asgari ek süreyi göstermektir. Kitapçık bunu uzatma devreleri için de geçerli sayar. Bu fiil önemlidir: dördüncü hakem gösterir, kararı vermez. Rolün tamamı için dördüncü hakem yazısı okunabilir.

Aynı maddenin genel cümlesi şudur: diğer görevliler hakeme yardım eder, ama son karar daima hakemindir. Dolayısıyla dördüncü hakem tabelayı kaldırırken hakemin söylediği sayıyı iletir.

Tribünde sıkça duyulan "dördüncü hakem verdi" cümlesi bu yüzden kural dilinde yanlıştır. Tabelayı tutan kişi mesajı taşır, kararı değil.

Hakem kayıp süreyi sahada nasıl hesaplar?

Kural kitapçığı hesabın nasıl yapılacağını bir formülle vermez. Yalnızca hangi nedenlerin hesaba girebileceğini sayar ve kararı hakeme bırakır. Hangi aletle takip edildiğini kitapçıktan çıkaramadık; bu yüzden yöntem ayrıntısı yazmıyoruz.

Kitapçıkta sayılan nedenler arasında oyuncu değişiklikleri, zaman geçirme, disiplin cezaları, yaralı oyuncunun değerlendirilmesi ya da sahadan çıkarılması, kurallara göre izin verilen tıbbi duraklar, VAR gecikmeleri, gol sevinçleri ve diğer her neden vardır. Tek tek örnekler için oyuncu değişikliği kuralları ve oyuncu sakatlanınca maç durur mu yazısı da bakılabilir.

Listenin son kalemi açıktır: oyunun yeniden başlamasında önemli bir gecikme yaratan her durum hesaba girebilir. Bu açık uç, yetkinin neden hakemde olduğunu da gösterir. Her olası gecikmeyi önceden yazmak imkânsızdır.

Hakemin yargısı iki soruya dayanır: durma gerçekten oyunu geciktirdi mi, ve bu gecikme ne kadar sürdü? Kitapçık bu yargıyı ölçülebilir bir eşiğe çevirmez. Eşik koymak da maçın doğal akışını bozardı.

Federasyon ve organizasyon uzatma süresine karışabilir mi?

Kayıp süre kararına karışmaz, ama çevresindeki bazı kuralları belirleyebilir. Organizasyon kuralları, örneğin hangi tıbbi duraklara izin verildiğini düzenler. Kitapçık da "organizasyon kurallarına göre izin verilen tıbbi duraklar" ifadesini kullanır. Hakem ise bu duraklarda geçen süreyi hesaba katar.

Türkiye'de maç düzenini TFF ve ilgili organizasyonlar yürütür. Kendi seviyenizdeki maçlar için güncel talimat metnine bakın.

İki ayrı yetkiyi karıştırmamak gerekir:

• Organizasyon: format, mola izni, uzatma devresi ve penaltı usulü gibi çerçeveyi kurar.
• Hakem: o çerçevede her yarı için ek süre rakamını verir.
• Dördüncü hakem: hakemin rakamını duyurur.

Bu ayrım pratik bir sonuç doğurur. Süre hakkında şikâyetiniz varsa şikâyet yeri maç sonrası resmî süreçtir. Maç içinde karşı çıkmak sonucu değiştirmez ve disiplin riski taşır.

Uzatma süresini kim belirler, VAR karar verir mi?

Hayır. VAR, hakemin açık ve net hatalarında ya da kaçırılan ağır olaylarda devreye girer. Kitapçıktaki müdahale alanları gol, penaltı ve doğrudan kırmızı kart gibi olay kararlarıdır. Kayıp süre rakamı bunların arasında yer almıyor. Sistemin genel işleyişi için VAR sistemi yazısı var.

VAR'ın süreye etkisi dolaylıdır. Kontrol sırasında oyun durur ve kitapçık VAR gecikmelerini kayıp süre nedenleri arasında sayar. Yani VAR süreyi doğurabilir, ama sayıyı seçmez.

Bu fark tartışmalarda önemlidir. "VAR uzatma verdi" cümlesi kısa yoldan şunu anlatır: VAR kontrolü maçı durdurdu, hakem de o süreyi hesaba kattı. Karar yine orta hakemdedir.

Teknik direktör, oyuncu ya da seyirci süreyi etkileyebilir mi?

Doğrudan hayır. Hiçbirinin süre kararında resmî yetkisi yoktur. Dolaylı etkileri ise vardır, çünkü bu kişilerin davranışı kayıp süre doğurabilir.

Zaman geçirme, itiraz yüzünden oyunun durması ya da uzayan bir gol sevinci hakemin hesabına girer. Sarı kart cezası da buna ek bir bedel olabilir; ayrıntı için gol sevinci ve sarı kart yazısı var.

Antrenör için net bir ders çıkar: tabelaya itiraz etmek süreyi kısaltmaz. Takımın enerjisini ek dakikalarda kullanması çok daha yararlıdır.

Tabelada yazan süre neden bir tavan değildir?

Kitapçıktaki cümle açıktır: ek süre hakem tarafından artırılabilir, ama azaltılamaz. Tabela bu yüzden bir tabandır. Ek dakikalar içinde yeni değişiklikler, sakatlıklar ya da zaman geçirme yaşanırsa hakem rakamı büyütebilir.

Kitapçığın sıkça sorulan sorular bölümü ilginç bir durumu açıklar. Bir duraksama kalan oyun süresinden uzun sürerse, oynanan ek süre duraksamanın uzunluğu kadar değil, kalan oyun süresi kadardır. Okurken dikkat edin: bu, kayıp sürenin hakem takdirinde de olsa sınırsız büyümediğini gösterir.

Penaltı ise ayrı bir istisnadır. Kanun 7.4'e göre atış kullanılacaksa ya da tekrarlanacaksa yarı, atış tamamlanana kadar uzar. Ayrıntılı senaryolar son dakika penaltısı yazısı içinde duruyor.

Ek dakikalarda sonucu değiştiren bir pozisyon yaşanması bu yüzden sıradandır. Çünkü süre boyunca maç normal kurallarla sürer.

Birinci yarıdaki hata ikinci yarıda düzeltilebilir mi?

Hayır. Kanun 7.3, hakemin birinci yarıdaki bir zaman hatasını ikinci yarının uzunluğunu değiştirerek telafi etmemesini ister. İki yarı birbirinden bağımsız ölçülür.

Bu kural yetkinin sınırını da çizer. Hakem her yarıda kendi hesabını yapar. Bir yarıda gereğinden kısa ya da uzun süre verilmişse, ödeşme ikinci yarıda yapılamaz.

Buradan şu sonuç çıkar: ilk yarı sonunda tartışma çıkarsa, bu ikinci yarının süresine yansımaz. Antrenör ikinci yarı planını normal süreye göre kurabilir.

1. Birinci yarı biter; hakem o yarı için ek süre verir.
2. İkinci yarı sıfırdan ölçülür.
3. İkinci yarının ek süresi yalnızca ikinci yarıdaki kayıplara dayanır.

Normal maç süresini ve ara süresini kim değiştirebilir?

Uzatma tartışması çoğu zaman normal sürenin kaç dakika olduğu bilgisine dayanır. Kanun 7.1 maçı 45 dakikalık iki eşit yarı olarak tanımlar. Yarılar yalnızca maçtan önce hakem ve iki takım anlaşırsa kısaltılabilir.

Ara süresi için kitapçık en çok 15 dakikalık bir sınır koyar. Hakem ve iki takım anlaşırsa ara kısaltılabilir. Burada da yetki orta hakemde ve takımlardadır.

Normal sürenin tarihçesi merak edilirse 90 dakikanın tarihsel kökeni okunabilir. Maçın gerçek oyun süresi ise ayrı bir konudur ve efektif oyun süresi yazısı bu konuyu işler.

Su ve soğutma molaları hesaba nasıl girer?

Kitapçık, içme molalarının bir dakikayı aşmaması gerektiğini söyler. Soğutma molaları için doksan saniye ile üç dakika arasındaki aralığı verir. Bu duraklar organizasyon kurallarına bağlıdır.

Yetkiyi iki parçaya ayırmak gerekir. Molaya izin vermek organizasyonun işidir. Molanın süreye nasıl yansıyacağına ise hakem karar verir, çünkü molalar kayıp süre nedenleri arasında geçer.

Kitapçık ayrıca uzatma devresinin yarısında kısa bir içme molasına izin verildiğini yazar. Dünya Kupası gibi büyük turnuvalarda bunun nasıl uygulandığı bu yazıda ele alınmıyor.

Çocuk maçında bu molalar çoğu zaman turnuva talimatıyla belirlenir. Veli sıfatıyla önce o talimata, sonra hakeme bakmak en sağlıklı yoldur.

Uzatma süresini kim belirler ve uzatma devresi kimin kararıdır?

Uzatma devresi, ek süreden farklı bir mekanizmadır ve orada karar organizasyonun kurallarındadır. Hakem ek süreyi belirler; uzatma devresine geçilip geçilmeyeceğini ise yarışmanın kuralları söyler. Ayrıntı için uzatma devreleri yazısı var.

Dördüncü hakemin uzatma devreleri sırasında da asgari ek süreyi gösterdiği kitapçıkta açıkça yazar. Yani kayıp süre ilkesi uzatma devresinde de sürer ve hakem yine kendi hesabını yapar.

Terim karışıklığı yetkiyi de karıştırır. Bir kişi "uzatmaya kim karar verdi?" diye sorduğunda cevap, hangi kavramı kastettiğine göre değişir.

Hakem süreyi neden bazen hiç göstermez ya da çok kısa verir?

Kayıp zaman yoksa gösterilecek bir sayı da yoktur. Hakem, yarıda anlamlı bir gecikme olmadıysa çok kısa bir süre verebilir. Kitapçık alt sınır belirtmez, bu yüzden "en az şu kadar verilmeli" diye bir kural yoktur.

Gösterilen sürenin kısa olması hatalı olduğu anlamına da gelmez. Değerlendirme hakemin yargısına bağlıdır ve kitapçıkta sabit bir tabloya dayanmaz.

Eleştiri hakkı elbette vardır. Ancak eleştiri, kuralın yetkiyi kime verdiğini bilerek yapıldığında anlamlı olur. Hakem tabelayı değiştirmek zorunda değildir, ama kararlarını elinden gelen en iyi yargıyla vermelidir.

• Rakam kısa olabilir: gecikme azsa normaldir.
• Uzun bir süre de olabilir: gecikmeler çoksa bu normaldir.
• Ek sürede yeni gecikme çıkarsa tabeladaki sayı artabilir.

Çocuk ve amatör maçlarda kim süre tutar?

Resmî hakemin görev yaptığı her maçta yetki aynı kişidedir: hakem. Çocuk turnuvalarında ise çoğu zaman organizasyon masası ya da görevli bir yetişkin süreyi tutar. Böyle durumlarda uygulama turnuva talimatına göre değişir; bu yüzden "federasyon ya da organizasyon talimatına bakın" demek zorundayız.

IFAB metni on bire on bir resmî kuralları anlatır. Yaş kategorilerinde saha, top, süre ve oyuncu sayısı değiştirilebilir. Bu nedenle çocuk maçında sabit "45 dakika" beklemek doğru değildir.

Saha uygulaması olarak şunu öneririz: maç başlamadan hakem ya da görevliyle süre tutma düzenini sorun. Kim saati tutuyor, ek süre verilecek mi, verilirse kim duyuracak? Üç soruya hazırlıklı gelmek, tartışmayı baştan önler.

Seviyenize uygun okul ve turnuvaları araştırıyorsanız İstanbul futbol okulları sayfasından başlayabilirsiniz. Okul seçerken maç organizasyonunun nasıl yürütüldüğünü de sorun.

Antrenman maçında süre yetkisi nasıl çalıştırılır?

Çocuklara bu kural ailesini öğretmenin iyi bir yolu, hakem rolü oyunudur. Çocuklar yetkinin neden tek kişide olduğunu yaşayarak görür.

Kurulum: 20 x 30 metrelik alanda 5'e 5 maç. Bir yetişkin ya da yaşça büyük oyuncu hakem olur. Yanında saati tutan ikinci bir görevli bulunur.

Amaç: kayıp zamanı fark etmek ve kararı tek kişinin vermesini deneyimlemek. Kural: hakem her duraksamada elini kaldırır, saat tutucu durumu not eder. Maç sonunda hakem ek süre rakamını söyler, saat tutucu yalnızca tabelayı kaldırır.

İlerleme: önce yetişkin hakemle başlayın. Sonra roller dönüşümlü olarak çocuklara geçsin. Üçüncü adımda ek süre içinde yeni bir duraksama çıkarın ve rakamın artabileceğini gösterin.

Sık hata: saat tutucunun rakamı kendisi seçmesi. Bu durumda çocuklar iki ayrı yetkili olduğunu sanır. Antrenör kuralı hatırlatmalıdır: rakamı hakem seçer, görevli yalnızca iletir.

Güvenlik notu: çocuklar için oyun süresini yaşa uygun tutun, maç sırasında su molası verin ve ağrı bildiren oyuncuyu hemen oyundan alın. Bu alıştırma yoğun koşu gerektirmez, tekrar sayısı sınırı koymak gerekmez ama toplam süreyi yaşa göre kısa tutun.

Veli ve antrenör hakeme süre konusunda nasıl yaklaşmalı?

Hakeme saygılı yaklaşmak hem çocuğa örnek olur hem de maçın akışını korur. Karar yetkisi hakemdedir; tartışma onu değiştirmez. Çocukların davranışı, yetişkinlerin tavrından etkilenir.

• Maç sırasında süreyi sorgulamayın; sorunuz varsa maçtan sonra uygun kanaldan iletin.
• Çocuğa "hakem hata yaptı" demek yerine kararı kabullenmeyi öğretin.
• Ek süre başladığında takım planını hatırlatın; enerjiyi sonuca değil oyuna harcayın.
• Resmî bir şikâyetiniz varsa organizasyonun yolunu kullanın.

Okul ya da organizasyonla yaşadığınız genel sorunlarda futbol okulu şikâyet sayfası yol gösterir. Hakem kararlarının kendisi bu sayfanın konusu değildir.

Bu yaklaşım bir öneridir, kural değildir. Yine de yetki yapısını bilen veli, tartışmaya girmeden doğru kişiyle konuşur.

Hakem olmak isteyenler süre yönetimini nereden öğrenir?

Resmî eğitim yolu TFF üzerinden yürür. Başvuru koşulları, yaş şartı ve kurs takvimi için TFF'nin güncel duyurusuna bakın. Genel bir yol haritası için futbol hakemi nasıl olunur rehberi var.

Kural bilgisini öğrenmek için ilk kaynak, IFAB'ın yayımladığı kural kitapçığıdır. Kanun 5, 6 ve 7 birlikte okunmalıdır. Hakem işaretlerini görmek için de hakem işaretleri rehberi işe yarar.

Süre yönetimi kitaptan çok sahada öğrenilir. Genç hakemlerin gözetim altında maç yönetmesi yaygın bir yoldur; bu bilgi resmî bir kaynağa değil, saha görüşüne dayanır. Uluslararası çerçeve için UEFA ve ilgili federasyon sayfaları kontrol edilebilir.

Süre yetkisi hakkında hangi yanlış inançlar dolaşır?

Yanlış inançlar çoğunlukla tabelayı tutan kişiyle kararı veren kişiyi karıştırmaktan doğar. Aşağıdaki liste en yaygın olanları düzeltir.

Kitapçığın sıkça sorulan sorular bölümü bu sınırların bir kısmını örneklerle pekiştirir. Önce kuralı okumak, sonra tartışmak en güvenli yöntemdir.

Uzatma süresini kim belirler ve neye göre verilir: adım adım akış nasıl işler?

Karar zincirini sırayla görmek, tartışmaların çoğunu çözer. Aşağıdaki akış, kitapçıktaki cümlelerden çıkardığımız sadeleştirilmiş bir özettir. Zamanlama ayrıntıları hakemin takdirindedir.

1. Oyun boyunca durma anları yaşanır: değişiklik, sakatlık, disiplin cezası, VAR kontrolü, gol sevinci ya da zaman geçirme.
2. Orta hakem hangi durmaların gerçek kayıp zaman olduğuna kendi yargısıyla karar verir.
3. Yarının son dakikasının sonunda hakem asgari ek süreyi belirlemiş olur.
4. Dördüncü hakem bu asgari süreyi tabelayla duyurur.
5. Ek süre içinde yeni gecikme yaşanırsa hakem süreyi artırabilir.
6. Süre dolduğunda ya da kullanılacak penaltı tamamlandığında hakem yarıyı bitirir.

Bu akışta üç kişi görev alır ama karar tek noktada verilir. Yetki ve görev ayrımı, hem sahada hem tribünde yanlış anlaşılmaları azaltır. Ayrıca antrenörün tepkisini de sakinleştirir, çünkü kimin neye karar verdiği baştan bellidir. Bu bilgi, ek süre başladığında takımı doğru yönlendirmek için işe yarar.

Neye göre verilir sorusunun kısa cevabı şudur: kaybolan gerçek zamana göre. Tabelaya yazılan rakam, hakemin o yarıda gözlemlediği gecikmelerin toplamıdır. Ancak kitapçık bu toplamı hesaplamak için sayısal bir yöntem sunmaz. Bu yüzden iki hakem aynı maçta biraz farklı rakam verebilir; bu bir yorumdur, kitapçıkta karşılaştırma yoktur.

Uzatma süresini kim belirler sorusunda hangi örnek senaryolar karışıklık yaratır?

Senaryolar, yetki zincirinin pratikte nasıl çalıştığını gösterir. Aşağıdaki tablo, kitapçıktaki ilkelerden çıkarılan örnekleri toplar. Satırların hiçbiri belirli bir maçı anlatmaz.

Tablodaki sütunlar iki şeyi ayırır: süre ne olur ve karar kimdedir. İlki maçın içindeki gecikmelere, ikincisi ise kural yapısına bağlıdır. Birinci sütun değişebilir, ikinci sütun neredeyse hiç değişmez.

Bu tablo bir tahmin aracı değildir. Hakemin hangi durmayı kayıp süre sayacağı sahadaki yargıya dayanır. Dolayısıyla tablodan çıkan sonuç yalnızca yetki yapısını gösterir; bir maçta kaç dakika verileceğini göstermez.

Uzatma süresini kim belirler sorusunda tarih ve tartışmalar nereye yerleşir?

Futbol tarihinde ek sürenin biçimi zamanla değişti. Bu değişimin hangi yıllarda, hangi gerekçeyle yapıldığı bu yazıda ele alınmıyor; kesin bir tarihçe için resmî kaynaklara bakın.

Güncel kitapçık, kayıp süre kalemlerini ayrıntılı sayar. Bu ayrıntı, hakemin neye dayanarak süre verdiğini belirgin kılar. Eski dönemlerde nasıl olduğuna dair bilgi veremeyiz.

Tartışmaların bir kısmı ölçüm biçiminden çıkar. İzleyici, tabelada yazan rakamı maçın gerçek kayıp süresiyle karşılaştırır. Hakem ise sahada gördüğü gecikmelere göre karar verir. İki ölçüm aynı olmayabilir; bu da tartışmanın ana nedenidir.

Akademik çalışmalar hakem kararlarında önyargı olup olmadığını inceler. Bu yazı bu çalışmaların bulgularını aktarmıyor. Konuyla ilgilenen okur PubMed ve benzeri kaynaklarda kendi araştırmasını yapabilir.

Uzatma süresini kim belirler sorusunu çocuğa nasıl anlatırsınız?

Çocuklara yetki kavramını basit örneklerle anlatmak yeterlidir. Okul çağı oyuncular için uzun kural listesi gereksizdir; tek cümleyle başlamak daha etkilidir.

Anlatım örneği: "Süreyi hakem seçer, tabelayı başka biri tutar." Ardından kısa bir deneme yapın. İki çocuk rolleri paylaşsın; biri rakamı söylesin, diğeri tabelaya yazsın. Yetki ayrımını bu küçük oyun pekiştirir.

• Yaşa uygun sade dil kullanın; madde numarası ezberletmeyin.
• Her çocuğun hakem rolünü denemesine fırsat verin.
• Hata yapan çocuğu eleştirmeyin; kuralı birlikte yeniden okuyun.
• Oyunu kısa tutun ve su molası verin; ağrı bildiren çocuğu oyundan alın.

Daha büyük yaşlarda hakem işaretleri rehberi ile işaretleri tanıtmak ek bir katkı sağlar. Böylece çocuk tabela, kol hareketi ve düdük arasındaki bağı birlikte öğrenir.

Süre kararına itiraz edilebilir mi?

Kitapçıkta maç içinde itiraz etmenin sonucu değiştirdiğine dair bir hüküm yer almaz. Kural kitapçığı, oyunla ilgili olgulara dair hakem kararlarının kesin olduğunu söyler. Ek süre rakamı da bu yargının parçasıdır, bu yüzden sahada tartışmak bir çözüm sunmaz.

Maç sonrası yollar organizasyona göre değişir. Hangi birime, hangi sürede ve hangi biçimde başvurulacağı da buna bağlıdır. Seviyenize ait talimata ya da turnuva yetkilisine bakmak gerekir.

Yine de yapıcı bir yol vardır. Tartışma yerine gözlem tutun: hangi dakikada hangi duraksama yaşandı, tabelada hangi rakam görüldü? Bu notlar, maç sonrası konuşmayı somut tutar.

• Maç içinde hakemle süre tartışması başlatmayın; çocuklara kötü örnek olur.
• Notlarınızı maçtan sonra sakin bir dille yetkiliye iletin.
• Çocukların sporu sevmesini her sonucun önünde tutun.
• Hakem hata yapsa bile saygı çerçevesini koruyun.